اسِیں شیخُۄپُرے پُجّے تاں بدّلاں نیں اسمان پُۄری ترہاں ڈھک لِیا۔ مَۄسم دِل نُۄں مۄہ لَیݨ والا سی۔ پِچھلے دِنِیں پَے کے ہٹے مِیںہ سدکا رُمک رہی ہوا وِچ نمی سی۔ ’شیکھُۄپُرا‘ بچپن تۄں ہی بہُت پڑھِیا تے جاݨِیا جاںدا نام سی۔ گُرُۄ نانک دیو دا لیکھ لِکھدِیاں پہِلی ستر اکسر اِہۄ ہی ہُںدّی سی٬ ’آپ دا جنم مہِتا کالُۄ تے ماتا تْرِپتا دے گھر رائ بھۄئ دی تلوںڈّی (جِس نُۄں اجّ-کلّہ ننکاݨا ساہِب آکھدے ہن) ذِلا شیخُۄپُرا وِچ ہۄئِیا۔‘
شیخُۄپُرا نال جُڑِییاں گلّاں میرے من وِچ آ رہِییاں سن۔ راݨی جِںدّاں نُۄں اںگّریذاں نیں پہِلی وار گْرِفتار کرکے شیخُۄپُرے دے کِلے وِچ ہی رکھِّیا سی۔ بہُت پُراݨا اِہ شہِر جہاںگِیر دے نام اُتے وسِیا ہَے۔ جہاںگِیر دا بچپن دا نام شیخُۄ سی۔ رَیوینِئۄُ رِکارڈ وِچ اِس دا نام ’کِلہا شیخُۄپُرا‘ ہی ہَے۔ اِہ ہی کھِتّا سی جِس نُۄں ’وِرک ٹپّا‘ وی آکھِیا جاںدا سی۔ ساڈا اذِیم کہاݨِیکار کُلوںتّ سِںگھّ وِرک شیخُۄپُرے دے گَۄرمِںٹّ ہائی سکُۄل وِچ ہی پڑھدا رِہا سی۔ اِنہاں آلے-دُیالے دے پِںڈّاں وِچۄں ہی کِسے پِںڈّ وِچ وِرک دی کہاݨی ’چاچا‘ دا بال سِںگھّ ڈںگّر چاردا رِہا ہۄئۄُ۔ ’اۄپری دھرتی‘ دا ہذارا سِںگھّ ڈںگّر چۄری کردا رِہا ہۄئۄُ۔ اِسے کھِتّے وِچ ہی میری بھُۄیا وِیاہی ہۄئی سی وِرکاں دے گھر۔ ساںجھے گھر وِچ پتا نہِیں کِنِّییاں کُ مجھّاں ہُںدِّییاں سن جِنہاں دا دُدھّ رِڑھک-رِڑھک دراݨِییاں-جٹھاݨِییاں دِییاں باہواں رہِ جاݨ دِییاں گلّاں مَیں اُس تۄں سُݨِییاں ہۄئیِیاں سن۔ اِک بھاوُک ترںگّ میرے اںدّر نُۄں تاں چھیڑ ہی رہی سی پر پْریم سِںگھّ اَیڈوۄکیٹ دے دِل دی دھڑکݨ تاں کُجھ لۄڑۄں ودھّ تیذ ہۄ گئی سی۔ اِہ اُہدے سہُرِیاں دا شہِر سی۔ اِتھے اُہ سِہرے بنّہ کے ڈھُکِّیا سی۔ اِتھے اُس نُۄں سالِییاں نیں مکھَۄل کِیتے سن تے اِتھے ہی پِچھلے اںدّر لُک کے سہیلِییاں دِییاں گلّاں سُݨدی تے چۄری-چۄری آپݨے نِیںگر چںدّ نُۄں درواذے دِییاں جھِیتاں وِچۄں ویکھدی اُہدی لاڑی نیں چُنّی دا پلُّۄ مںُۄّہ اگّے لَے کے مساں ہاسا رۄکِیا سی۔
اُہ لاہَۄرۄں مِتھ کے چلِّیا سی کِہ شیخُۄپُرے رُک کے آپݨے سہُرِیاں دا گھر ذرُۄر ویکھ کے جاݨا ہَے۔ آپݨے چیتِیاں وِچ وسّے اِلاکے ولّ اُس نیں کار مۄڑن لئی کِہا۔ شہِر بدل گِیا سی۔ پْریم سِںگھّ ادھّی سدی پہِلاں دا نکشا من وِچ لئی بَیٹھا سی۔ انُمان لا کے اُس نیں اِک تھاں کار رُکوائی تے اِک جݨے نُۄں پُچھِّیا٬ ‘’اَیتھے دھۄبی گھاٹ ہُںدّا سی۔ کۄلۄں دی اِک نالا لںگھّدا سی…’’
اُس بںدّے نیں اݨجاݨتا پْرگٹائی تاں کاہلی نال کار وِچ بَیٹھدِیاں پْریم سِںگھّ نیں کِہا٬ ‘’تھۄڑھا اگّے چلۄ!…’’
تے اِںج کئی وار اسِیں ’تھۄڑھا-تھۄڑھا اگّے چلّے!’ پْریم سِںگھّ دے بۄلاں ’چ اُتشاہ تے پَیراں وِچ تیذی سی۔ اُہ اگلے پل ہی سہُرِیاں دے گھر دے بُۄہے اگّے آپݨے آپ نُۄں کھلۄتا ویکھݨا چاہُںدّا سی۔
‘’سردار پْریم سِںگھّ جی! کۄئی ہۄر نِشانی وی دسّۄ۔ دھۄبی گھاٹ تاں لبھّدا نہِیں پِیا…’’ رائ ساہِب نیں کِہا تاں پْریم سِںگھّ نُۄں یاد آئِیا٬ ‘’ہاں٬ گِرجا گھر والا چَۄک سی۔ اُس تۄں اگّے ہرنام سِںگھّ دا گھر سی…’’
اِک سِیاݨے بںدّے نُۄں پُچھِّیا تاں اُس نیں نیڑے ہی ستھِت گِرجا گھر دا راہ دسِّیا۔ گِرجا گھر کۄل پہُںچّ کے اسِیں کار تۄں اُتر پئے۔ پْریم سِںگھّ دی تے میری ’سِکھّ شکل‘ ویکھ کے کُجھ بںدّے ساڈے کۄل آئے۔ پْریم سِںگھّ انُمان لا کے پُچھّ رِہا سی٬ ‘’اَیتھے گِرجا گھر دے کِسے اِک پاسے نالا وگدا ہُںدّا سی۔ اُتھے دھۄبی گھاٹ ہُںدّا سی۔ کۄلۄں باہروار اِک سڑک لںگھّدی سی…’’
کِسے وڈیری اُمر دے بںدّے نیں دسِّیا٬ ‘’ہاں٬ نالا تاں اِتھے اِک وگدا ہُںدّا سی پر اُہ تاں بہُت سال ہۄئے پُۄر دِتّا گِیا۔ تے باہرلی سڑک تاں ہُݨ ایتھے اِک نہِیں…تُہاڈے ساہمݨے ہی ہَے…اُس ویلے دی ’باہرلی‘ سڑک تۄں بائد ’باہرلی‘ تے ’ہۄر باہرلی‘ کئی سڑکاں بݨ گئیِیاں ہۄݨگِییاں۔‘’
کدی سجّے٬ کدی کھبّے٬ کدی کِسے گلی وِچ تے کدی کِسے گلی وِچ پْریم سِںگھّ آ-جا رِہا سی۔ اِلاکا وی اِہۄ ہی سی٬ گھر وی ایتھے کِتے ہی ہۄݨا سی پر اجِہا گُیاچا سی کِہ لبھّ نہِیں سی رِہا۔ بھلا گُیاچے گھر وی کدی لبھّدے نیں!
کِسے دُکان ’تے ریڈِیئۄ اُتے کِسے بھارتی فِلم دا گِیت وجّ رِہا سی۔
‘’ناں کۄئی اُمںگّ ہَے ناں کۄئی ترںگّ ہَے…میری ذِںدّگی ہَے کِیا اِک کٹی پتںگّ ہَے…’’
گھٹّۄ-گھٹّ پںجّاہ-سٹھّ بںدّے ; بچّے٬ بُڈھّے تے جُیان ; پْریم سِںگھّ دا گھر لبھائُݨ دا یتن کر رہے سن۔ اِنہاں وِچ ہی اِلاکے دا کَۄںسلر وی شامل سی۔ پْریم سِںگھّ گلی-گلی ’کٹّی پتںگّ‘ واںگ اُڈ رِہا سی۔
‘’ایدھر نہِیں٬ اَیس پاسے ہۄ سکدا…اَیدھر نہِیں…اَۄس پاسے ویکھِیئے…’’
پْریم سِںگھّ واںگ ہی ستھانک واسِییاں دے مناں وِچ اُتشاہ سی۔ کاش ! کِتے اُہ اُس دا گھر لبھّ کے دے سکݨ۔ ادھّا کُ گھںٹّا تاں اسِیں وی پُۄرے اُتشاہ نال پْریم سِںگھّ دے اںگّ-سںگّ گھر لبھّدے رہے پر ہُݨ ساڈے ’اںدّر‘ نُۄں پتا چل گِیا سی کِہ اِہ گھر ہُݨ اُس نُۄں لبھّݨ نہِیں لگّا۔ اسِیں پْریم سِںگھّ نال تُری جاںدی بھِیڑ وِچۄں ہُݨ تھۄڑھا ہٹ کے پِچھّے-پِچھّے تُر رہے ساں۔ پْریم سِںگھّ اگلی گلی ’چۄں مُڑ کے کہِ رِہا سی٬ ‘’اَیہۄ گِرجا سی… پتا نہِیں گھر کِئۄں نہِیں لبھّ رِہا!’’
تے اُہ بھِیڑ سمیت دُۄجی گلی وِچ مُڑ گِیا۔ مَیں رائ ساہِب نُۄں سورگواسی شائِر گُلواش دا شِئر سُݨائِیا :
’خت ’تے لِکھے سمبّۄدھن تۄں ناں خُش ہۄوۄ
دِل ’تے لِکھے ناں وی لۄک مُکّر جاںدے نیں
پھِر وی تیرا گھر کِئۄں سانُۄں لبھّدا نہِیں
جد کِہ سارے رستے تیرے گھر جاںدے نیں۔
مَیں رُک کے اِک ہۄر گُیاچے گھر دے چُبارے ’تے لِکھی سِلھ نُۄں پڑھن لگّا۔ دیو ناگری وِچ ’اۄم‘ لِکھِیا ہۄئِیا سی تے ہیٹھاں اُردُۄ اکھّراں وِچ ’جَے سْری کْرِشن‘
مَیں اِس چُبارے وِچ ادھّی سدی پہِلاں وسّدے جِییاں دی کلپنا کر رِہا ساں کِہ کِسے نیں میرے مۄڈھے ’تے ہتھّ رکھِّیا۔ کرڑ-برڑے والاں والا کمذۄر سرِیر دا اِک بںدّا میرِییاں اکھّاں ’چ اکھِّییاں پا کے کہِݨ لگّا٬ ‘’شام چُراسی دا ناں سُݨِیا جے! مَیں اُتھۄں دے رہِݨ والاں۔ آرِییا سماج دا مںدّر ہُںدّا سی ناں!… اُہدے لاگے سی ساڈا گھر۔ کدی شامچُراسی گئے اۄ!…آرِییا سماج مںدّر دیکھِیا جے ناں!…مَینُۄں اجے وی یاد ہَے۔ سائُݨ مہِینے دے دِن سن۔ مَیں تے میرا یار بچنا کھیڈدے امبّاں ہیٹھاں گئے۔ اُتھے میرا ابّا تے بچنے دا باپ کھلۄتے سن۔ مَیں آپݨے ابّا دی باںہ پھڑکے ایدھر اۄدھر جھُۄل رِہا ساں کِہ چاچے سۄہݨ سُںہّ دے پَیراں وِچ اِک رسِیا پکّا امبّ آݨ ڈِگّا۔ اُس نیں ہتھّ ودھا کے اُہ امبّ چُکِّیا٬ اُس تۄں مِٹّی پُۄںجھی تے پھِر اُس امبّ ’تے گڈِّییاں میرِییاں نذراں ویکھِییاں تاں امبّ میرے ہتھّ ’چ پھڑا دِتّا۔ بچنا میرے ولّ ویکھدا رہِ گِیا…اُس امبّ دا سواد مَینُۄں اجے تکّ نہِیں بھُلّدا تے ناں ہی اُہ نذارا!…’’
اُہ اِکۄ ساہے اینا کُجھ کہِ گِیا سی۔ مَینُۄں تاں اُس نیں بۄلݨ دا مَۄکا ہی نہِیں سی دِتّا۔ پھِر اُہ کھچری مُسکݨی ’چۄں بۄلِیا٬ ‘’بچنے دی دادی بتھیرا آںہدی رہِںدّی سی اُس نُۄں وے! مُسلماناں گھرۄں کھائیِں ناں کُجھ…پر مَیں تُہانُۄں دسّاں! اسِیں اُہ اِکۄ امبّ دۄہاں جݨِیاں نیں مکّی دے کھیت دی آڑ وِچ جا کے واری واری چُۄپے لَے کے چُۄپِیا سی…’’
پھِر اُس نیں ڈُۄںگھا ہَۄکا لِیا تے آسے پاسے آ جُڑی بھِیڑ ولّ ویکھ کے کِہا٬ ‘’واہ! سردار جی کِیا دِن سن!…’’
مَیں چُپّ چاپ اُہدے چِہرے ولّ ویکھدا اُہدے من وِچ جھاکݨ دی کۄشِش کر رِہا ہاں۔ پیْرم سِںگھّ بھِیڑ سمیت اگلِیں گلی ’چۄں واپس پرت رِہا سی۔ اُہ دُکھی سی کِہ اُس نُۄں گھر نہِیں سی لبھّا۔ پںجّاںہ سٹھّ بںدِّیاں دی بھِیڑ اُس لئی اینے چِر تۄں کھجّل ہۄ رہی سی شائِد اِس دی وی اُہنُۄں اںدّرے اںدّر نمۄشی سی۔ اِلاکے دے کَۄسلر نیں ساڈے کۄل پُجّ کے کِہا٬ ‘’بڑا ذۄر لائِیا پر سردار ہُرِیں گھر دا چیتا بھُلا بَیٹھے نیں…’’
‘’چیتا تاں نہِیں بھُلِّیا۔ اُہ تاں اَیتھے۔ ہَے…’’ اُسنے متھّے نُۄں ہتھّ لائِیا٬ ‘’پر شہِر بہُت بدل گِیا۔ وںڈّ تۄں باد جدۄں مَیں آئِیا ساں تاں اُدۄں مَیں گھر لبھ لِیا سی پر اجّ…’’
نِراش ہۄ کے اُہ پھِر سجّے کھبّے ویکھݨ لگّا۔ شائِد سۄچ رِہا سی اِک وار پھیر چارا کر ویکھے پر پِچھلے گھںٹّے ڈیڈھ گھںٹّے بھر تۄں گِرجا گھر دے آلے دُیالے دا اِلاکا تاں اُہ کئی وار گھُمّ چُکّا سی۔ کالے بدّلاں نیں شیخُۄپُرے دی چھتّ کجّ لئی سی تے نِکّی نِکّی بھُۄر تیذ ہۄ کے کپّڑے گِلّے کرن لگّی۔ اِس مَۄکے دا لابھ لَے کے اسِیں کِہا٬ ‘’سردار جی! چلِّیئے! اگّے وی جاݨَے۔…’’
‘’چلۄ بھرا!’’ کہِ کے مݨ مݨ دے بھارے کدم رکھّدا٬ لتّاں دھُۄںہدا ہۄئِیا نِراش پیْرم سِںگھّ کار ولّ ودھݨ لگّا۔
اسِیں آپݨے دُیالے جُڑی بھِیڑ نُۄں دھنّوادی ہتھّ جۄڑے تے کار وِچ بَیٹھ گئے۔ بھِیڑ دے چِہرے اُتے وی پْریم سِںگھّ والی نِراشا بۄل رہی سی۔
کار وِچ اِک دُکھاںتک خامۄشی پسری ہۄئی سی۔ اِش خامۄشی نُۄں پْریم سِںگھّ نیں آپ ہی تۄڑِیا٬ ‘’چلّۄ ساہ لَے لِیا! آپݨی دھرتی نُۄں یاد کرکے نمسکار کرکے…’’
پھِر اُس نیں سںتُّلِت ہۄݨ دا یتن کِیتا۔ ‘’جدۄں پِچھلی وار آئِیا تاں گھر لبھّ لِیا سی۔ اسِیں درواذا کھڑکائِیا تاں گھر دی سُیاݨی باہر آئی۔ مَیں کِہا٬ ‘’پاݨی پِیݨا تُہاڈے نلکے دا…’’ کہِںدّی ساڈے نلکے دا ہی کِئۄں؟ ہۄر کِسے دا کِئۄں نہِیں؟ دسِّیا تاں خُشی خُشی گلاس لَے کے بھرن تُر پئی‘’ اُہ چُپّ کر گِیا تے دُۄر کھِلاء ولّ وکھّݨ لگّا۔ اجّ اݨپِیتے پاݨی دا سُیاد اُہدا جِیبھ ’تے تَیر رِہا سی۔
اسِیں کِنّا چِر کۄئی گلّ ناں کِیتی۔