جُلائی 10 دے پںجّابی ٹْرِبِئۄُن وِچّ اِںج. بلدیو سِںگھّ سراں٬ سابکا چیئرمَین-کم-مَینیجِںگّ ڈائِرَیکٹر٬ پںجّاب بِجلی کارپۄریشن نیں آپݨے اِکّ بیباک لیکھ راہِیں مَۄجُۄدا بِجلی سںکّٹ بارے سںکھِّپت پر ارتھ-بھرپُۄر جاݨکاری دِتّی ہَے۔ اِس وِلکھّݨ لیکھ وِچّ اُنہاں نیں جِتھّے پاٹھکاں نُۄں سرل ڈھںگّ نال اِس سںکّٹ بارے سمجھائِیا ہَے٬ اُتھّے نال ہی مَۄجُۄدا پْربںدھّ نُۄں اِس نال نِپٹݨ واستے اُپیۄگی سُجھاء وی دِتّے ہن۔ مَۄجُۄدا بِجلی سںکّٹ تکنِیکی اتے پْربںدھّکی دْرِشٹی تۄں اِکّ اہِم اتے بہُ-پکھّی سمسِّیا ہَے پر اِس بارے لیکھ بہُتا کر کے غَیر-تکنِیکی لیکھکاں ولۄں لِکھے جا رہے ہن۔ اسِیں بھاویں اُنہاں ولۄں پیش کِیتے تتھّاں٬ دسّے کارناں اتے کِیتِییاں سِفارِشاں ’تے پُۄرا بھرۄسا نہِیں کر سکدے٬ پر پھِر وی اُہ اِس گلّ کر کے شاباش دے ہکّدار ہن کِہ اُہ پاٹھکاں نُۄں اِس سمسِّیا بارے جاگرُۄک رکھّ رہے ہن۔ ہالاںکِہ اِہ پھرذ اُنہاں اِںجنِیئراں اتے پْربںدھّکاں دا ہَے جۄ بِجلی مہِکمے وِچّ کمّ کر چُکّے جاں کر رہے ہن٬ کِئُںکِہ سمسِّیا دا ہلّ لبھّݨ واستے اِس (سمسِّیا) دا ہِسّا ہۄݨا ذرُۄری ہَے۔ اِسے کرکے اِہ لیکھ اِںج. سراں دا اِکّ شلاگھایۄگ اُپرالا ہَے۔

بِجلی دا وِشا اَۄکھے تکنِیکی وِشِیاں وِچّۄں اِکّ ہَے کِئُںکِہ بِجلی دا کۄئی وجُۄد نہِیں اتے اِسدا پتا سِرپھ اِسدے اسراں تۄں ہی لگدا ہَے۔ بھاویں جن-سدھارن نُۄں اِسدِییاں تکنِیکی پیچِیدگِییاں سمجھݨ دی کۄئی لۄڑ نہِیں پر مَۄجُۄدا سںکّٹ کرکے اِس بارے مُڈھلا گِیان ہاسل کرنا ذرُۄری ہۄ گِیا ہَے۔ اِس گِیان نال سانُۄں بِجلی دِییاں چلںتّ سمسِّیاواں نُۄں سمجھݨ وِچّ سَۄکھ ہۄ جاویگی٬ کھاس کرکے بِجلی کھرِید سمجھَۄتِیاں دِییاں نُۄں۔ اِس واستے دۄ تتھّ اِہ ہن:

پہِلا: بِجلی دے کھاس کُدرتی لچھّݨ۔

بِجلی دا بھںڈّار نہِیں کِیتا جا سکدا۔ جِنّی پَیدا ہۄ رہی ہۄوے٬ اُسے وکت اُنّی ہی ورتݨی پَیںدی ہَے۔ بھاو جِنّی لۄڑ ہۄوے اُنّی ہی پَیدا کرنی پَیںدی ہَے۔ بِجلی-پْربںدھّ دِییاں بہُتِییاں سمسِّیاواں اِسے لچھّݨ دی اُپج ہن۔

بِجلی کِسے وی ڈھںگّ نال پَیدا کِیتی جاوے٬ سبھ اِکّۄ جِہی ہُںدّی ہَے۔ ہر کِسم دے بِجلی-گھراں تۄں بِجلی مِلا کے پھِر اگّے بھیجی جاںدی ہَے۔

بِجلی مِݨن دا وڈّا یُۄنِٹ مَیگاواٹ ہُںدّا ہَے جِہڑا کِہ 1, 340 ہَۄرس پاور دے برابر ہُںدّا ہَے اتے لگبھگ 250 گھراں نُۄں کُنَیکشن دیݨ جۄگا ہُںدّا ہَے۔

دُۄجا: اِسدا سںکھّیپ اِتِہاس۔

اسمانی بِجلی بارے اِنسان آدِ کال تۄں جاݨُۄ ہَے پر اِسدے اجّ دے رُۄپ دی کھۄج امرِیکا وِچّ کۄئی 140 سال پہِلاں ہۄئی اتے بھارت وِچّ اِسدی آمد اُس تۄں لگبھگ دس سال بائد ہۄئی۔ پُۄرے بھارت وِچّ اِسدا پسار بِجلی سپلائی اَیکٹ٬ 1948 دے بݨن نال شُرُۄ ہۄئِیا جِس ادھِین راجاں وِچّ ’راج بِجلی بۄرڈ‘ بݨے جِہڑے کِہ اردھ-سرکاری ادارے سن اتے بِجلی دے ہیٹھلے تِنّے کمّ (Functions) آپ کردے سن:

اُتپادن (Generation): بِجلی دی پَیداوار کۄلے٬ پاݨی٬ پْرماݨُۄ٬ کُدرتی گَیس٬ سُۄرجی گرمی٬ ہوا٬ سمُںدّری لہِراں اتے دھرتی دی گرمی دے سادھناں راہِیں اڈّ-اڈّ بِجلی-گھراں وِچّ ہُںدّی ہَے جِتھّۄں اِہ اِکّ وڈّے گرِڈّ وِچّ اِکٹھّی کِیتی جاںدی ہَے۔

ٹراںسمِشن (Transmission): وڈّے گرِڈّ وِچّۄں بِجلی٬ وڈِّییاں ٹاور لائیِناں راہِیں چھۄٹے گرِڈّ سب-سٹیشناں نُۄں بھیجی جاںدی ہَے٬ جِنہاں نُۄں آم کر کے بِجلی-گھر کِہا جاںدا ہَے اتے جگہا-جگہا بݨے دیکھے جا سکدے ہن۔

وِترݨ (Distribution): چھۄٹے سب-سٹیشناں تۄں پھِر اِہ گھراں٬ دپھتراں٬ کارخانِیاں٬ کمرشِیئل ادارِیاں اتے ٹِئۄُبوَیلّاں آدِک وِچّ ورتۄں واستے بھیجی جاںدی ہَے۔ بِجلی دے وِترݨ دا کمّ سبھ تۄں اَۄکھا اتے چُݨَۄتِییاں-بھرپُۄر ہُںدّا ہَے کِئُںکِہ اِہ سارے کھپتکاراں نُۄں ذرُۄری سیواواں دیݨا ہَے۔ نال ہی اِس وِچّ پْربںدھّکی اتے یُۄنِیئن-واد دے بہُت پیچِیدا مسلے کھڑھے رہِںدّے ہن۔

شُرُۄ-شُرُۄ وِچّ اِہ تِنّے کمّ مُکابلتن چھۄٹے سن اتے ہر راج دا بِجلی بۄرڈ اِہ تِنّے کمّ پْربھاوکاری ڈھںگّ نال کری جا رِہا سی۔ پر بِجلی-کھیتر وِچّ تیذی نال وِکاس کارن 2000 تک اِہ کمّ پُۄری ترہاں بۄرڈاں دی سمرتھّا تۄں باہر ہۄ رہے سن۔ اُتپادن کرن والھے وڈّے بِجلی گھراں٬ وڈِّییاں ٹراںسمِشن لائیِناں اتے وِترݨ (Distribution) دے کمّاں وِچّ بہُت وادھا ہۄ رِہا سی۔ بِجلی-کھیتر وِچّ ہۄ رہے وادھے دا ہِساب اِس تتھّ تۄں لائِیا جا سکدا ہَے کِہ 1970 وِچّ بھارت دی کُل بِجلی سمرتھّا 13 گِیگاواٹ سی جِہڑی کِہ 2021 وِچّ ودھ کے 382 ہۄ گئی ہَے۔ اِسے ترہاں پْرتی-جِیء کھپت 100 یُۄنِٹ تۄں ودھ کے 1, 220 ہۄ چُکّی ہَے۔ سٹاپھ وِچّ کئی گُݨا وادھا ہۄ رِہا سی اتے پْربںدھّکی ڈھاںچِیاں وِچّ بدلائۄ آ رہے سن۔ بِجلی دے تِنّے کمّ آپݨے-آپ وِچّ وڈِّییاں سںسّتھاواں بݨ چُکّے سن۔ سۄ ہالات انُسار بھارت سرکار نیں 2003 وِچّ اِنہاں تِنّاں کمّاں واستے اڈّ-اڈّ کارپۄریشناں بݨائُݨ دا کانُۄن وی پاس کِیتا اتے بِجلی-کھیتر وِچّ پْرائیِویٹ ادارِیاں دے پْرویش دی اِجاذت وی دے دِتّی۔ اِنہاں پْرائیِویٹ ادارِیاں دے آئُݨ نال ’بِجلی کھرِید سمجھَۄتِیاں‘ دا آئُݨا لاذمی ہۄ گِیا سی۔ نِیتی-گت پکھّ تۄں اِہ کانُۄن ذرُۄری٬ ودھِییا اتے دُۄر-اںدّیشی والھے سن۔ پر نِراشاجنک گلّ اِہ ہَے کِہ کانُۄناں دی سُہِردتا نال پالݨا ناں ہۄݨ کر کے اِنہاں تۄں کِیاسِیا لابھ نہِیں اُٹھائِیا جا سکِیا۔

کِسے وی وڈّی سمسِّیا دا ناں اِکّ کارن ہُںدّا ہَے اتے ناں ہی اِکّ ہلّ۔ سارے کارناں دی پچھاݨ کر کے پْرستاوِت ہلّاں وِچّ سںتُّلِت ڈھںگّ نال تالمیل بِٹھائُݨا پَیںدا ہَے اتے پھِر اِنہاں ’تے امل کرنا پَیںدا ہَے۔ اِسے کر کے اِںج. سراں نیں بِجلی مہِکمے دِییاں اجۄکِییاں مُکھّ سمسِّیاواں اتے اِنہاں دے ہلّاں دی اِکّ سُۄچی بݨائی ہَے٬ اتے کرن-یۄگ کاروائیِیاں سںکھّیپ وِچّ دسِّییاں ہن۔ پْراتھمِکتاواں وِچّ متّ-بھید ہۄݨ دے باوجُۄد٬ اِس ترہاں دے کمّاں دی جاݨکاری رکھّݨ والھے اِںجنِیئر اِنہاں کاروائیِیاں نال سہِمت ہن۔ اِنہاں وِچّۄں ہیٹھلِییاں پںجّ کاروائیِیاں اُتّے پہِل دے ادھار ’تے امل دی لۄڑ ہَے کِئُںکِہ اِہ فَۄری نتِیجے دے سکݨگِییاں اتے اِنہاں واستے بِجلی کارپۄریشن نُۄں پںجّاب سرکار تۄں نِیتی-گت منذُۄرِییاں لَیݨ دی ذرُۄرت نہِیں۔

بِجلی سمجھَۄتے:

اِنہاں سمجھَۄتِیاں دی مہتّتا سمجھݨ اتے اِنہاں بارے پئے بھُلیکھِیاں تۄں بچݨ دی ذرُۄرت ہَے۔ اِنہاں بھُلیکھِیاں کرکے لگدا ہَے کِہ اِنہاں نُۄں ردّ کرن نال بِجلی مہِکمے وِچّ سُدھار ہۄ جاویگا۔ پہِلاں کِیتی وِچار انُسار سمجھَۄتِیاں دی ذرُۄرت٬ بِجلی-کھیتر وِچّ ہۄ رہے کھپت دے وادھے اتے ہۄ رہِییاں ہۄر تکنِیکی کھۄجاں وِچّۄں اُپجی ہَے۔ اُتپادن (Generation) دا کمّ بہُت وڈّا٬ وِکست اتے مہِںگّا ہۄ گِیا ہَے۔ کیںدر دے نویں کانُۄناں انُسار اِس وِچّ پْرائیِویٹ ادارے بڑی تیذی نال آ رہے ہن اتے اردھ-سرکاری گھٹ رہے ہن۔ بِجلی دی تھۄک سپلائی بھاویں پْرائیِویٹ ادارِیاں تۄں لئی جاوے بھاویں اردھ-سرکاری تۄں٬ بِجلی سمجھَۄتے کرنے ذرُۄری ہن۔ اِکلّے بھارت وِچّ ہی نہِیں سارے سںسّار وِچّ اِہ پْرݨالی پُۄری ترہاں ستھاپِت ہۄ چُکّی ہَے۔ ذرُۄری ہَے کِہ پںجّاب بِجلی کارپۄریشن سمجھَۄتے کرن والھے آپݨے وِبھاگ نُۄں مذبُۄت کرے اتے اِس وِچّ نِیُکت کِیتے جاݨ والھے اپھسراں نُۄں وِشو پدھّر دی ٹَیکنۄ-لِیگل مُہارت ہاسل کروائے۔ اِس وِچّ کۄئی شکّ نہِیں کِہ مَۄجُۄدا سمجھَۄتِیاں وِچّ بہُت نُکس ہن جِہڑے سختی پر کانُۄنی ڈھںگّ نال کروائیِیاں سۄدھاں نال دُۄر کرنے بݨدے ہن۔ اُتپادکاں اُپّر لائیِیاں شرتاں نُۄں سختی نال لاگُۄ کِیتا جاوے۔ کھاس کر کے اُنہاں ولۄں کِیتی جا رہی پاݨی دی ورتۄں دی شرت نُۄں۔ تتّ-بھڑتّی وِچّ اِنہاں نُۄں ردّ کرن-کروائُݨ دِییاں کۄشِشاں دے سارتھِک نتِیجے نِکلݨ دِییاں سمبھّاوناواں بہُت گھٹّ ہن۔ سۄچ-وِچار تۄں بگَیر سمجھَۄتے ردّ کرن دی سُۄرت وِچّ 3,920 مَیگاواٹ بِجلی تُرت ساڈے کۄلۄں کھُسّ جاویگی اتے مُکدّمِیاں تۄں بائد ہرجانے وی دیݨے پَے سکدے ہن۔ کارپۄریشن اتے سرکار ولۄں کِیتی جا رہی سۄچ-وِچار اتے دِکھائِیا جا رِہا ٹھرہمّا جائِذ ہَے۔ اِتھّے اِہ گلّ کھاس تَۄر ’تے بِیانی جاںدی ہَے کِہ کیںدر سرکار ولۄں 2003 دے کانُۄن وِچّ پْرستاوِت سۄدھاں دے پاس ہۄݨ تۄں بائد اِہ کمّ لگبھگ اسمبھّو ہی ہۄ جاویگا۔

ٹراںسمِشن: سدھارن پاٹھک وی مہِکمے دی اِس بے-سمجھی ’تے ہسّݨۄں نہِیں رہِ سکدا کِہ بِجلی اُپلبدھ ہۄݨ دے باوجُۄد وی اِس نُۄں لِیائُݨ واستے وڈِّییاں ٹاور لائیِناں نہِیں۔ اِہ اُس ترہاں ہی ہَے جِویں کِسے شہِر دے سٹیشن تے کݨک دِییاں بۄرِییاں دے امبّار لگّے ہۄݨ پر ٹرکّاں دا پْربںدھّ ناں ہۄ سکݨ کارن شہِر بھُکھّا بَیٹھا ہۄوے۔ اِس تۄں وی ودھّ ہَیرانی دی گلّ اِہ ہَے کِہ بھارت سرکار وی اِس سمسِّیا نال جُۄجھ رہی ہَے۔ اِس واستے تاں سپشٹ تَۄر ’تے سبںدھِّت پْربںدھّ ہی ذِمّیوار ہَے۔

بِجلی دی چۄری:

اِہ اِکّ وِیاپک سمسِّیا ہَے اتے بہُتا کر کے پْربںدھّکی بد-اِںتذامی ہَے ہالاںکِہ مہِکمے کۄلھ اِکّ پُۄرا وِبھاگ بِجلی چۄری رۄکݨ واستے تائِنات ہَے۔ اِکّ انُمان انُسار اِس نال 1, 000 کرۄڑ رُپئے تۄں ودھّ سالانا دا مالی نُکسان ہُںدّا ہَے۔ بِجلی دے ساجۄ-سمان نُۄں اگّاں لگّدِییاں ہن اتے نجائِذ بھار ودھدا ہَے۔ اِںج. سراں نیں خُد اِس گلّ دا بہُت دُکھّ پرگٹ کِیتا ہَے۔ جے چۄری ’تے کابُۄ پا سکِیئے تاں بِجلی دی ڈِماںڈ وی گھٹ جاویگی اتے اجّ دی سمسِّیا ’تے کابُۄ پائُݨ وِچّ بہُت مدد وی مِلیگی۔

پُراݨے گرِڈّاں نُۄں نوِیائُݨا:

پںجّاب وِچّ اِس سمسِّیا ول پُۄرا دھِیان نہِیں دِتّا گِیا۔ اجّ ساڈے 1,100 دے کرِیب گرِڈّ (بِجلی گھر) ہن٬ جِنہاں وِچّۄں ادھّے پںجّاہ سال جاں اِس تۄں وی ودھّ پُراݨے ہن۔ اِنِییاں ہی پُراݨِییاں اِنہاں نال سبںدھِّت لائیِناں٬ ٹراںسپھارمر اتے ہۄر ساجۄ-سمان ہَے۔ اِنہاں وِچّ نُکس تاں آم گلّ ہَے٬ اگّاں تک وی لگّدِییاں رہِںدِّییاں ہن۔ اجّ بِجلی-پْربںدھّ دی لڑی دی اِہ سبھ تۄں کمذۄر کڑی ہَے جِس کر کے اُتپادن سمرتھّا دُگّݨی کر کے وی مہِکما پُۄری بِجلی سپلائی نہِیں کر سکدا۔ نِرسںدّیہ سِسٹم دا پُراݨا ہۄݨا جاں گھسݨا کُدرتی پْرکِرِیا ہَے٬ پر اِس پکھّ ’تے اݨگہِلی نہِیں ہۄݨی چاہِیدی اتے سمارٹ گرِڈّاں ول پُۄرا دھِیان دیݨ دی لۄڑ ہَے۔

سۄلر بِجلی:

تیذی نال ودھ رہی بِجلی-لۄڑ نُۄں پُۄرا کرن واستے نوِیائُݨ-یۄگ سْرۄتاں دے بِجلی سمجھَۄتے ہُݨ تۄں ہی کِیتے جاݨ اتے کرن سمیں پِچھلِییاں گلتِییاں تۄں مِلِییاں سِکھِّیاواں تۄں لابھ اُٹھائِیا جاوے۔ کیںدر سرکار ولۄں سںیُّکت راشٹر نال کِیتے وائدِیاں انُسار تھرمل بِجلی تے نِربھرتا گھٹائے جاݨ کرکے اِنہاں دا بھوِکھّ انِشچِت ہَے۔ جِہڑے پْرائیِویٹ ادارے اجّ پَیسے لَے کے وی سانُۄں پُۄری بِجلی نہِیں دے رہے٬ اُہ آئُݨ والھے سمیں وِچّ ساڈے اُتّے بِجلی تھۄپݨی (dump) شُرُۄ کر دیݨگے۔