چھۄٹے-چھۄٹے بچِّیاں دا بھِیکھ مںگّݨ لگّ جاݨا اِکّ گمبھِّیر سماجِک سمسِّیا ہَے۔ بھِیکھ مںگّݨ دا مُکھّ کارن گرِیبی اتے سِکھِّیا دی کمی ہَے۔ جدۄں بچّے بھِیکھ مںگّدے ہن تاں اُہ سکُۄل نہِیں جا سکدے۔ UNICEF (2011) دے انُسار بھارت وِچّ لگبھگ چار لکھّ تۄں ودھیرے بچّے بھِیکھ مںگّدے ہن٬ جِنہاں وِچّ 6-14 سال دی اُمر دے بچّے 60% تۄں وی ودھّ ہن۔ NSO (2017-18) دے انُسار بھارت دی ساکھرتا در (77.7) ہَے۔ بچِّیاں دا بھِیکھ مںگّݨا جِتھّے اُنہاں دی سِکھِّیا اتے سِہت نُۄں کھترے وِچّ پائُںدا ہَے٬ اُتھّے اُنہاں دی سماجِک ستھِتی نُۄں وی پْربھاوِت کردا ہَے۔ سکُۄل ناں جاݨ کرکے اُہ کِسے کمّ وِچّ نِپُنّتا ہاسل نہِیں کر سکدے۔ اِس کرکے اُہ کماکے کھاݨ نالۄں مںگّکے کھاݨا ذِیادا پسںدّ کرن لگّ جاںدے ہن۔ اِس کرکے اُہ گرِیبی وِچّ جمّدے٬ غرِیبی وِچّ مر جاںدے ہن۔

بھاویں کِہ سمیں دِییاں سرکاراں اِس سمسِّیا نُۄں ٹھلّہ پائُݨ لئی کمّ کردِییاں ہن۔ سِکھِّیا دا ادھِکار آر. ٹی. ای. 2009 ہر 6 تۄں 14 سال دی اُمر دے بچِّیاں نُۄں مُپھت سِکھِّیا دی گرںٹّی دِںدّا ہَے٬ جِنہاں وِچّ کھاس ذرُۄرتاں والے بچِّیاں لئی وِشیش پْرۄگرام وی شامل ہن۔

ادھِنِئم 1986 وی بھِیکھ مںگّݨ جِہے کمّاں تۄں بچِّیاں نُۄں رۄکدا ہَے۔ سرکار دِییاں ’ساکھر بھارت‘, ’ودھے بھارت - پڑھے بھارت‘ آدِ یۄجناواں وی بچِّیاں نُۄں پڑھائی نال جۄڑدِییاں ہن۔ مِڈّ ڈے مِیل پْرۄگرام وی تاں بچِّیاں دی سِہت اتے سِکھِّیا نُۄں مُکھّ رکھّدے ہۄئے لاگُۄ کِیتے گئے ہن تاں کِہ بچِّیاں نُۄں 14 سال تک مُفت کھاݨے دی سہُۄلت مِل سکے۔ اِس سکِیم تہِت 96% پْرائِمری تک بچِّیاں دی داکھلا در ودھی ہَے۔ ’نو بھارتی ساکھرتا پْرۄگرام 2022 (ULLAS)’ تہِت جِہڑے بچّے 15 سال تک وی کِسے کارن سکُۄل نہِیں جا سکے اُنہاں نُۄں پڑھائی کرن دا پُۄرا مَۄکا دِںدّی ہَے۔ اِسدا مُکھّ مکسد پڑھائی نُۄں نوِیں راشٹری سِکھِّیا نِیتی 2020 نال جۄڑنا ہَے۔ ’نو ساکھر‘ پْرۄگرام نیں لگبھگ 4 کرۄڑ وِئکتِییاں نُۄں ساکھر کِیتا ہَے۔

پْرۄگرام لاگُۄ کرن وِچّ کئی واری جاگرُۄکتا دی کمی٬ کدے سرکاراں دُیارا پْرۄگرام لاگُۄ کرن وِچّ دیری ہۄ جاݨا٬ کئی واری خترناک بھِکھاری گْرۄہ چںگّے کمّ وِچّ رُکاوٹ بݨ جاںدے ہن٬ کِئُںکِہ اُنہاں دا تۄری-پھُلکا تاں اِنہاں مںگّتِیاں سِرۄں ہی چلّدا ہَے۔ اںتّرراشٹری سںگّٹھن جِویں Save the child (بچّے بچائۄ) اتے CRY (بچِّیاں دے ادھِکار تے تُسِیں) ورگے گَیر سرکاری سںگّٹھناں انُسار مُمبّئی٬ دِلّی ورگے شہِراں وِچّ 70 ہذار تۄں لکھّاں تک بھِکھاری بچّے بھِیکھ مںگّدے ہن۔ اِسدے نال بںگّلُرُۄ وِچّ لگبھگ 50 تۄں 80 ہذار بچّے بھِیکھ مںگّدے ہن۔ دِلّی پُلِیس نیں ’اپریشن مُسکان‘ تہِت 2022 وِچّ 2000 دے لگبھگ بچِّیاں نُۄں چھڈائِیا سی۔

پںجّاب سرکار دا اِہ اُپرالا بہُت سلاہُݨیۄگ ہَے۔ سرکار دے ’جِیونجۄت پْراجَیکٹ 2.0’ دے تہِت بچائۄ ٹِیماں نیں سَیںکڑے بچِّیاں نُۄں بھِکھارِییاں دے گْرۄہاں تۄں چھڈوائُݨ دا بِیڑا چُکِّیا ہَے۔ کئیِیاں نُۄں بال-گھر بھیج دِتّا ہَے۔ مَینُۄں آس ہَے٬ اُہ دِن دُۄر نہِیں جدۄں اِکّ دِن اُہ بچّے بھِیکھ مںگّݨ تۄں چھُٹکارا پا کے ذرُۄر سکُۄلاں ولّ مُڑنگے۔ سمیں دِییاں سرکاراں کی نہِیں کر سکدِییاں؟ سرکاراں دے نال-نال اَینّ. جی. اۄ اتے ہر ناگرِک دا پھرذ بݨدا ہَے کِہ سخت نِگرانی اتے سِکھِّیا دی پہُںچّ نال بچِّیاں دا بھوِکھّ سںوّارِیا جا سکدا ہَے۔ آئۄ اِس سماج نُۄں ہۄر سۄہݨا بݨائُݨ لئی آپݨا ودھّ تۄں ودھّ یۄگدان پائیِئے۔

* * * * *