وِشو دا سبھ تۄ پْراچِین٬ گرںتھّ رِگوید پںجّاب دی دھرتی تے رچِیا گِیا٬ جل دی کہاݨی فلسپھے تے اِتِہاس دی ذُبانی

وِشو دا سبھ تۄ پْراچِین گرںتھّ رِگوید پںجّاب دی دھرتی تے رچِیا گِیا۔ اِس دے دسویں مںڈّل دے 129ویں سُۄتر وِچ شْرِشٹی رچنا دے ویروے درج ہن :

“ پہِلاں اںدھّکار سی٬ اںدھّکار وِچ لُکِیا

کھاس نِشاناں تۄں بغَیر٬ اُہ سبھ جل سی ”

'چھاںدۄگء اُپنِشد' دے چھیویں ادھِیائے دے دسویں بںدّ انُسار پاݨی نُۄں دھرتی دا تتّ منِّیا ہَے جۄ جِیون دیݨ والی شکتی ہَے اتے سارے جِیواں لئی پوِتّر اتے ذرُۄری ہَے۔ اِس وِچ پاݨی دے وگݨ والے سُبھاء نُۄں'آتما' تے 'پرماتما' نال ابھید ہۄݨ دی دھارنا نال جۄڑِیا گِیا ہَے۔ پْراچِین گرںتھّ 'منُۄں سِمرتی' وِچ جِیواں دی اُتپتی بارے بْرہماں دے ہوالے نال لِکھِیا گِیا:

“اُسنے آپݨے سرِیر تۄں انیکاں کِسماں دے

جِیو پَیدا کرن دی اِچھّا کارن

سبھ تۄں پہِلاں پاݨی دی رچنا کِیتِیئتے اُس وِچ آپݨا آپ بِیج دِتّا”

'منُۄں سِمرتی' دے کرتا نیں کِنّے کاوِک اںدّاذ وِچ کِہا کِہ جِیون اُتپتی دے کرتاری بِیج پاݨی وِچ ہن۔ اِس ترہاں ساڈا پْراچِین بۄدھ جل نُۄں شْرِشٹی رچنا ویلے تۄں مُۄل تتّ اتے جِیون دے آرمبھّ تۄں اِس نُۄں جِیون دا آدھار اَیلاندا ہَے۔ مدھّ کال وِچ وِشو دا سبھ تۄں وڈیرا سمپّادِت گرںتھّ 'شْری‘ دِ گرںتھّ ساہِب' وی پںجّاب دی دھرتی ’تے سمپّادِت ہۄئِیا۔اِس وِچ گُرُۄ نانک٬ شْرِشٹی اُتپتی اتے جِیون اُتپتی دا سار دۄ پںکّتِییاں وِچ اِس ترہاں بِیان کردے ہن :

ساچے تے پونا بھئِیا پونَے تے جلُ ہۄئ۔

جل تے تْرِبھوݨُ ساجِیا گھٹِ گھٹِ جیتِ سمۄئ۔۔ (19, م.1)

ہُݨ وِگِیانی وکھّ وکھّ گْرہِیاں جاں اُپ گْرہِیاں ’تے جِیون سمبھّاونا دا پتا لائُݨ لئی اُتھّے پاݨی دی ہۄںد دا پتا لگا رہے ہن۔ اِس نال ساڈے پُرکھِیاں دے جِیون اتے پاݨی سبںدھّی ستِ بچناں دی پْرماݨِکتا ستھاپت ہُںدّی ہَے۔ جِویں کںدھّاں بگَیر مکان نہِیں ہۄ سکدا تِویں پاݨی بگَیر کِسے جِیو دا سرِیر نہِیں ہۄ سکدا۔ سرِیر دی ہۄںد بارے 'بھگت روِداس' جی لِکھدے ہن:

جل کی بھِیتِ پون کا تھمبھّا رکت بُۄںد کا گارا۔۔ (659, روِداس جی)

کںدھّاں تاں نِرۄل پاݨی دِییاں ہن ہی٬ گارے وِچ وی پاݨی ہُںدّا ہَے۔ اِسے ترہاں جنݨ پْرکِرِیا اتے سرِیر رچنا دے مُۄل رکت اتے بُۄںد ارتھات اںڈّے اتے شُکراݨُۄ وِچ وی بہُتا پاݨی ہی ہُںدّا ہَے۔ گُرباݨی وِچ تِنّ وار پاݨی نُۄں جِیون دا پِتا کِہا گِیا ہَے:

پوݨُ گُرُۄ پاݨی پِتا ماتا دھرتِ مہتُ۔۔ (8, م.1)

پئُݨُ گُرُۄ پاݨی پِت جاتا۔۔

اُدر سںجّۄگی دھرتی ماتا۔۔ (1021, م.1)

پاݨی پِتا جگت کا پھِرِ پاݨی سبھُ کھائ۔۔ (1240, م.1)

سُکّی دھرتی وِچ پِیا بِیج پُںگّرن لئی پاݨی نُۄں 'واجاں ماردا ہَے۔ دھرتی ماتا دی اُپجائۄُ شکتی نُۄں پاݨی ہی جگائُںدا ہَے۔ سارے سرِیر دھرتی (مِٹّی) دے بݨے ہن٬ دھرتی چۄں پَیدا ہۄئے ہن٬ پر پَیدا ہۄئے ہن پاݨی کارن۔ اِس لئی پاݨی پِتا ہَے۔

اسِیں کُلّی٬ گُلّی اتے جُلّی نُۄں جِیون دِییاں مُڈھلِییاں ذرُۄرتاں منّدے ہاں۔ پرںتُّۄ اسل وِچ بُنِیادی لۄڑاں ہن: ساہ لَیݨ لئی ہوا٬ پِیݨ لئی پاݨی اتے کھاݨ لئی بھۄجن۔ سیوا دے وِشے سبںدھّی 'گُرُۄ ارجن ساہِب' دے واک ہن:

پاݨی پکھا پِیسئۄ سیوک کَے ٹھاکُر ہی کا آہرُ جِیئۄ۔۔ (101, م.5)

پانی پکھا پِیسئۄ سںتّ آگَے گُݨ گۄوِںدّ جسُ گائی۔۔ (673, م.5)

پاݨی پکھا پِیسُ داس کَے تب ہۄہِ نِہالُ۔۔ (811, م.5)

دِلچسپ گلّ ہَے کِہ اُپرۄکت تِنّاں پںکّتِییاں وِچ تِنّاں بُنِیادی لۄڑاں جاں سیواواں نُۄں ترتِیب دِںدِّیاں پاݨی نُۄں سبھ تۄں اگّے رکھِّیا گِیا ہَے۔ اِک تھاں گُرُۄ نانک ساہِب جِہڑے تِنّ پپِّیاں نُۄں جِیون دِییاں تِنّ مُڈھلِییاں شرتاں وجۄں درج کردے ہن اُنہاں وِچ وی پاݨی والا پپّا سبھ تۄں اگّے ہَے:

پاݨی پْراݨ پوݨِ بںدھِّ راکھے چںدُّ سُۄرجُ مُکھِ دِیئے۔۔ (877, م.1)

گُرباݨی وِچ جِیو دی آتما اتے پْرماتما دے سبںدھّ دا ذِکر وی وار وار پاݨی نال جِیون دے اٹُٹّ سبںدھّ دے ہوالے نال کِیتا گِیا ہَے۔ نام نُۄں جل اتے جپݨ نُۄں پِیݨا کِہا گِیا ہَے: اب مۄہِ جلت رام جلُ پائِیا۔۔ (323, کبِیر جی)

میرے پْربھ کِرپا جلُ دیوہُ ہرِ نائی۔۔ (607, م.4)

اِہُ جلُ میرا جِیئۄ ہَے جل بِنُ رہݨُ ن جائ۔۔ (1283, م.3)آتما اتے پْرماتما دی ابھیدتا نُۄں بِیانݨ سمیں وی گُرُۄ ارجن ساہِب دا دھِیان پاݨی ولّ جاںدا ہَے: جِئۄ جل مہِ جلُ آئ کھٹانا۔۔

تِئۄ جۄتی سںگِّ جۄتِ سمانا۔۔ (278, م.5)

اِہی گلّ گُرُۄ تیگ بہادر ساہِب دی باݨی وِچ وی آئُںدی ہَے: نانک لِین بھئِئۄ گۄبِںدّ سِئۄ جِئۄ پانی سںگِّ پانی۔ (633, م.9)

سارِییاں سبھِئتاواں دا جنم اتے وِکاس پاݨِییاں بھاو ندِییاں کِنارے ہۄئِیا۔ بہُتِییاں سبھِئتاواں دے تاں ناں وی سبںدھّت ندِییاں اتے درِیاواں دے ناواں تۄں بݨے ہن۔ کئی بھُۄگۄلِک کھِتِّیاں دی پچھاݨ اُتھے وگدے درِیاواں نال جُڑی ہۄئی ہَے۔ دھرتی دے جِس کھِتّے وِچ اسِیں رہِ رہے ہاں اِس دا پُراݨا ناں ستّ درِیاواں کارن سپت سِںدھُّۄ سی۔ نواں ناں پںجّاب اِتھے وگدے پںجّ درِیاواں جاں وکھّ وکھّ درِیاواں وِچکار پَیںدے پںجّ دُیاباں کارن ہَے۔

گُرُۄ نانک نیں 'اِک اۄئںکّار' دے سںدّیش دا پْرسار ویئیِں ندی کِنارِئۄں آرمبھّ کِیتا۔ اُہناں دِییاں ہرِدُیار٬ کاشی٬ پٹنا آدِ ستھاناں دِییاں گۄشٹاں گںگّا کِنارے ہۄئیِیاں۔ پھلگُۄ ندی کِنارے گیا دے پںڈِّیاں نال وارتالاپ ہۄئی۔

گُرُۄ نانک نیں رامانںدّ جی٬ کبِیر جی٬ روِداس جی٬ سَیݨ جی آدِ باݨِیکاراں دی باݨی گںگّا کِنارے وسے کاشی (بنارس) وِکھے ستھاپت گِیان اتے چِںتّن دے کیںدراں تۄں پْراپت کِیتی۔ ستلُج کںڈھّے وسے ایۄدھن نگر تۄں بابا فرِید جی دی باݨی ہاسل کِیتی۔ دیش دے لگپگ سارے چھۄٹے وڈّے درِیاواں نُۄں گُرُۄ نانک دی چرن چھۄہ پْراپت ہَے۔ چار اُداسِییاں بائد گُرُۄ ساہِب نیں راوی درِیا کِنارے کرتارپُر نگر وسا کے آپݨا ٹِکاݨا کِیتا۔ آپ نیں آپݨی باݨی وِچ وِشال سْرِشٹی رچنا اتے اِس دے سںچّالن دا ورنݨ کردِیاں کُدرت دِییاں مہاںداتاں بھاو ندِییاں درِیاواں دا وِشیش آلیکھ کِیتا ہَے:

کِیتا پسائۄ ایکۄ کوائۄ۔۔ تِس تے ہۄئے لکھ درِییائۄ۔۔ (3, م.1)

بھَے وِچِ پوݨُ وہَے سدوائۄ۔۔ بھَے وِچِ چلہِ لکھ درِییائۄ۔۔ (464, م.1)

دُۄجی پاتشاہی 'گُرُۄ اںگّد دیو جی' بِیاس درِیا کِنارے وسے پِںڈّ کھڈُۄر وِکھے جا ٹِکے۔ اُہناں دے پرم سیوک (گُرُۄ) امرداس رۄذ وڈّے تڑکے اُٹھّ کے نامُ سِمرن کردے ہۄئے بڑے چاء نال بِیاس درِیا 'تے جاںدے اتے آپݨے گُرُۄ پْرِیتم دے اِشنان کرن لئی بِیاس درِیا تۄں پاݨی دی گاگر بھر کے لِیائُںدے :

چئُتھَے پہرِ سباہ کَے سُرتِیا اُپجَے چائۄ۔۔

تِنا درِییاوا سِئۄ دۄستی منِ مُکھِ سچا نائۄ۔۔ (146, م.2)

'گُرُۄ امرداس' جی گںگّا٬ یمُنا اتے سرسوتی دے تِیرتھاں 'تے گئے۔ اِہناں کِنارے لگدے میلِیاں اتے اِکٹھّاں ’تے جا کے گُرمتِ دا پْرچار کِیتا۔ اِس دا پُۄرا ویروا گُرُۄ رامداس جی دی باݨی اںدّر درج ہَے:

پْرتھم آئے کُلکھیتِ گُر ستِگُر پُربُ ہۄیا۔۔

دُتِییا جمُن گئے گُرِ ہرِ ہرِ جپنُ کِییا۔۔

تْرِتِییا آئے سُرسری تہ کئُتکُ چلتُ بھئِیا۔۔ (1116, م.4)

چَۄتھے گُرُۄ 'رام داس جی' راوی درِیا کِنارے وسے لہَۄر شہِر دے جمّ پل سن۔ اِسے راوی درِیا کِنارے پںجّویں پاتشاہ گُرُۄ ارجن دیو جی دی شہِیدی ہۄئی۔ گُرُۄ ساہِبان دی وِشالتا اتے نِرملتا دا بکھان کردِیاں بھٹّ ساہِبان نیں آپݨے سوئیِّیاں وِچ گُرُۄ ساہِبان نُۄں درِیا کہِ کے وڈِیائِیا ہَے۔ گُرُۄ ساہِبان نیں بہُت سارے سرۄوراں٬ کھُۄہاں٬ ہلٹاں اتے بائُلِییاں دی تِیاری کروائی۔

جںگّاں یُدھّاں دی ستھِتی بݨدی دیکھ چھیویں گُرُۄ 'ہرگۄبِںدّ جی' نیں امّْرِتسر چھڈّ کے شِوالِک دِییاں پہاڑِییاں دے اِلاکے وِچ درِیا ستلُج کِنارے ٹِکاݨا کِیتا٬ کِیرتپُر نگر وسائِیا۔ ستّویں گُرُۄ 'ہر رائے ساہِب' دا جنم وی ستلُج کِنارے وسے اِسے نگر کِیرتپُر وِکھے ہۄئِیا۔ اِتھے ہی آپ جی نُۄں گُرِیائی تِلک لگِّیا اتے اِتھے ہی آپ بال گُرُۄ 'ہرِکْرِشن جی' نُۄں گُرِیائی سَۄمپ کے جۄتی جۄت سمائے۔ دِلّی وِکھے جۄتی جۄت سمائے۔ کِیرتپُر دے گُرُۄ کیںدر بݨن دَۄران گُرُۄ ہرِگۄبِںدّ جی دے بہُت پْرتِبھاوان سپُتّر شْری تِیاگ ملّ جی بِیاس درِیا کِنارے وسے آپݨے نانکے پِںڈّ بکالے وِکھے رہِ کے بھگتی وِچ لِین رہے۔ اِتھے مکھّݨ شاہ لُباݨے دے "گُرُۄ لادھۄ رے" دے اَیلان نال آپ نیں نَۄویں گُرُۄ تیگ بہادر وجۄں گُرِیائی دھارن کِیتی۔

گُرُۄ 'تیگ بہادر جی' اسام وِکھے درِیا بْرہمپُتّر دے اِلاکے وِچ گُرمتِ پْرچار کر رہے سن تاں بِہار دے گںگّا کِنارے وسے پٹنے شہِر وِکھے اُہناں دے گھر ماتا گُجری دی کُکھّۄں بال 'گۄبِںدّ رائے' دا جنم ہۄئِیا۔ پٹنا شہِر دا ناں پتّݨ (درِیا دا کںڈھّا) تۄں پِیا جاپدا ہَے۔ گںگّا درِیا نال جُڑِییاں بالک گۄبِںدّ رائے دی بال-لِیلا دِییاں انیک کتھاواں پْرسِدھّ ہن۔ اِہناں دِناں وِچ گُرُۄ تیگ بہادر جی نیں ستلُج درِیا کِنارے چکّ ماتا نانکی نگر وسائِیا۔ اِتھۄں ہی گُرُۄ تیگ بہادر جی نیں دھرم ہیت ساکا کرن لئی دِلّی نُۄں چالے پائے۔

ستلُج کںڈھّے اِہ گُردھانی آپݨے نویں ناں 'انںدّپُر' نال پْرسِدھّ ہۄئی٬ راںگلے ہۄلے اتے باںکے مُہلّے جُڑن لگّے۔ اِس دَۄران گُرُۄ گۄبِںدّ رائے لگپگ اِک سال انںدّپُر تۄں کُجھ مِیل دُۄر بِبھَۄر رِیاست وِکھے رہے۔ اِتھے ستلُج درِیا دے کِنارے بَیٹھ آپ نیں 'چَۄپئی باݨی' دی رچنا کِیتی۔ آپ لگپگ چار سال ناہن رِیاست وِچ پائُںٹے دے ستھان 'تے رہے۔ یمُنا ندی کِنارے پائُںٹا نگر وسائِیا٬ 52 کوِییاں دی سرپْرستی کِیتی۔ یمُنا دے تٹّ 'تے کوی دربار سجدے۔ اِتھے یمُنا کِنارے ہی آپ نیں جاپُ ساہِب دی باݨی دی رچنا کِیتی۔

چِراں تۄں ستھاپت دھارمِک٬ سماجِک٬ راجنِیتک پْربںدھّ اتے کدراں کِیمتاں نُۄں مُڈھّۄں-سُڈھّۄں نواں رُۄپ دیݨ لئی 'گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ' نیں پْرتِیبدھّ سِکھّاں دی جمات تِیار کرن بھاو 'کھالسا پںتھّ' دی ساجنا دا کَۄتک رچائِیا۔ 1699 دی وِساکھی سی٬ کھںڈّا باٹا سی٬ باݨی دا جاپ سی٬ پتاسے سن۔ پر اِس امّْرِت دا اہِم ادھار تاں ستلُج دا سوچھّ تے شپھاف جل سی۔ اِس امُلّی دات کارن گُرُۄ ساہِب نیں انںدّپُر چھڈّݨ ویلے آپݨی ساری دَۄلت پِیارے ستلُج تۄں وار دِتّی۔ اُنہاں سارا کھذانا بھاو سۄنا٬ چاںدی٬ ہِیرے٬ مۄتی٬ جواہرات آدِ آپݨے ہتھِّیں ستلُج دے پاݨی نُۄں بھیٹ کِیتے۔ مُکتسر دی لڑائی وِچ گِݨتی دے سِکھّاں نیں ہذاراں دی گِݨتی وِچ چڑھ کے آئی شاہی پھَۄج نُۄں پچھاڑ دِتّا۔ اِہ کِویں سمبھّو ہۄئِیا؟ اِک دسم پاتشاہ دے رُۄپ 'چ گُرُۄ اتے دُۄجا کھِدراݨے دی ڈھاب دے پاݨی دے رُۄپ 'چ پِتا سِںگھّاں دے اںگّ سںگّ سن۔

آکھری سالاں وِچ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دکھّݨی بھارت دی ندی 'گۄداوری' دے سںگّ ساتھ وِچ رہے۔ چڑھاوے جاں تۄہفے وجۄں مِلِییاں کِیمتی وستاں نُۄں گۄداوری دے نِرمل نِیر تۄں وار چھڈّدے۔ نویں نویں جیتُۄ ہۄئے دِلّی دے بادشاہ 'بہادر شاہ' نیں آپ نُۄں بیشکِیمتی نگِینا بھیٹ کِیتا تاں گُرُۄ ساہِب نیں اِہ نگِینا اُسے وکت بادشاہ دے ویںہدِیاں ویںہدِیاں گۄداوری دے پاݨی نُۄں ارپن کر دِتّا۔ بادشاہ نُۄں بڑی ہَیرانی اتے بیچَینی ہۄئی۔ گُرُۄ لئی گۄداوری دے دھراتل تے پئے سارے وٹّے گِیٹے نگِینے سن۔ گۄداوری لئی وی اِہ نگِینا ہۄر پتھّراں ورگا سی۔ گُرُۄ دی دْرِشٹی ندی ورگی اتے ندی دا سُبھاء گُرُۄ ورگا۔ گۄداوری کںڈھّے تۄں ہی اُہناں بںدّے وَیراگی نُۄں سِںگھّ سجا کے پںجّاب تۄرِیا۔

اںگّریذی اتے سِکھّ راج وِچکار ستلُج نُۄں سِیما مِتھّݨ لئی مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دی اںگّریذاں نال سںدھّی 'رۄپڑ' وِکھے ستلُج درِیا کِنارے ہۄئی۔

اُنہوِیں سدی دے اکھِیر وِچ 'بابا جَیمل سِںگھّ' نیں درِیا بِیاس کِنارے 'رادھا سُیامی ستِسںگّ' ستھان بݨائِیا۔ ہَۄلی ہَۄلی اِس دا ناں رادھا سُیامی ڈیرا بِیاس پَے گِیا اتے اِہ رادھا سُیامی متّ دا سبھ تۄں وڈّا کیںدر بݨ گِیا۔ اِس دے نال آباد ہۄئے کسبے دا ناں وی درِیا دے ناں 'تے بِیاس ہی پکّ گِیا۔

راوی درِیا کںڈھّے کْراںتِیکاری نَۄجوان 'بھگوتی چرݨ وۄہرا' نیں 'بھگت سِںگھّ' اتے اُس دے ساتھِییاں نُۄں چھُڈوائُݨ لئی تِیار کِیتا بمبّ ٹَیسٹ کردِیاں آپݨی جان دی اہُۄتی دِتّی۔ پھاںسی چڑھے شہِید بھگت سِںگھّ٬ راجگُرُۄ اتے سُکھدیو دے ستلُج کںڈھّے ہُسَینِیوالا وِکھے اںتّم سںسّکار ہۄئے۔ بھگت سِںگھّ نال اسَیمبلی 'چ بمبّ سُٹّݨ والے بی. کے. دتّ دا اںتّم سںسّکار وی اُہناں دی اںتّم اِچھّا انُسار ستلُج کںڈھّے شہِید بھگت سِںگھّ دی سمادھی دے کۄل ہی کِیتا گِیا۔

اِس چرچا نال اسِیں مہِسُۄس کر سکدے ہاں کِہ ساڈے درِیاواں دا منُکھّی جِیون لئی آم تَۄر 'تے اتے ساڈے اِتِہاس وِچ کھاس تَۄر 'تے کِنّا مہتّو پُۄرن ستھان ہَے۔ جِہناں درِیاواں دی سںگّت وِچ گُرُۄ سہِبان نیں پاون باݨی رچی اتے مہان کَۄتک ورتائے اُہناں وِچۄں بہُتے ہُݨ دُنِییاں دے سبھ تۄں ملِین درِیاواں وِچ گِݨے جاݨ لگّے ہن۔

ساڈے مہان پُرکھِیاں دی درِیاواں نال جِنّی ذِیادا دۄستی سی اسِیں اِہناں دے دُشمݨ بݨ گئے ہاں۔ جِس پاݨی نُۄں گُرُۄ نیں امّْرِت رُۄپ کِیتا اُس پاݨی نُۄں اسِیں ذہِر ورگا ذہِرِیلا اتے گالہاں ورگا گںدّا کر رہے ہاں۔ دھرتی ماں لئی ندِییاں نالے اُسے ترہاں ہن جویں ساڈے سرِیر وِچ لہُۄ دِیئں ناڑاں۔ جیکر ساڈے لہُۄ دِییاں ناڑاں وِچ ذہِر دے ٹِیکے لگّݨ نال اسِیں جِںدّا نہِیں بچ سکدے تاں ساڈے ندِییاں نالِیاں دا جل ذہِرِیلا ہۄݨ نال دھرتی ’تے جِیون نہِیں رہِݨا۔ اِہناں نُۄں پْردُۄشت کرکے اسِیں ناں کیول منُکھّی سِہت لئی کھترے سہیڑ رہے ہاں سگۄں سمُچّی جِیون ہۄںد دے پْرتِیکُۄل ہالات بݨا رہے ہاں۔

کِسے شہِر وِچۄں لںگھّدی کُدرتی جلدھارا اِس دی جان اتے شان ہُںدّی ہَے۔ پر ساڈے شہِراں کسبِیاں 'چۄں لںگھّدے ندِییاں نالِیاں دا کالا٬ ذہِرِیلا اتے بدبُۄدار پاݨی دسّدا ہَے کِہ ساڈی سِیاست کِنّی کالی٬ وݨج کِنّا کھۄٹا٬ مانسِکتا کِنّی ذہِرِیلی٬ پْربںدھّ کِنّا گلھِیا سڑِیا٬ دھارمِکتا کِنّی جائلی اتے روئیِّیا کِنّا نِگھّرِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِہناں دے تل 'تے تَیردا کُۄڑا دسّدا ہَے کِہ اسِیں واتاورݨ دی سامبھ سمبھّال لئی لۄڑِیںدے تکنِیکی وِکاس پْرتی کِنّے اویسلے ہاں۔ پںجّاب دے اِنہاں درِیاواں سبںدھّی تاں 'پْرۄ. پُۄرن سِںگھّ' نیں لِکھِیا سی:

راوی سۄہݨی پئی وگدی

مَینُۄں ستلُج پِیارا ہَے

مَینُۄں بِیاس پئی کھِچّدی

مَینُۄں جھناں واجاں ماردی

مَینُۄں جِہلم پِیاردا

اٹک دِییاں لہِراں دی ٹھاٹھ میرے بُۄہے تے وجّدی

کھاڑ کھاڑ چلّݨ وِچ میرے سُفنِیاں

پںجّاب دے درِیا

پِیار اگّ اِنہاں نُۄں لگّی ہۄئی

پِیارا جاپُ ساہِب گائُںدے

ٹھںڈھّے تے ٹھاردے٬ پیاردے۔