فۄن دی گھںٹّی وجّی تاں پْرۄفَیسر براںڈے وِچ پئے فۄن نُۄں سُݨن لئی اہُلِیا۔ ہتھّ وِچ پھڑھِیا ہۄئِیا چاہ دا کپّ اُہنے چھۄٹے میذ ’تے رکھّ دِتّا۔
“ہَیلۄ!” کہِݨ تۄں بائد اُہ ’جی٬ جی٬ جِیء!’ کردا اگلے دی گلّ سُݨِیں گِیا۔ سُݨدِیاں اِکدم جھٹکا لگّا؛ اُہدا جِسم تھرتھرائِیا تے سدمے نال جِویں ساہ سُۄتِیا گِیا ہۄوے٬ “ہچھّاء جی! چُء چ!! چُء چ!!!”
تھۄڑھی دُۄر مںجّے ’تے بَیٹھا گلاس وِچۄں چاہ دِییاں گھُٹّاں بھردا اُہدا بذُرگ باپ فۄن سُݨدے پْرۄفَیسر نُۄں بڑے گہُ نال واچ رِہا سی۔
فۄن کرن والے دی آواذ بڑے دھِیان نال سُݨدِیاں پْرۄفَیسر نیں آپݨے آپ نُۄں سمبھّالِیا۔ چِہرے دے سِکن سُۄت کِیتے۔ نذراں گڈّی بَیٹھے پِتا کۄلۄں آپݨے بۄلاں وِچلی کمبّݨِیں لُکا کے بڑے ہی ٹھرہمّیں نال ہُںگّارا بھرن دی کۄسِش کِیتی۔
اۄدھرۄں آواذ آ رہی سی٬ “تُۄں چھۄٹے بھراواں ورگا ایں ساڈا۔ اُہناں دے ایتھے اپّڑݨ تکّ اِہ گلّ تیرے کۄل ای رہِݨی چاہِیدی اے۔ امر سُںہّ نُۄں وی سمجھا دئیِں کِہ گلّ دی دھُکھّ کِتے باہر ناں کڈھّے۔ آپݨے ٹبّر ’چ وی نہِیں۔ بُرج تاں اُہناں دا ڈھہِ گِیا پر ہُݨ اِہ گڈّ کِدھرے وِچّکاہے ناں کھُبھی رہِ جائے!”
“کۄئی ناں؛ پھِکر ناں کرۄ بھا جی! مَیں ہُݨے جا کے دسّ آئُناں!”
بھاویں اُسنے آپݨے آپ نُۄں سہِج رکھّݨ دا بڑا یتن کِیتا پر پھِر وی اُہدے سمُچّے وتِیرے وِچلی اسہِجتا بھامپ کے ٹۄںہدِییاں نذراں نال نِہار رہے اُسدے باپ نیں پُچھّ ہی لِیا٬ “کِیہدا فۄن سی سویرے سویرے؟”
پِںڈّ وِچ مساں دس-پںدّراں گھراں وِچ ہی اجے ٹَیلِیفۄن لگّے سن۔ کِسے ٹبّر دے باہرلے شہِر جاں باہرلے مُلک وِچ رہِںدّے کِسے جِیء دا ’سُکھ-سُنیہیں‘ دا فۄن اِہناں گھراں وِچۄں کِسے ن کِسے گھر آئُںدا رہِںدّا۔ گھر والا اگلِیاں نُۄں سدّ لِیائُںدا جاں اُہناں تکّ سُنیہا اپّڑدا کر دِںدّا۔
“کِیہدا فۄن سی؟” بذُرگ نیں کاہلی نال نںگّے سِر ’تے پرنا لپیٹدے پْرۄفَیسر نُۄں ویکھ کے پھیر پُچھِّیا۔
“ ’چڑھ کِیاں‘ دے امر سُںہّ دا٬ کنیڈا تۄں۔” سُچیت ہۄ کے مساں اینا ہی کہِ سکِیا۔
“اُہدے مُںڈّے دا کِہ کامریڈ جرنَیل دا؟”
“اُہناں دے ایتھے اپّڑݨ تکّ اِہ گلّ تیرے کۄل ای رہِݨی چاہِیدی اے!” فۄن وِچلی آواذ دی چیتاونی نیں گھُرکِیا۔ اُہ ہڑبڑا گِیا۔ “اُہدے مُںڈّے بارے” شبد اُہدے سںگھّ وِچ ہی اٹک گئے۔ پھِر آکھݨ لگّا سی٬ “کامریڈ دا۔”
پر بہُتے نِنوِیاں دے ڈرۄں چُپّ ہی رِہا۔ جھُںجّلا گِیا۔ کی آکھے٬ کی دسّے! سمجھ ناں آئی۔
“کامریڈ دا ای ہۄݨا۔ تیرے ’جی! جی!’ تۄں مَیں ہِساب لا لِئَے۔ کامریڈ دی وی مَینُۄں سمجھ نہِیں آئی۔ چںگّا بھلا پْرۄفَیسری کردا سی ایتھے تیرے نال۔ چھڈّ کے کنیڈا جا وڑِیا۔ پہِلاں اِںگلَیںڈ گِیا تاں اۄتھے دۄ تِنّ سال لا کے ای مُڑ آئِیا۔ اُدۄں اِںگلَیںڈۄں مُڑ کے آکھِیا کرے٬ “پہِلاں گۄرِیاں دی ایتھے گُلامی کِیتی٬ ہُݨ اۄتھے جا کے کرنی بڑی اَۄکھی اےَ۔ بڑا ذلِیل ہۄݨا پَیںدَے۔ ایتھے ای لڑاںگے؛ سماجواد لِیاواںگے۔” لَے آ گِیا اُہدا تاں سماجواد! ہُݨ اۄتھے بیرِییاں تۄڑدا ہۄئۄُ جاں کِتے پہِریداری کردا ہۄݨاں ۔ ہۄر اِہناں لئی گۄرے اۄتھے کھںڈّ پرِیہ کے بَیٹھے نیں۔”
پْرۄفَیسر جاݨدا سی کِہ اُہدا باپ کِہڑے سٹیشن تۄں بۄل رِہَے۔ کامریڈ تاں بہانا سی۔ سُݨا تاں اُہ اُہنُۄں رِہا سی جِسنے پِچھلے کُجھ چِر تۄں نمبّراں دے آدھار ’تے کیس تِیار کرکے سہِ-پرِوار کنیڈا جاݨ لئی اپلائی کِیتا ہۄئِیا سی۔
“بںدّا مردا ہۄئِیا اکّ چبّے تاں سمجھ آئُںدی اےَ۔ بںدّے دی لۄڑ ہۄوے جاں مجبُۄری؛ پھِر اُہ باہر جاوے تاں گلّ سمجھ وی آئُںدی اے۔ پر ایتھے تاں رجّے-پُجے وی کنیڈا نُۄں بھجّے جاںدے نیں۔ نرۄئے چِتّڑِیں اکّ چۄںدے پھِردے نیں!”
اُہ بتھیری وار کہِ چُکّا سی٬ “مَیں نِرہا آپݨے لئی نہِیں٬ آپݨے بچِّیاں دے بھوِکھّ واستے اپلائی کِیتَے۔ ایس مُلک دا جِہڑا ہال اے؛ کُجھ نہِیں بݨناں اگلِییاں پِیڑھِییاں دا ایتھے۔”
پر پِئۄ دِییاں آپݨِییاں دلِیلاں سن۔
“تے اۄتھے گئیِیاں اگلِییاں پِیڑھِییاں نیں تیرے ٹِلّے ’تے دھار نہِیں مارنی۔ ویکھ لئیِں! تیرے ہتھّ ناں پِیڑھِییاں رہِݨِییاں نیں٬ ناں پِچھّا۔ تیرے ہتھّ رہِ جُۄ گا ٹھُݨٹھُݨ گُپال!”
اُہ دلِیلباذی دے رئۄں وِچ نہِیں سی۔ چُپّ رہِݨا ای مُناسب سمجھِیا۔
سِر ’تے پرنا بنّہ کے پْرۄفَیسر نیں چپّلاں لاہِییاں؛ پَیرِیں جُتّی اڑائی تے سُنیہا دیݨ لئی بُۄہِئۄں باہر نِکل گِیا۔ چاہ دا کپّ جِویں اُسنے فۄن سُݨن تۄں پہِلاں چھۄٹے میذ ’تے رکھِّیا سی٬ اۄویں پِیا رِہا۔
ماں نیں اُہنُۄں جاںدِیاں ویکھِیا۔
“پُتّ! چاہ تاں پی جاںدا۔ تتّی کر دیںدی آں!” پر پھِر جِد نہِیں کِیتی۔ پُتّر دی کاہلی ویکھ کے کُجھ سۄچ کے چُپّ کر گئی۔
’کی پتا اگلِیاں دا کِنّاں کُ ذرُۄری فۄن ایں!’
امر سِںگھّ دا گھر اُہناں دے گھر تۄں دس-پںدّراں گھر چھڈّ کے باہروار پِںڈّ دی پھِرنی ’تے سی۔ پْرۄفَیسر نیں دُۄرۄں ہی ویکھِیا؛ ہویلی دی چار کُ پھُٹّ اُچّی ولگݨ دے اںدّروار امر سِںگھّ کھُرلِییاں ’چ ہتھّ مار رِہا تڑھکے لئے سُپنے دے ارتھ تلاشدا خُش ہۄ رِہا سی۔
کنیڈا دا شہِر وَینکُۄور۔ وِیہوِیں سدی دے دُۄجے دہاکے دے پہِلے ادھّ دا پِچھلیرا سماں۔ اُس نُۄں واپس اِںڈِییا ولّ مۄڑن لئی اٹھّ-دس پُلِس والے جپھِّیاں تے دھکِّیاں نال ذبردستی سمُںدّری جہاذ ’تے چڑھا رہے ہن۔ پُلسِییاں نیں اُسدے کۄٹ نُۄں پِچھّۄں چُکّ کے اُہدا مُۄںہ-سِر ڈھکّ دِتّا ہَے۔ وِرۄدھ کرن لئی اُہ لتّاں اکڑائُںدا ہَے؛ پَیر اڑائُںدا ہَے۔ ایسے یتن وِچ رسّا بنّہݨ والی لۄہے دی کِلّی نال اُسدی لتّ وجّدی ہَے۔ پتلُۄݨ پاٹ جاںدی ہَے۔ پِیڑ دی کمبّݨی جِسم وِچ فَیلدی ہَے۔ لہُۄ دِییاں گھرالاں وگݨ لگّدِییاں ہن۔ اُہنُۄں واپس مُڑنۄں رۄک سکݨ تۄں اسمرتھ٬ سمُںدّری کںڈھّے ’تے کھلۄتے اُسدے ہِںدُّستانی بھراواں دے ’بںدّے ماترم!’ اتے ’بۄلے سۄ نِہال!’ دے جَیکارے اُہنُۄں سُݨائی دے رہے ہن۔ جہاذ دے اِکّ کمرے وِچ اُہنُۄں بںدّ کِیتا جا رِہا ہَے۔ آواذاں سُݨ کے اُہ جۄش وِچ آئُںدا ہَے تے پُلسِیئے دی جفّی وِچۄں آپݨی باںہ چھُڈا کے اِک جھٹکے نال سِر ’تے دِتّا کۄٹ اُتار دِںدّا ہَے۔ ’اُہنُۄں جہاذ ’تے ’چڑھائُݨ’ دی مُہِمّ نُۄں سفلتا نال سِرے چاڑھݨ اُپرںتّ‘ واپس مُڑدے اِمِیگْریشن افسر ولّ اُہ بلھدِییاں اکھّاں نال ویکھدا ہَے تے اُس دا ناں لَے کے٬ دۄویں باہواں اُچِّییاں کرکے للکارا ماردا ہَے٬ “یاد رکھِیں مِسٹر رِیڈ! مَیں پرتاںگا کنیڈا٬ کِسے ناں کِسے دِن۔ آذاد مُلک دے آپݨے جہاذ ’تے۔ رۄٹی لئی لِلکڑِییاں لَیݨ نہِیں؛ تیرِییاں اکھّاں وِچ اکھّاں پا کے جھاکݨ لئی۔ تیرے برابر دی دھِر بݨ کے۔”
اِہ کۄئی سُپنا نہِیں سی۔ اُسدے دادے نال واپری ہۄئی ہکِیکی کہاݨی سی۔ کئی وار آپݨے بچپن وِچ آپݨے دادے تۄں تے پِچھّۄں آپݨے پِئۄ اتے ہۄر وڈیرِیاں تۄں وار وار سُݨی ہۄئی۔ سُپنے وِچ سِرف اِہ فرک پَے گِیا سی کِہ دادے دی تھاں پُلِس والے اجّ اُہنُۄں دھُۄہ کے سمُںدّری جہاذ ’تے چڑھا رہے سن۔ تے اُہ خُد اِمِیگْریشن افسر نُۄں للکار رِہا سی۔ اجِیب گلّ سی؛ سُپنے وِچ واپری اِس کہاݨی دا اُہ پاتر وی سی تے درشک وی۔ اُہ بھۄگی وجۄں وِچر وی رِہا سی تے سارے دْرِش نُۄں خُد آپݨِییاں اکھّاں نال نِہار وی رِہا سی۔ لتّ ’تے وجّی لۄہے دی کِلّی والا تھاں اجے وی درد کر رِہا سی۔ اُسنے لتّ نُۄں ٹۄہ کے ویکھِیا۔ سبھ کُجھ ٹھِیک ٹھاک سی۔ اُہ یاد کرکے ہسِّیا۔ پاتر تاں اُہ خُد سی پر اُسدے دھڑ اُتّے چِہرا اُسدے دادے دا لگّا ہۄئِیا سی۔ تیجسّوی متھّا٬ برِیک پر سوَے بھرۄسے نال لِشکدِییاں اُہۄ اکھّاں۔
اُہ ہَیران ہۄئِیا؛ اِکدم سُپنے دا دْرِش کِویں بدل گِیا سی! جمرَۄد نُۄں فتہِ کرن تۄں بائد اُس جںگّ وِچ اگّے ہۄ کے لڑن والا اُہناں دے آپݨے پِںڈّ دا شہِید بابا بلکار سِںگھّ جمرَۄد دے کِلہے دی فسِیل ’تے کھلۄ کے اُںجھ ہی باہواں اُلار کے دُشمݨ نُۄں وںگّار رِہا سی٬ “آ اُئے! اہِمد شاہ ابدالی! تُۄں وی آ نادرشاہ! مَیں آئِیا ہاں تُہاڈے نال برابر دی دھِر بݨ کے جُۄجھݨ لئی۔ تُہاڈِییاں اکھّاں وِچ اکھّاں پا کے جھاکݨ لئی۔ آذاد دیش دا آذاد باسِںدّا۔” تے ہَیرانی ایس گلّ دی وی سی کِہ بلکار سِںگھّ دی شکل وی اُسدے بابے نال مِلدی سی۔ سُپنے وِچ بںدِّیاں تے بۄلاں دی ترتِیب بدل گئی سی۔
اُہدا کاما شِیرا نلکے تۄں ڈںگّراں نُۄں پاݨی وِکھا رِہا سی۔ سُرجِیت کَۄر آپݨے دھِیان مجھّ دی دھار کڈھّ رہی سی۔ امر سِںگھّ نیں کھُرلی تۄں نذر اُچّی کرکے باہر ولّ ویکھِیا تاں کںدھّۄں پار کِسے دا پِیلے پٹکے والا سِر نذر آئِیا۔
اُسنے اُتشاہ نال سۄچِیا٬ ’شائِد منّہی ساںہسی ہۄوے؛ جںجھّ دا سدّا دیݨ آئِیا۔ مَیں وی آکھاں؛ مَینُۄں سدّا کِئۄں نہِیں آئِیا؟ پر ہُݨ سدّا بھیجݨ دی بھلا کی تُک ہۄئی! اۄدھرۄں جںجھّ جاݨ لئی تِیار تے اۄدھرۄں جںجھّ جاݨ دا سدّا! اِہ تاں چھاپِیاں تۄں دھُۄݨ والی گلّ اےَ۔”
پر ’منّہی ساںہسی‘ نہِیں؛ اِہ تاں پْرۄفَیسر سی۔
خُش ہۄٔیا۔ امرِیک دا فۄن آئِیا ہۄݨَیں۔
پْرۄفَیسر نیں اُہنُۄں ہویلی تۄں باہر آئُݨ دا اِشارا کِیتا۔ اُہ اُہدی گھروالی تے کامے دے ساہمݨے گلّ نہِیں سی کھۄلہݨا چاہُںدّا۔ امر سِںگھّ ہویلی دا درواذا اُلںگھّ کے اگّلواںڈھی باہر آ نِکلِیا۔
“فۄن آئِئَے؟”
“آہۄ”
“کی کہِںدَّے؟”
“دسّداں”
سُرجِیت کَۄر نیں مجھّ چۄ کے اُٹھّدِیاں ایدھر جھات ماری۔ دُدھّ لَے کے اںدّر جاںدی ہۄئی اُہ اجے وی مُڑ مُڑ کے جگِیاسُۄ نذراں نال پِچھّے ویکھ رہی سی۔ جدۄں اُہ ہویلی دے پِچھلے وسۄں والے ہِسّے دے درواذے وِچۄں اںدّر لںگھّ گئی تاں پْرۄفَیسر نیں امر سِںگھّ دے دۄواں مۄڈھِیاں نُۄں دۄواں ہتھّاں نال گھُٹّ لِیا٬ “سمُںدّر جیڈا جِگرا کٹھّا کرکے گلّ سُݨِیں بھا امر سِئہاں!”
اِک اِک شبد ہذاراں وڈّے پہاڑی پتھّر بݨ کے ٹُٹّݨ تے ڈِگّݨ لگّا۔ من مستک وِچ گُۄںجدی گڑگڑاہٹ تے اُڈّدے دھُۄڑ-دھُۄںئے نیں سبھ کُجھ دِسݨا-سُݨنا بںدّ کر دِتّا۔ دھُںدُّۄکار ہی دھُںدُّۄکار۔ جِسم وی ڈھہِݨ لگّا تاں اُسنے کںدھّ نُۄں ہتھّ پا لِیا۔
مۄٹے مۄٹے اتھّرُۄ اُہدِییاں اکھّاں وِچۄں پرل پرل کِرن لگّے۔
“پْرۄفَیسر! کرم ہار دے گئے ساڈے! نسِیباں دے فتہِ کِیتے سبھ کِلہے ڈھہِ گئے!” وجّدی دھاہ اُس دںدّاں وِچ بُلّہ ٹُکّ کے گھُٹّ لئی۔
“بئّس! بھائۄُ جی! اُس ڈاڈھے ربّ اگّے کۄئی ذۄر نہِیں؛ بھاݨا منّݨ بِناں ہُݨ کۄئی چارا نہِیں۔ پِیڑ دا اِہ سمُںدّر تُہانُۄں اِکلّیاں نُۄں ای چُپّ-چاپ پِیݨا پَیݨَیں۔” پْرۄفَیسر نیں کامریڈ جرنَیل دی فۄن ’تے دِتّی ’چیتاونی‘ دُہرا دِتّی۔
اتھّرُۄ گہِرائیِیاں اکھّاں نال امر سِںگھّ نیں ہویلی ولّ جھات ماری۔ شِیرا اجے وی ڈںگّراں نُۄں نلکے تۄں پاݨی ڈاہ رِہا سی۔
چۄری پھڑھی جاݨ دے ڈرۄں اُس نیں گھر ولّ پِٹھّ کر لئی تے کاہلی نال اکھّاں ’تے تلھِییاں مل کے وگدے اتھّرُۄ پُۄںجھ دِتّے۔
بیہِسابے دُکھّ وِچ وی من نیں آپݨا ’ہِساب-کِتاب‘ کِیتا۔ اُہنے ہائُکے سامبھے تے پْرۄفَیسر دا ترلا لِیا٬ “بِیبا وِیر! اِہ ماڑی خبر کِسے نال وی ساںجھی نہِیں کرنِیں آپاں۔ ہماتڑاں دے کرماں وِچ فتہِ نہِیں ہار لِکھی ہۄئی سی۔” اُسنے متھّا گھُٹّ لِیا۔
“پھِکر ناں کرۄ۔ اِہۄ گلّ تاں سگۄں مَیں تُہانُۄں آکھ رِہاں۔ کامریڈ جرنَیل دی وی تاں ایہۄ تاکِید اے۔ اُہنے دس کُ مِںٹّاں تکّ تُہانُۄں ساڈے ولّ فۄن سُݨن لئی سدِّئَے۔ آ جۄ۔”
اُہ پْرۄفَیسر دے نال ہی اُہناں دے گھر نُۄں تُر پِیا۔
“تِیارِییاں نیں پھِر تِیارِییاں؟ ہۄ گِئَے جمرَۄد دا کِلہا ’فتہِ‘? کِدّݨ لَیݨے نیں وہائی جہاج دے ہُۄٹے؟ مَۄجاں بݨ گِییاں کِہ مَۄجاں!” ساہمݨِئۄں ’مۄٹڑاں‘ دا جَیلا سائیِکل تے ہتھّ ہِلائُںدا کۄلۄں دی لںگھّ گِیا٬ اُسنے جواب اُڈِیکݨ دی لۄڑ نہِیں سمجھی۔
سارے پِںڈّ والے جاݨدے سن کِہ امر سِںگھّ ہُراں دا ٹبّر ہُݨ چھیتی ہی کنیڈا جاݨ والا سی۔ کئی دِناں تۄں اُہناں دِییاں ہۄ رہِییاں جاݨ دِییاں تِیارِییاں دا پِںڈّ والِیاں نُۄں اِلم سی۔ امرِیک نیں سارے ٹبّر دے کاغذ بھر دِتّے سن۔ کیس پاس ہۄ کے سبھ دا مَیڈِیکل وی ہۄ گِیا سی۔ اُُہناں دۄواں جِییاں دے اتے پڑھ رہے چھۄٹے مُںڈّے تے کُڑی دے وِیذے وی لگّ کے آ گئے سن۔ وڈّی کُڑی وِیاہی ہۄئی سی۔ اُہ تاں نال نہِیں سی جا سکدی پر جاݨ دِییاں تِیارِییاں وِچ ماں دا ہتھّ وٹائُݨ تے خرِیدۄ-فرۄخت کرن لئی پرسۄں دی پیکے آئی ہۄئی سی۔ بسّ؛ دس-پںدّراں دِناں تکّ پکّی کݨک نُۄں سامبھݨ دی ہی دیر سی؛ اُہناں نیں دھی-جوائی نُۄں گھر تے ذمِین دی سامبھ-سمبھّال کر کے تُر جاݨا سی۔
مِلݨ-گِلݨ والا کۄئی جݨا ہال-چال پُچھّدا تاں امر سِںگھّ آکھدا٬ “مِہراں نیں سچّے پاتشاہ دِییاں۔ بسّ سبھ پاسے ہُݨ تاں فتہِ ای فتہِ ہَے۔ چہُں-چکِّیں جھںڈّے جھُلّدے نیں۔ ہُݨ تے مُںڈّا آکھدَے: بئی چھیتی تۄں چھیتی کنیڈا پہُںچّۄ۔ مَیں کہِںدَّیں؛ ’سہُرِیا! ہُݨ تاں ایتھے وی مَۄجاں ای نیں۔ ہر مدان فتہِ آ ہُݨ تاں۔ رہِݨ دے سانُۄں آپݨِییاں جڑھاں تے ذمِین نال جُڑِیا۔ پِچھلی اُمرے ساڈے ہڈّ رۄلیںگا پرائیِیاں دھرتِییاں ’تے!’ کہِںدَّے؛ ’تُسِیں پھِکر ناں کرۄ۔ ایتھے وی فتہِ ای فتہِ اےَ۔ چِٹّے کپّڑے پا کے ہاݨِییاں نال پارکاں ’چ تاش کُٹِّیا کرِئۄ۔ گۄرِییاں میماں ویکھِیا کرِئۄ۔‘ لَے دسّ! ہُݨ آہ اُمر کۄئی میماں ویکھݨ دی اےَ! اِہ تاں ہاسے ٹھٹھّے دِییاں گلّاں ہۄئیِیاں بھلا! اسلی گلّ تاں اُہدے من ’چ اِہ وے٬ پئی ساڈے کر کے چھۄٹے نِیاݨے لںگھّ جاݨگے کنیڈا۔ اُہناں دی جِںدّ سَۄر جُۄ۔ اُںجھ وی اُہ بڑا تیہ کردَے آپݨے بھَیݨ-بھراواں دا۔ اسِیں کہِںدّے آں؛ چںگّا بھراوا٬ جِویں تیری مرجی! ایتھے وی کِہڑا ہال چںگّا اے۔ سچّی گلّ تاں اِہ وی آ؛ ایتھے وی کاہدی جِںدّگی آ۔ نِرہے بھُکھّ نُۄں ڈھیکے! مُںڈّے جے دۄ اکھّر پڑھ جاںدے نیں تاں بابُۄ بݨ کے ٹُۄٹ کڈھّی رکھّدے نیں۔ کمّ دا ڈکّا بھنّ کے دُۄہرا نہِیں کردے۔ نَۄکری مِلدی کۄئی نہِیں۔ ذمِیناں ویچ کے پھِر باہر نُۄں ای بھجّدے نیں؛ جِہڑے پِچھّے رہِ جاںدے نیں اُہ نسِیاں نیں ڈۄب لئے۔ وڈِّیاں دے نِیاݨے وڈّے نشے کردے نیں تے چھۄٹِیاں دے چھۄٹے۔ کۄئی ہجّ نہِیں رہِ گِیا ایتھے وی جِئۄُݨ دا! ہسّدا سی٬ اخے؛ ساری دُنِییاں ’ہائ کنیڈا! ہائ کنیڈا!’ کرن ڈہی اے تے تُسِیں مُۄںہ نہِیں کردے ایدھر نُۄں! مَیں کِہا چںگّا پُتّرا! تُۄں کر لَے مۄرچا فتہِ۔ ساڈا کۄئی نہِیں۔ اسِیں اَۄکھے ہۄ لاں گے۔”
جدۄں اُہ اِہ گلّاں کر رِہا ہُںدّا تاں اُہدے اںدّرلے گہِرے تل ’تے بچپن تۄں سُݨِیاں تے سِرجِیا دْرِش وںگّاردا ہۄئِیا کلول کرن لگّدا۔ اُہدا دادا اِمِیگْریشن افسر نُۄں للکار رِہا ہُںدّا٬ “یاد رکھِیں مِسٹر رِیڈ! مَیں پرتاںگا کنیڈا٬ کِسے ناں کِسے دِن۔ آذاد مُلک دے آپݨے جہاذ ’تے۔ رۄٹی لئی لِلکڑِییاں لَیݨ نہِیں؛ تیرِییاں اکھّاں وِچ اکھّاں پا کے جھاکݨ لئی۔ تیرے برابر دی دھِر بݨ کے۔”
اِسدے نال ہی بال اُمرے من دے چِترپٹّ ’تے چھپِییاں دۄ جھاکِییاں سدا سجّرِییاں ہۄ جاںدِییاں۔
پہِلی جھاکی سی فَۄجی سادھا سِںگھّ دی۔ اُہ جدۄں چھُٹّی آئِیا ہُںدّا تاں سویرے-شام کھُۄہی اُتّے نہائُݨ آئُںدا۔ کار دی شکل ورگی سابݨدانی وِچ اںگّریذی سابݨ دی چاکی تے خُشبۄ والے تیل دی شِیشی اُہدے ہتھّ وِچ ہُںدِّییاں۔ مۄڈھے اُتّے چِٹّا بُردار تَۄلِییا۔ اِہ تِنّے چِیذاں پِںڈّ والِیاں لئی دُرلبھّ جھاکی سن۔ پِںڈّ دے نِیاݨے-سِیاݨے بڑی اُتسُکتا نال اُہنُۄں سویرے-شام کھُۄہی اُتّے نہائُںدِیاں ویکھدے۔ واتاورݨ وِچ کھِلّری سابݨ دی خُشبۄ لمّا ساہ لَے کے فیفڑِیاں وِچ بھردے۔ کۄئی سِیاݨا بںدّا ہسّدِیاں آکھدا٬ “پھَۄجِییا! نہا نہا کے تے خُشبۄ والا سابݨ ملھ ملھ کے٬ ویکھِیں کِدھرے٬ آپݨا پِںڈّا ناں چھِلّ لَیںدا ہۄوِیں۔ ہۄئِیا بںدّا کِتے چہُں-پںجِّیں دِنِیں نہا لوے۔”
امر نُۄں وی اِہ گلّ ٹھِیک لگّدی سی۔ دساں ورہِیاں دا ہۄ چلِّیا سی اُہ۔ اُہدی ماں مُتابک ’بُدھّ-بلہیٹ!” اجے وی اُہدی ماں پھڑھ کے تے بدۄ-بدی جُۄڑ کے اَیتوار دے اَیتوار سِر نہائُںدی سی۔ اُہ تاں اَیتوار والے دِن وی نہائُݨۄں بچݨ لئی آلا-ٹالا وٹّدا رہِںدّا سی۔
“ہمارے اۄتھے فَۄج وِچ پِیس ٹَیم ’تے رۄج نہائُݨ دا آڈر ہَے۔ کملِئۄ! ایس سابݨ سے پِںڈّا نہِیں چھِلِّیا جاںدا٬ سگۄں مُلائِم ہُںدّا ہَے۔ ’ناگِن‘ پھِلم وِچلی ’من ڈۄلے٬ میرا تن ڈۄلے‘ والی وجںتّی مالا بِلا-ناگا ایسے سابݨ کے ساتھ نہاتی ہَے۔”
جدۄں پھَۄجی سادھا سِںگھّ چِٹّے فلِیٹ٬ چِٹّی بُنَیݨ, چِٹّی پَیںٹ پا کے تے سِر ’تے چِٹّا رُمال بنّہ کے پھِکسۄ لا کے بدھّی داڑھی تے کُںڈھِّییاں مُچھّاں نال گلھی وِچۄں لںگھّدا تاں امر دا وی جی مچلݨ لگّدا کِہ وڈّا ہۄ کے اُہ وی پھَۄج وِچ بھرتی ہۄویگا۔
اُسنے آپݨے تۄں پںجّ کُ سال وڈّے٬ تائے دے پُتّ٬ جرنَیل نُۄں کِہا٬ “آپاں وی وڈّے ہۄ کے پھَۄجی بݨاںگے۔”
“ناں بھائۄُ اُئے! آپاں تاں نہِیں جاںدے پھَۄج ’چ٬ کھاہ-مخاہ مرن واستے!” اُہنے بھیت دی گلّ دسّی سی۔
پھَۄجی بݨن دی گلّ جدۄں اُسنے گھر آ کے کِیتی تاں اُہدی ماں نیں اُس ولّ ویکھ کے گھُۄری وٹّی سی۔ بابے نیں کِہا سی٬ “نہِیں پُتّ آپاں نہِیں پھَۄج وِچ جاݨا۔ پہِلاں ای بڑی مہِںگّی پئی اے پھَۄج آپاں نُۄں۔”
چَۄںترے وِچ بَیٹھی اُہدی تائی اِہ گلّ سُݨ کے چِٹّی چُنّی نال اکھّاں پُۄںجھݨ لگّ پئی سی۔
اُسنے جدۄں وکھّرِیاں ہۄ کے ماں دی گھُۄری٬ بابے دے بۄلاں تے تائی دے اتھّرُۄیاں نُۄں سمجھݨ دی کۄسِش کِیتی تاں اُہدا اںدّر کمبّ گِیا۔ اُہدا تائِیا کرم سِںگھّ پھَۄج وِچ ہوالدار سی جِہڑا دُۄجی وڈّی سںسّار جںگّ وِچ برہماں دے پھرںٹّ ’تے جپانِییاں نال لڑدا ہۄئِیا مارِیا گِیا سی۔ جرنَیل نُۄں تاں اِس گلّ دا اِلم سی۔ آپݨے باپ دی مَۄت ویلے اُہ دۄ-ڈھائی سال دی اُمر دا سی۔ اُسدی ماں رات نُۄں بِسترے ’تے وکھّرِیاں پَے کے اُہنُۄں گلھ نال گھُٹّ لَیںدی۔ نالے رۄںدی تے نالے اُہدے باپ دِییاں نِکِّییاں نِکِّییاں گلّاں کردی۔ گلّاں کردی کردی اُہ پھِسّ پَیںدی۔ اُہدی ہیک ہائُکا بݨکے ہنیرے وِچ گھُلھ جاںدی٬ “تیرا کُڑتا تاں پھُٹِّییاں پھُٹِّییاں وے! تَینُۄں ساہب ناں دیںدا چھُٹِّییاں وے! تیرا کُڑتا تاں داݨا داݨا وے! تاہِیئۄں لڑداں٬ سویرے اُٹھّ جاݨاں وے!”
اُمراں جیڈا لمّا ہائُکا بھر کے آکھدی٬ “تیرا پِئۄ اَیسا لڑ کے گِیا ساڈے نال٬ پھیر وڈّے ساہب نیں کدی چھُٹّی ناں دِتّی!”
اِہۄ کارن سی کِہ جرنَیل نُۄں پھَۄج وِچ جاݨا چںگّا نہِیں سی لگّا۔ اُہ تاں سادھا سِںگھّ پھَۄجی نُۄں کھُۄہی ’تے نہائُںدِیاں اِس کرکے ویکھݨ جاںدا سی کِئُںکِہ اُہدے وِچۄں آپݨے پِئۄ دا جھَۄلھا پَیںدا سی۔ بابے نیں اِک دِن دسِّیا وی سی٬ “جدۄں تیرا پِئۄ چھُٹّی آئُںدا سی تاں اِںجھ ہی کھُۄہی ’تے سابݨ-تیل لَے جا کے نہائُںدا سی۔ اُس نال وی کدی لۄکِیں اُڈّ اُڈّ کے بڑی چاہ نال گلّاں کرنا لۄچدے سن۔ بڑی بلّے بلّے ہُںدّی سی اُہدی۔”
دُۄجی جھاکی سی پِںڈّ وِچ پہِلی وار آئی کالے رںگّ دی لِشکدی کار دی۔ بچّے دھُۄڑ اُڈائُںدی کار دے پِچھّے پِچھّے دَۄڑ رہے سن۔ کار وِچۄں اِک میماں ورگی گۄری-چِٹّی ذنانی باہر نِکلی۔ بڑے فَیشندار کپّڑِیاں تے والھاں والی۔ اِہۄ جِہی سۄہݨی تے پھبّدے کپّڑِیاں والی ذنانی اُہناں پہِلاں کدی نہِیں سی ویکھی۔ کہِںدّے سن؛ اِہ کنیڈا والے بِشن سِںگھّ دی چھۄٹی دھی سی۔ پہِلِییاں وِچ اُہناں دے پِںڈّ دے پںجّ بںدّے ملائِیا-ہاںگکاںگ-چِین ولّ گئے سن۔ پھیر اۄتھۄں کنیڈا-امرِیکا ولّ چلے گئے۔ اُہناں دے بابے سمیت تِنّ جݨے تاں سبھ کُجھ چھڈّ-چھُڈا کے واپس پرت آئے سن۔ باکی دۄ جݨے اُہناں مُلکاں وِچ پکّے تَۄر ’تے وسّ گئے سن۔ اُہ تے اُہناں دے دھِییاں-پُتّ اۄدھر دے ہۄ کے ای رہِ گئے سن۔ بڑے سالاں بائد ہُݨ بِشن سِںگھّ دی دھی آپݨے وڈیرِیاں دا گھر تے آپݨے باپ دی جنم-بھۄئِں ویکھݨ آئی سی۔ اُس دِن اُہ چار-پںجّ گھںٹّے ہی پِںڈّ وِچ ٹھہِری سی۔ آپݨے سکے-سۄدرِیاں نُۄں مِلی سی۔ اُںجھ ویکھݨ تے مِلݨ لئی تاں سارا پِںڈّ ہی اِکٹھّا ہۄ گِیا سی۔ شام ہُںدِّیاں ہی٬ شہِرۄں نال آئے کِسے رِشتیدار نال اُہ کار وِچ بَیٹھ کے چلی گئی سی۔
اگلے دِناں وِچ وی اُہ دۄ-چار وار پھیر پِںڈّ آئی سی۔ اُہدے چاچے دے پُتّ تارے نیں کِہا سی کِہ اُہ اُہنُۄں وی ’باہر‘ سدّ لوے۔ سارے اُہنُۄں ’تارا نلی-چۄچ‘ سدّدے سن۔ کُجھ سالاں بائد تارے نلی-چۄچ نُۄں اُہدی تائے دی دھی نیں باہر بُلا لِیا سی تے کُجھ ہی سالاں وِچ ’تارا نلی-چۄچ‘ ’سردار کرتار سِںگھّ‘ بݨ گِیا سی۔ دس-باراں سال بائد جدۄں اُسنے پِںڈّ گیڑا مارِیا سی تاں اُہدی سرداری شان نیں پِںڈّ دے کئی لۄکاں دے مناں وِچ باہر جاݨ دی رِیجھ جگا دِتّی سی۔
اِہۄ بِیج امر دے من وِچ وی کِدھرے ڈُۄںگھے تھاں ڈِگّ پِیا سی۔ کلپنا وِچ ہی اِہ بِیج کدی کدی پھُٹّ کے آپݨے بابے ولّۄں ’مِسٹر رِیڈ‘ نُۄں مارے للکارے لئی اُٹھِّییاں باہواں جِڈّا اُچّا رُکھّ بݨ جاںدا۔
“آپاں تاں مرِیکا-کنیڈا جاواںگے۔” جرنَیل وی آکھدا۔
اۄدھر اُہناں دا بابا شائِد اِمِیگْریشن افسر نُۄں آکھی آپݨی گلّ وِیاہُݨ لئی جِیون بھر لگاتار یۄدھے واںگ جُٹِّیا رِہا سی۔ آذادی تۄں پہِلاں وی تے پِچھّۄں وی۔
کرذے اتے گرِیبی دا مارِیا٬ پہِلاں رۄذی رۄٹی لئی ہاںگکاںگ گِیا۔ اۄتھۄں کۄئی جُگاڑ کر کے کنیڈا پہُںچّ گِیا۔ پر اۄتھے جا کے ٹبّر دی غرِیبی بھُلّ کے دیش دی غرِیبی تے گُلامی دی ذلالت دھۄݨ دی اجِہی لگن لگّی کِہ اُہدے کرماں تے بچناں دا سیک ہکُۄمت تکّ وی پہُںچّݨا تے لگّݨا شُرُۄ ہۄ گِیا۔ فلسرُۄپ اُہنُۄں جبری ڈِیپۄرٹ کر دِتّا گِیا۔ پِںڈّ پُجّا تاں اُہدے دۄ ہۄر ساتھی ہرنام سِںگھّ تے آتما سِںگھّ وی امرِیکا وِچ وِڈھّی غدر دی جںگّ لڑݨ لئی پِںڈّ پہُںچّ گئے سن تے غدر وِچ ہۄئی پہِلی ہار تۄں بائد سرکار نیں اُہناں نُۄں اُہدے سمیت پِںڈّ دی جُۄہ وِچ نذربںدّ کِیتا ہۄئِیا سی۔ پر اُہ ہار کے وی ہارے نہِیں سن۔ نوِیں لڑائی دی تِیاری لئی جِس دِن اُہ ولّے پِںڈّ لاگے امّْرِتسر والی نہِر دے ریل دے پُل اُتّے پھَۄجِییاں کۄلۄں ہتھِیار کھۄہݨ لئی گئے سن تاں اُہ وی اُہناں دے نال سی۔ پر گارد چَۄکنّی ویکھ کے اُس رات اُہناں نُۄں مُڑنا پَے گِیا سی۔ اِک دِن چھڈّ کے جدۄں اُہناں دا ٹۄلا ولّے نُۄں چلِّیا تاں اُہدی پتنی نُۄں پِیڑاں شُرُۄ ہۄ گئیِیاں۔ اُہدے ساتھِییاں نیں ذۄر دے کے تے سہُںیاّں پا کے اُہنُۄں گھرے رُکݨ لئی کِہا۔ اُدۄں ہۄئِیا سی کرم سِںگھّ پَیدا٬ جرنَیل دا باپ۔ پر ایسے ڈاکے دے کیس وِچ پھڑھے جاݨ کرکے اُہدے گِرائیِں ہرنام سِںگھّ تے آتما سِںگھّ آپݨے تِنّ ہۄر ساتھِییاں نال فاںسی لا دِتّے گئے۔
پر سبھ کُجھ بںدّے دے آپݨے وسّ وِچ تاں نہِیں ہُںدّا۔ کرم سِںگھّ گھر دی آرتھِک ہالت دِن-ب-دِن نِگھردی جاںدی ویکھ کے٬ پِئۄ تۄں بواہرا ہۄ کے٬ اۄسے اںگّریذ دی پھَۄج وِچ جا بھرتی ہۄئِیا سی٬ جِس نُۄں دیشۄں باہر کڈھّݨ لئی اُہدے پِئۄ نیں کمر کسّی ہۄئی سی۔ اُسنے من ہی من کِہا سی٬ “باپُۄ! تیری لڑائی تاں پتا نہِیں کدۄں مُکّے؛ پر گھر دی بھُکھّ وی تاں مُکّݨی چاہِیدی اے۔”
گھر دی بھُکھّ مُکائُںدا اُہ مُکّ گِیا سی۔
دیش آذاد ہۄ گِیا سی پر بابے ولّۄں وِڈھّی لڑائی تاں اجے وی جاری سی۔ اجے اُہ مِسٹر رِیڈ ساہمݨے باہواں کھڑِییاں کر کے للکارا مارن جۄگا نہِیں سی ہۄئِیا۔ پر بابا خُش سی کِہ اُہدا اِکّ پۄترا٬ جرنَیل٬ اُس لڑائی نُۄں اجے وی جِںدّا تے جاری رکھّ رِہا سی۔ جرنَیل پڑھ وی گِیا سی تے اگاںہودھُۄ وِچاراں دے لڑ لگّ کے آپݨے اںدّاذ وِچ بابے دی وِڈھّی لڑائی وی لڑ رِہا سی۔
پر گھر دی بھُکھّ تاں اجے وی نہِیں سی مُکّی۔ آپݨے پِئۄ کرم سِںگھّ واںگ ہی بواہرا ہۄ کے پھَۄج وِچ بھرتی ہۄݨ واںگ جرنَیل وی اِکّ دِن چںگّی رۄذی-رۄٹی دی تلاش وِچ اِںگلَیںڈ نُۄں تُر گِیا سی۔
امر سِںگھّ بھاویں دسوِیں تۄں پار نہِیں سی لگّ سکِیا پر گھر تے کھیتی دے کمّ-کاج دا بھار اُسنے سِر ’تے چُکّ لِیا سی۔ پِئۄ تے دادا وی اجے جِئۄُںدے سن۔ اِس کرکے اِہ بھار اُہنُۄں بہُتا مہِسُۄس نہِیں سی ہُںدّا۔ نوِییاں کھاداں تے نویں بِییاں نال کِیتی جاݨ والی کھیتی دے ہُلارے نیں اُہدا باہرلے مُلک جاݨ دا سُپنا کُجھ چِر لئی تھاپڑ کے سُیا دِتّا۔
تِنّ کُ سال اِںگلَیںڈ وِچ لا کے جرنَیل واپس پرت آئِیا سی۔ واپس مُڑن دے کارن تاں اُہ کئی گِݨدا سی پر اُہدا بِیان کِیتا اِکّ دْرِش اجے وی امر سِںگھّ نُۄں نہِیں سی بھُلّا۔
اِکّ دِن اِکّ بُڈھّے اںگّریذ نیں٬ جۄ کدی گُلام ہِںدُّستان وِچ پںجّاب دی پُلِس دا افسر رہِ چُکّا سی٬ بڑی ہِکارت نال جرنَیل نُۄں کِہا سی٬ “اُدۄں تُسِیں چِیکدے سی؛ ’اںگّریذۄ! تُسِیں ذالم اۄ٬ لُٹیرے اۄ٬ سانُۄں لُٹّ کے کھا گئے اۄ؛ آذاد کرۄ سانُۄں۔‘ ہُݨ اسِیں تاں تُہانُۄں چھڈّ آئے آں پر تُسِیں ماں پِچھّے دُدھّ چُںگھّݨ لئی ’رِیں رِیں‘ کردے ’نلی-چۄچ‘ بچّے واںگ ساڈے پِچھّے پِچھّے کِئۄں بھجّے آئُںدے اۄ؟ کی تُہاڈی بھارت ماں دے تھݨاں ’چۄں٬ تُہانُۄں چُںگھّائُݨ لئی دُدھّ مُکّ گِئَے جاں اِہ دُدھّ کۄئی ہۄر پی جاںدَے! کدی تُسِیں سانُۄں آکھدے ہُںدّے سی٬ پر ہُݨ مَیں تُہانُۄں آکھداں کِہ کِرپا کر کے ساڈا مُلک چھڈّ دِئۄ۔”
اِہ گلّ اُہنُۄں لڑ گئی سی۔ ہر ویلے اُہ بُڈھّا اںگّریذ اُیستے ہِکارت نال چِیکدا رہِںدّا۔
کِسے ہۄر دِن اُہ تے اُہدا ساتھی رݨدھِیر بھلوان لںڈّن شہِر وِچ پھُٹّپاتھ ’تے تُرے جا رہے سن کِہ اِکّ باراں چَۄداں سال دا گۄرا مُںڈّا سائیِکل ’تے پِچھّۄں آ کے اَین اُہناں دے کۄلۄں دی لںگھّدا ہۄئِیا رݨدھِیر بھلوان دی ڈھُۄئی اُتّے لتّ مار کے کہِݨ لگّا٬ “بلڈّی٬ باسٹرڈ پاکِیذ!” تے اُہ سائیِکل بھجا کے لَے گِیا۔ وڈِّییاں کُشتِییاں دا جیتُۄ رِہا بلی بھلوان ڈَۄر-بھَۄر ہۄئِیا کدی اُس چھۄکرے ولّ ویکھے تے کدی جرنَیل دے مُۄںہ ولّ۔ جرنَیل نیں پہِلاں تاں اُس چھۄکرے نُۄں پھڑھن لئی دَۄڑن دی مُدرا وِچ دۄ کُ کدم پُٹّے؛ پر اچنچیت اُہنُۄں کھِیال آئِیا کِہ اِہ مُلک اُہدا نہِیں٬ بیغانا ہَے؛ اۄس مُںڈّے دا ہَے؛ اۄس بُڈھّے اںگّریذ دا ہَے۔ اُہ تاں ایتھے دُۄجے درجے دا شہِری ہَے۔ اُسنے من ہی من دیش واپس پرتݨ دا فَیسلا کر لِیا۔ اُسدے ساتھی تے سہِیۄگی کہِںدّے سن کِہ اِہۄ جِہی ذلالت تاں اُہناں سارِیا نُۄں اُس واںگ ہی ہر رۄذ سہِݨی پَیںدی سی٬ اُس نال کۄئی الۄکار گلّ تاں ہۄئی نہِیں سی! جِںدّگی سوارن دے ہتھِّیں آئے اِس سُنہِری مَۄکے نُۄں اُہ کِئۄں گوائُݨ لگّا ہَے!
پر اُسنے اِہ مَۄکا بھُیاں نیں اُس بُڈھّے اںگّریذ دے متھّے مارِیا سی٬ “نہِیں؛ مَیں اِہ ذلالت ہۄر نہِیں سہِ سکدا! آپݨے مُلک وِچ گھٹّ کھا لواںگا٬ پر رہاںگا تاں سوَیماݨ نال سِر اُچّا چُکّ کے۔” پر جدۄں اِںگلَیںڈ واپسی تۄں کۄئی دۄ دہاکے بائد جرنَیل ’آپݨے‘ بھارت وِچۄں ذلِیل ہۄ کے کنیڈا جا وسِّیا سی تاں امر سِںگھّ دے وِدیش جاݨ دے سُپنے نُۄں وی اچوی ہۄݨ لگّ پئی سی۔
اِہناں دِناں تکّ اُہدا بابا تے پِئۄ اِس سںسّار تۄں کُۄچ کر چُکّے سن۔ جرنَیل تے امر نیں گھر تے ذمِین دی وںڈّ-وںڈّائی کر لئی سی۔ اںدّرلا گھر جرنَیل نیں آپݨے پیٹے پا لِیا سی تے ہویلی دا تھاں امر سِںگھّ نُۄں مِل گِیا سی۔ ذمِین وںڈّی جاݨ کرکے تے واہی دے ودھدے خرچِیاں نال ساواں ناں تُلّ سکݨ کارن کھیتی دِییاں پہِلاں والِییاں برکتاں گواچ گئیِیاں سن۔ کرذے دِییاں پںڈّاں سِر ’تے چڑھدِییاں جا رہِییاں سن۔ اِس ہالت وِچ اُسنے وِدیش جاݨ دے سُپنے تۄں دھُۄڑ پُۄںجھی۔ اُہنُۄں مُڑ تۄں لِشکا لِیا۔ اِہ تاں اُس اںدّر سالاں تۄں اُسّلوٹّے بھنّ رِہا سی۔
کئی سال پہِلاں اُہ لمّاں پَے کے ساڈھے کُ پںجّ سال دے امرِیک نُۄں لتّاں ’تے بِٹھا کے ’ہُۄٹے-مائیِںیاں‘ دے رِہا سی۔
“ہُۄٹے٬ ماٹے٬ سۄنے دی گڈّ گھراٹے٬
مائیِئۄ٬ بُڈھِیئۄ٬ بھاںڈے-ٹِیںڈے سامبھ لَۄ٬
امرِیک سُںہّ دی ریل گڈّی آئی جیء اء۔”
اُہ لتّاں اُچِّییا کرکے اُہنُۄں سِر ولّ لَے آئُںدا۔ ساڈھے کُ پںجّ سال دا امرِیک کھِڑ کھِڑ ہسّدا۔
“بھا جی ریل گڈّی کی ہُںدّی آ؟”
“تُۄں بسّ ویکھی اےَ ناں!”
“ہاہۄ”
“کِنّہِییاں سارِییاں بسّاں جۄڑ دئیِئے تاں ریل گڈّی بݨ جاںدی اےَ۔ ویکھی تاں سی تُۄں؛ جدۄں آپاں ترنتارن مسِّیا گئے ساں۔”
“آپاں ریل گڈّی ’تے کدۄں چڑھاںگے؟”
“جدۄں تُۄں پکّے کۄٹھے پائُݨ لئی جہاذ ’تے چڑھ کے دُۄئئئئر گِئۄں کمائیِیاں کرن تاں آپاں ریل گڈّی ’تے چڑھ کے تَینُۄں جہاذے چڑھائُݨ جاواںگے۔”
امرِیک باہر گِیا تاں اُسدِییاں آساں نُۄں بُۄر پَیںدا لگّا۔ پہِلے دۄ سال امرِیک نیں بڑے اَۄکھے کٹّے۔ کدی ایس مُلک ’چۄں جان بچا کے اۄس مُلک وِچ۔ کدی اۄس مُلک وِچۄں اۄس مُلک وِچ۔ ہر ویلے پھڑھے جاݨ جاں مارے جاݨ دا خترا۔ اِک دۄ وار تاں اُسنے ڈھیری ہی ڈھاہ دِتّی۔ کہِںدّا٬ ’مَیں واپس مُڑ آئُݨَیں!’ اِہ سُݨ کے امر سِںگھّ دے اَۄساݨ مارے گئے۔ اُہدا تاں بݨِیاں-بݨائِیا سُپن-مہلّ ڈھہِ-ڈھیری ہۄ چلِّیا سی۔ کہِںدّا٬ “ویکھِیں کملِیا! کِتے لۄہڑا ناں مارِیں۔ فتہِ کِیتا مۄرچا چھڈّݨ نُۄں پھِردَیں! پِچھّے کی آ ایتھے بھُکھّ-نںگّ تۄں سِوا۔ ایتھے کِہڑے امبّ لگّے ہۄئے نیں! ہَیتھے تاں فتہِ ای فتہِ اےَ۔ اڑِیا رہِ ہَیتھے٬ اڑِیا رہِ۔ آپے مہاراج کِسے ناں کِسے دِن فتہِ بخشُۄگا۔”
امر سِںگھّ دی بُڈھّی ماں نیں ذرُۄر کِہا سی اُہنُۄں٬ “وے جدۄں مُںڈّے دا جِیء جُۄ نہِیں لگّدا باہر؛ آئُݨ کِئۄں نہِیں دیںدا تُۄں ۔ اُہ چِٹھِّییاں تے فۄناں ’چ رۄںدَے کِہ مَینُۄں مُڑ آئُݨ دِئۄ۔ سُرجِیت کُر دسّدی اے کِہ کِسے مُلک ’چۄں جںگّل وِچ رات نُۄں باڈر پار کرن لگّے نُۄں گۄلی وجّ چلّی سی٬ میرِییاں تاں سُݨ کے آںدراں کٹھِّییاں ہۄ گئیِیاں۔ کاہدا پِئۄ اَیں تُۄں۔ جرنَیل نُۄں وی ’کنیڈا! کنیڈا!’ لگّی ہۄئی سی۔ چںگّی-بھلی سرداری نَۄکری کردا سی پر کنیڈا جا کے ای ٹھںڈھّ پئی سُۄ۔ اُہۄ ہال تیرا اے۔ کنیڈا ’مرِیکا جاݨ لئی تاں ہِیر کملی ہۄئی پئی آ۔ اسِیں وی تاں ایتھے کٹّی اے ساری اُمر۔ باہر دی پُۄری نالۄں گھر دی ادھّی چںگّی۔”
“بِیبی! ایتھے ادھّی وی کِتھّے مِلدی اے! مساں چپّے-کھنّی نال ڈںگّ سارنا پَیںدَے۔ اُہ پِچھلِییاں گلّاں گئیِیاں۔ ہُݨ ادھّی نہِیں پُۄری ای کھاݨی ایں۔ نالے اُدۄں کِہڑا نہِیں سی لۄک باہر جاںدے۔ تارا نلی-چۄچ کدۄں دا گِئَے۔ باپُۄ دسّدا سی٬ نںگّ ہُںدّے سن اُہ۔ ہُݨ سردارِییاں ویکھ۔ مُربِّیاں دے مالک۔ کاراں کۄٹھِییاں والے۔ پِچھلِیاں دی جُۄن وی سوار ’تی۔ اُہدا بھتِیجا پِںڈّ دا سرپںچّ! گِیا تاں ساڈا بابا وی رۄٹی کمائُݨ ای سی ناں! اِہ وکھّری گلّ اے کِہ اُہ رۄٹی دی تھاں ’اݨخ تے آذادی‘ دا نائہرا چُکّ لِیائِیا۔ پر ہُݨ ناں تاں ایتھے کۄئی آذادی اے تے ناں ہی اݨخ نال جِئۄُݨا بچِئَے۔ جے ایداں ای جِئۄُݨا ایں تاں نِرہی رۄٹی لئی کِئۄں ناں جِیوِیئے!”
“چںگّا؛ تُۄں کھا لئیِں پُۄری۔ مُںڈّے نُۄں بھاویں ڈبہّکے نال کُچھ ہۄ جے۔”
برُۄہاں وِچ کھلۄتی پْرۄفَیسر دی ماں نیں درواذا کھۄلہِیا۔ امر سِںگھّ نُۄں فۄن سُݨن آئِیا ویکھ کے پُچھّݨ لگّی٬ “وِیر امر سِئہاں! کاکے دا سُکھ سُنیہا تاں آ جاںدا ہۄئۄُ؟ جِئۄُںدا وسّدا رہے! دھِییاں پُتّاں ولّۄں سدا ٹھںڈھِّییاں واواں آئُںدِییاں رہِݨ! چلۄ؛ ہُݨ تاں سُکھّ نال کۄل ہی چلے جاݨَے تُسِیں۔ بہُت چںگَّے۔ سارا پرِوار اِکّ تھاں مِل بَیٹھۄگے! واہگُرُۄ راکھا!”
پْرۄفَیسر نیں بُلّہاں ’تے اُںگل رکھّ کے ماں نُۄں چُپّ رہِݨ دا اِشارا کِیتا۔
“کِویں آئُݨے ہۄئے امر سِہاں! ہلا؛ کاکے دا فۄن آئُݨا ہۄݨَیں!” کۄل گئے تاں وراںڈے ’چ بَیٹھے پْرۄفَیسر دے پِتا نیں رسمی تَۄر ’تے پُچھِّیا۔
امر سِںگھّ دا تاں گلھا سُۄتِیا پِیا سی۔ کی جواب دیوے!
پْرۄفَیسر اُسدے بَیٹھݨ لئی کُرسی اگّے کرن لگّا تاں فۄن دی گھںٹّی کھڑک پئی۔ ہتھّ دے اِشارے نال آپݨے پِچھّے آئُݨ لئی آکھ کے اُہ وراںڈے وِچلے فۄن دی تھاں٬ فۄن سُݨن لئی٬ اُہنُۄں اںدّرلے کمرے وِچ پئے فۄن-سَیٹّ کۄل لَے گِیا۔ اُسدے من وِچ سی کِہ اُہ گھر دے دُۄجے جِییاں تۄں وکھّرا ہۄ کے پردے نال ساری گلّ-بات کر-سُݨ لوے۔
فۄن سُݨ کے اتے آپݨے آپ نُں چںگّی ترہاں سامبھ کے امر سِںگھّ کمرے ’چۄں باہر نِکلِیا تاں پْرۄفَیسر دے پِئۄ نیں پُچھِّیا٬ “ٹھِیک ٹھاک تاں ہَے ناں کاکا آپݨا؟”
اُسنے دۄویں ہتھّ ہِکّ تکّ اُچّے کرکے ’ٹھِیک ٹھاک ہۄݨ دا‘ پْربھاو دِتّا۔ پھِر اسمان ولّ ہتھّ کِیتے٬ “اُہدِییاں اۄہۄ جاݨیں!”
“کامریڈ جرنَیل نال گلّ نہِیں ہۄئی؟ لَے اَیتھے میرے مُںڈّے نُۄں وی کدی چَین نال بہِݨ نہِیں سی دِںدّا۔ کدی یُۄنِیئن دے کمّ چلّ جلںدھّر٬ کدی چلّ چںڈِّیگڑھ۔ ہُݨ اِہنُۄں کہِںدَّے٬ تُۄں وی باہر آ جا کنیڈا۔ اخے؛ اِہناں مُلکاں دِییاں بڑِییاں مَۄجاں۔ اخے: ایتھے بڑا کانُۄن٬ بڑا نِیاں٬ بڑِییاں سہُۄلتاں نیں٬ نِرہا سُرگ ای آ!”
“چُپّ وی کرۄ تُسِیں۔ ویلا-کُویلا ویکھ لِیا کرۄ۔” پْرۄفَیسر نیں کُجھ سختی نال کِہا۔ پر اُہنُۄں ’ویلے-کُویلے‘ دا کی پتا سی۔ باہرلا درواذا لںگھّدے امر سِںگھّ دے کنّاں وِچ اجے وی پْرۄفَیسر دے پِئۄ دی آواذ گُۄںج رہی سی۔
“کنیڈا جا کے اُہدا تاں آ گِئَے اِنکلاب! لَے بئی بںدّا پُچھّے تُہانُۄں دۄواں نُۄں٬ ہُݨ ایتھے پِچھّے کی بݨُۄ تُہاڈے بِنا تُہاڈے اِنکلاب دا! سِدھّ چھُپ بَیٹھے پربتِیں٬ کَۄݨ جگت کۄ پار اُتارا!”
گھر نُۄں مُڑدِیاں جرنَیل دے بۄل اُہدے کنّاں وِچ گڑگڑاہٹ پا رہے سن۔ امرِیک دا ٹرکّ تِلک کے ڈُۄںگھی کھڈّ وِچ جا ڈِگّا سی تے پلاں-چھِݨاں وِچ ساری کہاݨی مُکّ گئی سی۔ جرنَیل نیں آپݨے ٹبّر نال تے اِکّ دۄ جِگری مِتّراں نال سلاہ کِیتی سی؛ اُہۄ سلاہ ہُݨ اُسنے امر نُۄں ہدائِت وجۄں سُݨائی سی۔
جے اُہ آپݨے ٹبّر نُۄں کنیڈا لںگھّائُݨا چاہُںدّا ہَے تاں اِس پربتۄں بھارے دُکھّ نُۄں کسِیس وٹّ کے اںدّرے-اںدّر جِیر جاوے اتے امرِیک دی مَۄت دی خبر دا کِدھرے دھُۄں تکّ وی ناں نِکلݨ دیوے۔ ہۄ سکے تاں آپݨے ٹبّر کۄلۄں وی گلّ لُکا کے رکھّے۔ جے گھر وِچ پتا لگّ گِیا تاں رۄݨ-کُرلائُݨ شُرُۄ ہۄ جاݨا تے چِیک-چِہاڑا مچّ جاݨا۔ گلّ پِںڈّ تے اِلاکے وِچ کھِلّر جاݨی اَیں۔ اگّے سَۄ سجّݨ, سَۄ دُشمݨ! کۄئی امبَّیسی نُۄں سِکائِت کر سکدَے کِہ جِہڑے مُںڈّے نیں ماپِیاں نُۄں سامبھݨ لئی کاغذ بھرے سن٬ جدۄں اُہۄ ای نہِیں رِہا تاں اُہدے ماپے تے بھَیݨ-بھرا کنیڈا کِویں جا سکدے نیں! پکّے کانُۄن دا تاں اُہنُۄں وی نہِیں سی پتا۔ پر جرنَیل سِںگھّ تے اُسدے نیڑلے سلاہکاراں دی ساںجھی سمجھ اِہۄ ہی بݨی سی کِہ اِس گلّ دا باہر نِکلݨا ’گھاٹیوںدّا سَۄدا‘ ہۄ سکدَے۔
“گھاٹوںدّا سَۄدا!” اُس آپݨے آپ نُۄں جرنَیل دے بۄل آکھے۔
اُہدے اںدّر جھکھّڑ تے ہنیر جھُلّ رہے سن۔ شُۄکدے٬ چِیکدے٬ پھراٹے ماردے۔ ٹاہݨ ٹُٹّ رہے سن٬ جڑھاں ہِلّ رہِییاں سن۔ ہڑھِیائِیا پاݨی سِرۄں اُچّا ہۄ گِیا سی۔ اُہ اُڈّ چلِّیا سی٬ ڈُبّ چلِّیا سی۔ ترک٬ دلِیل٬ سبر٬ سںتّۄکھ دِییاں کنِّییاں ہتھّۄں چھُٹّدِییاں جاںدِییاں سن۔ اِستۄں پہِلاں کِہ اُہ رُڑھ جاںدا٬ ڈُبّ جاںدا اُسنے اِکّ کنّی پھِر وی گھُٹّ کے پھڑھ لئی۔
اُہ پُتّ دی مَۄت ’تے اُچّی دھاہاں مار کے کنیڈا ناں جاݨ دا خترا مُلّ نہِیں سی لَیݨا چاہُںدّا۔
“جے کنیڈا جاݨا سَۄدیباذی ہی ہَے تاں پھِر پُتّ دی مَۄت دا سدما چُپّ-چاپ اِکلِّیاں سہِ کے کنیڈا پہُںچّݨ دا سَۄدا وی کرنا ای پَیݨَیں!’
جرنَیل نیں دسِّیا سی کِہ اُس نیں خُد اُہناں دے سارے ٹبّر دِییاں ٹِکٹاں اجّ ہی خرِیدݨ دا پْربںدھّ کرن لئی کِسے ایئرلائیِن نال گلّ مُکا لئی ہَے۔ اُہ شام تکّ اُہنُۄں فۄن ’تے دسّ دیویگا کِہ ٹِکٹاں کِتھّۄں چُکّݨِییاں ہن! اُہ سارا ٹبّر٬ بسّ٬ اِکّ ادھّے دِن وِچ ہی جاݨ لئی تِیار ہۄ چھڈّݨ۔ جِیادا دِناں دی وِتھّ پائُݨی ٹھِیک نہِیں۔ گلّ باہر نِکل سکدی ہَے۔ اُںج وی اگلے ہفتے مُںڈّے دے اںتِّم-سںسّکار دا دِن نِئت سی۔ اںتِّم-سںسّکار تۄں پہِلاں اُہناں دا اۄتھے پُجّݨا ذرُۄری سی۔
تُرے جاںدے نُۄں جھٹکا وجّا۔ بَیںڈ واجِیاں دے وجّݨ تے شہِنائی دے گُۄںجݨ دی آواذ آئی۔ ساہمݨے گلی وِچۄں بَیںڈ دے پِچھّے-پِچھّے رںگّ-ب-رںگّے کپّڑِیاں وِچ سجّے مرد-اَۄرتاں تے بچِّیاں دی بھِیڑ نِکل رہی سی۔ اگّے سِہرے تے کلغی نال سجِّیا اُہدے سکِیاں ’چۄں لگّدے تائے دے پُتّ بھرا دلِیپ سِںگھّ دا مُںڈّا پرگٹ سی۔ اُہدے امرِیک دا ہم-اُمر تے ہم-جماتی۔
پِچھلے ڈیڈھ کُ سال تۄں دۄواں ٹبّراں دا ساںجھے کھالھ دا جھگڑا ادالت وِچ چلّ رِہا سی۔ جدۄں امرِیک نُۄں ’باہر‘ بھیجݨا سی تاں امر سِںگھّ نیں گھر دی ہِسّے آئُںدی ستّ ایکڑ ذمِین وِچۄں تِنّ ایکڑ دلِیپ سِںگھّ کۄل گہِݨے دھر دِتّی سی۔ اُہناں دے خیت ٹیل ’تے ہۄݨ کر کے نہِری پاݨی تاں کئی سالاں تۄں اۄتھۄں تکّ پہُںچّدا ہی نہِیں سی۔ دۄواں پرِواراں دے خیتاں دی وٹّ ساںجھی سی۔ کھالھ وِچۄں دی لںگھّدا سی۔ پَیلھی گہِݨے ہۄݨ کرکے کبذا اُہنِیں دِنِیں سارے خیت ’تے دلِیپ سِںگھّ دا سی۔
“کھالھ ڈھاہ ناں دئیِئے۔ اَیویں وادھُۄ دی ذمِین رۄکی بَیٹھا۔” دلِیپ سِںگھّ نیں پُچھِّیا تاں کھالھ دی ’لۄڑ‘ ناں سمجھدے ہۄئے امر سِںگھّ نیں وی ہامی بھر دِتّی۔ جدۄں ذمِین چھُڈائی تاں دلِیپ سِںگھّ کھالھ ڈھاہ کے واہی ذمِین ’تے کبذا کر بَیٹھا۔ امر سِںگھّ دی دلِیل سی کِہ کِلّے دی بُرجی دی سیدھ نُۄں ویکھِیاں کھالھ تاں اُسدی ذمِین وِچ پَیںدا سی۔ جاں تاں کھالھ پہِلاں واںگ پِیا رہے پر جے ڈھاہُݨا ہی ہَے تاں اُہ اُسدی ذمِین دا ہِسّا ہَے۔
پٹواری نُۄں نِشاندیہی لئی آکھِیا تاں اُہ اگّۄں ’ہُۄں ہاں؛ اجّ-بھلک‘ کر چھڈّدا۔ دلِیپ سِںگھّ دی دھَۄںس سی پِںڈّ وِچ۔ افسراں تے کرمچارِییاں نال ساںجھاں سن۔ دہِشت دے دَۄر وِچ ’لَیپھٹِینَیںٹ جنرل‘ بݨے پُتّ دے ’بل-بُتّے‘ اُہ پِںڈّ دے گُردوارے دا پْردھان بݨ کے گُردوارے دی وِیہ ایکڑ ذمِین تے چڑھاوے دا مالک بݨ بَیٹھا سی۔ کمیٹی وِچ کھائۄُ-یاراں دی جُںڈّلی نال رلھا لئی ہۄئی سی۔ ہُݨ مَۄکے دی سِیاست نال تال-میل رکھّݨ کر کے وی اُسدی پِںڈّ تے اِلاکے وِچ ’بلّے! بلّے!’ سی! مُںڈّا لۄکاں نُۄں لُٹّ کے گھر بھرن تۄں بائد کنیڈا جا بَیٹھا سی تے اۄتھۄں دے گُردُیارے ’تے کبذے دی لڑائی لڑ رِہا سی۔
لۄک آکھدے٬ “تُۄں کہِںدَّیں؛ جتھیدار ساںجھا کھالھ کھا گِئَے! بھلِیا لۄکا! اُہ تاں ساںجھا گُرُۄ-گھر٬ ساںجھی گۄلک تے گُردوارے دی ذمِین وی کھا گِئَے۔ تَینُۄں اُہ کی دیہ-دوال آ! تُۄں جھۄٹِیاں والے گھرۄں کی لسّی بھالدَیں!”
پر ہار منّݨی اُہدے سُبھا دا ہِسّا نہِیں سی۔ اُہ ادالتے جا چڑھِیا سی۔
“بِناں لڑِیاں ای مۄرچا چھڈّ جاݨا سُۄرمگتی نہِیں ہُںدّی۔ ادالتاں دی ’فتہِ‘ آپݨے وسّ دی گلّ تاں بھاویں نہِیں پر لڑائی تاں پُۄری لڑُۄں مَیں!”
ادالت وِچ مُکدّما لڑن دے باوجُۄد دۄواں دھِراں دا بۄل-چال تے مِلورتݨ بںدّ نہِیں سی ہۄئِیا۔ ترِیک بھُگتݨ جاںدِیاں وی دۄویں دھِراں آپس وِچ بۄلدے-چالدے۔ ہاسا-ٹھٹھّا وی کر لَیںدے۔ تارے دے ڈھابے تۄں رۄٹی کھاںدِیاں اِک دُۄجے نُۄں سُلہا وی مار لَیںدے۔
اِکّ دِن شِیرے نیں امرِیک تۄں چھۄٹے گُرمیل نُۄں ڈںگّراں والے اںدّر لُک کے سمَیک پِیںدِیاں پھڑھ لِیا۔ امر سِںگھّ نیں کھڑکائیِیاں تاں بک پِیا٬ “پرگٹ نیں مَینُۄں دِتّی سی٬ کہِںدّا سی٬ پی کے ویکھِیں٬ سُرگاں دے نذارے آ جاݨگے۔”
اُسنے دلِیپ سِںگھّ نُۄں اُلہاماں دِتّا٬ “بھائۄُ! چار گھر تاں ڈَیݨ وی چھڈّ دِںدّی اے۔ سمَیک ’تے لائُݨ لئی پرگٹ نُۄں میرا مُںڈّا ای لبھّا سی۔”
دلِیپ سِںگھّ نیں اُسدے مۄڈھے ’تے ہتھّ رکھّدِیاں دِلاسا دِتّا٬ “چھۄٹے وِیر! مَیں اُہدے چھِتّر مارُۄں سِر ’چ! تُۄں پھِکر ناں کر۔ پَیسے دسّ کِنّے لئے نیں؟” اُسنے سمَیک دا مُلّ مۄڑن لئی جیب وِچ ہتھّ پائِیا۔
امر سِںگھّ نیں تاں گُسّے نال مُۄںہ مۄڑ لِیا پر گھر جا کے دلِیپ سِںگھّ نیں پرگٹ نُۄں ہسّ کے آکھِیا٬ “کںجّرا! تیرا اِک گاہک تاں بݨدا بݨدا تیرے ہتھّۄں کھِسک گِیا۔”
بھُلّی تاں امر سِںگھّ نُۄں پرگٹ تۄں وڈّے ’لَیپھٹِینَیںٹ جنرل‘ سرتاج دی چڑھۄختی وی نہِیں سی پر اُہ اںدّرے-اںدّر ہی سارا ذہِر پی گِیا سی۔ پر پِچھلے دِنِیں پرہے وِچ بَیٹھِیاں گلّ کُجھ جِیادا ہی ودھ گئی۔
تختپۄش ’تے وِہلے ویلے پںجّ-ستّ بںدّے تاش کُٹّ رہے سن تے پںجّ-چار آپݨے گپّ-گِیان وِچ مست۔ دلِیپ سِںگھّ تے امر سِںگھّ وی اۄتھے سن۔ کِسے نیں سہِون ہی پُچھّ لِیا٬ “امر سِہاں! یار بابے تُہاڈے دا ناں تاں چڑھت سُںہّ سُݨِیںدا سی پر ’چڑھ سِہُں‘ کِئۄں آکھدے سن؟”
“اُںج ای٬ اَیویں۔ جِویں بیسُرِیاں دے بھگت سُںہّ نُۄں ’بھگ سُںہّ‘ آکھ دیںدے نیں۔ ایداں ای ہۄݨَیں۔” امر سِںگھّ آپݨا انُمان دسّ ہی رِہا سی کِہ دلِیپ سِںگھّ نیں اُسدے مُۄںہۄں گلّ کھۄہ لئی۔
“تُۄں مَینُۄں پُچھّ! میرا وی تاں بابا سی اُہ۔”
اُہدی گلّ ٹھِیک سی۔ امر سِگھ دا دادا چڑھت سِںگھّ اُرف مۄہݨ سِںگھّ اتے دلِیپ سِںگھّ دا دادا سۄہݨ سِںگھّ سکے بھرا سن۔ دلِیپ سِںگھّ چڑھت سِںگھّ دے وڈّے بھرا سۄہݨ سِںگھّ دے پُتّ شرم سِںگھّ دی اَۄلاد سی۔ امر سِںگھّ دے پِئۄ دھرم سِںگھّ تے دلِیپ سِںگھّ دے پِئۄ شرم سِںگھّ وِچ تاں بھراواں ورگا ہی پِیچواں رِشتا رِہا سی۔ آخر اُہ چاچے-تائے دے پُتّ بھرا سن۔ شرم سِںگھّ اجے جِئۄُںدا سی تے اُہ تاں اجے وی امر سِںگھّ نُۄں آپݨے پُتّاں دی تھاں سمجھدا سی۔ بھرا تاں امر سِںگھّ تے دلِیپ سِںگھّ وی لگّدے ہی سن۔ اکسر اُہناں دے دادے سکے بھرا سن تے پڑدادا تاں اِکّۄ سی پر اِس ’اِکّ‘ ہۄݨ دی ساںجھ دلِیپ سِںگھّ تے امر سِںگھّ تکّ پہُںچّدِیاں تِڑک گئی سی۔
“گلّ اُںجھ ہَے تھۄڑھی کُ ہاسے والی پر میرے سُݨن وِچ تاں اِںجھ ای آئی اےَ۔” گلّ اگّے تۄردِیاں دلِیپ سِںگھّ نیں گاترے پائی کِرپان سُۄت کِیتی٬ داہڑی ’تے ہتھّ پھیرِیا تے آسے-پاسے سُۄہ لَیݨ واںگ جھات ماری۔ “اِہ گلّ چھۄٹے بھا نیں تُہانُۄں دسّݨی نہِیں۔” اُسنے اِک وار پھِر پُشٹی کرن لئی آسے پاسے ویکھ کے دبّوِیں ذبان وِچ کِہا٬ “دفیداراں دی پڑدادی نال اُہدا ٹاںکا پھِٹّ سی۔ گرمِییاں ’چ رات-براتے اُہناں دے چُبارے ’چ ویلا تکا کے پِچھلے کۄٹھے ’تۄں پَۄڈِیاں ’چ پَیر اڑا کے اُتّے جا چڑھدا سی۔ گھروالا تاں اُہدا پھَۄج ’چ ہُںدّا سی۔ اِک وار اُہدے گھر والے دے چھُٹّی آئے تۄں وی جا چڑھِیا۔ اۄس مائی نیں…۔” اُہ ہسِّیا٬ “یار! ساڈی تاں مائی ہی لگّدی ہۄئی ناں! اُہنے بابے نُۄں ورجِیا وی سی کِہ رات نُۄں ناں آوے۔ پر اُستۄں رِہا ناں گِیا۔ آپݨی اِذّت-پت دا کھِیال کردِیاں مائی نیں اُپّر آئُںدِیاں ویکھ کے ’چۄر! چۄر!’ آکھ کے سِرے ’تے اپّڑے نُۄں اُتّۄں دھکّا دے کے تھلّے سُٹّ دِتّا۔ بابا پِٹھّ پرنے ’دھڑھمّ‘ تھلّے ڈِگّا تاں لکّ ’تے سٹّ لگّ گئی۔ کئی مہِینے لںگّا کے تُردا رِہا۔ دسّݨ والے دسّدے نیں؛ کہِںدّا ہُںدّا سی٬ “اُہ ای سہُری دگا دے گی’۔ اُتلے سِرے تۄں دھکّا دے دِتّا! نہِیں؛ مَیں تاں کۄٹھے ’تے چڑھ ای گِیا ساں!” بسّ؛ اُدۄں تۄں لۄکاں اُہدا ناں ’چڑھ سُںہّ‘ دھر دِتّا تے اِہ ’چڑھ سُںہّ کے‘ وجّݨ لگّ پئے۔ ایسے کر کے اُہدا ناں ’چڑھ سُںہّ‘ پِیا۔ اُںجھ اُہدا ناں چڑھت سُںہّ تھۄڑھا سی۔ اسلی ناں تاں اُہدا مۄہݨ سُںہّ سی۔ میرا دادا سۄہݨ سُںہّ تے اُہ مۄہݨ سُںہّ۔ سکے بھرا۔”
ہاسا مخَۄل تاں اُہناں دا آپس وِچ چلّدا رہِںدّا سی پر اجّ دی گلّ کُجھ ہۄر سی۔ آپݨے بابے نُۄں امر سِںگھّ بڑی اُچّی تھاں ’تے رکھّدا سی۔ بڑی کدر سی اُہدے من وِچ اۄس بذُرگ دی۔ اُہدے من وِچ ہی نہِیں٬ پِںڈّ تے اِلاکے وِچ وی بڑی کدر سی اُہدی۔ بابے دی اجِہی بیئِذتی اُس تۄں برداشت ناں ہۄئی۔
“شرم کر کُجھ جتھیدارا! تیرا وی باپُۄ لگّدا سی اُہ۔ لکھّ-لاہنت تیرے اِہۄ جِہے ’سِںگھّ‘ ہۄݨ دے! بابا وی آںہدَیں تے اُہدی داڑھی وی پُٹّدَیں۔ اۄس سُۄرمے باپُۄ دِییاں کہاݨِییاں تاں اِتِہاس دا ہِسّا بݨ گئیِیاں نیں۔”
اُہ ٹھِیک سی۔ غدر پارٹی بݨن سمیں کنیڈا تۄں اُہدی واپسی تے ایتھے لڑی آذادی دی لڑائی دے کئی ویروے تے وِستھار لۄکاں دے چیتے وِچ اجے وی جِئۄُںدے سن۔
“مَینُۄں اجے وی تیری ’آپݨا کھُۄن‘ ہۄݨ دی شرم ماردی اےَ۔ نہِیں تاں٬ سچّ جاݨِیں مَیں ہُݨ تکّ تیرا کھُۄن پی گِیا ہُںدّا تے تیرے والا کمّ ہُݨ تکّ تمام کر کے مۄرچا فتہِ کِیتا ہُںدّا!” امر سِںگھّ نیں آپݨی گاترے پئی کِرپان نُۄں ہتھّ پائِیا ہۄئِیا سی۔
“کملے ہۄ گئے جے! اِکّۄ ٹبّر٬ اِکّۄ لہُۄ۔ شرم کرۄ کُجھ۔” سبھ تۄں وڈّی اُمر دے بذُرگ نتھّا سِںگھّ نیں دۄواں نُۄں اُچّی آواذ وِچ جھِڑکِیا۔
“کلجُگ وِچ ٹھگّاں تے چۄراں دی ای سدا فتہِ نہِیں ہُںدّی دلِیپ سِئہاں! کدی کدی سادھاں دی فتہِ وی ہۄ جاںدی اےَ۔ کھالھ دی لڑائی دا چِکّڑ میرے اُجّلے بابے ’تے ناں سُٹّ۔”
اُسنے مۄڈھے ’تے پرنا سُٹِّیا تے تختپۄش تۄں ہیٹھاں اُتّر آئِیا۔
اُہدے تُر جاݨ تۄں بائد بابے نتھّا سِںگھّ نیں دلِیپ سِںگھّ نُۄں ڈاںٹِیا٬ “دلِیپ سِہاں! گُرسِکھّ ہۄ کے تَینُۄں اجِہِییاں گلّاں کرنِییاں سۄںہدِییاں نہِیں۔ پھیر اۄس گُرمُکھ آدمی بارے!”
دلِیپ سِںگھّ نیں وی جُتّی پَیرِیں اڑائی تے چھِتھّا جِہا ہۄ کے تختپۄش تۄں اُتّر کے گھر ولّ تُر پِیا۔
دۄواں دے تُر جاݨ تۄں بائد بابا نتھّا سِںگھّ دسّݨ لگّا٬ “اِہ تاں اَیویں مُشٹںڈِّیاں شرِیکاں دِییاں گھڑِییاں کہاݨِییاں نیں۔ اُہ تاں بڑا دناء تے سُۄرما آدمی سی۔ ناں تاں اُہدا پہِلاں واکِیا ای مۄہݨ سُںہّ ہُںدّا سی۔ چڑھت سُںہّ والی گھاݨی تاں کُجھ اِںجھ سی۔”
بابا نتھّا سِںگھّ کھُۄںڈے نُۄں سوار کے وکھّی نال ٹِکائُںدا ہۄئِیا نِٹھّ کے بہِ گِیا۔
“مۄہݨ سُںہّ اُدۄں ہاںگکاںگ سی جدۄں اُہدی پچھاݨ بیلا سُںہّ دُیابِیئے نال ہۄ گئی۔ بیلا سِںگھّ نیں آپݨے کنیڈا وِچ رہِںدّے رِشتیدار ’چڑھت سِںگھّ‘ دے ناں ’تے اُسدے کاغذ کنیڈا لئی بھرا دِتّے۔ متلب کنیڈا دے افسراں نُۄں اِہ دسّݨا سی کِہ اُہ پہِلاں وی کنیڈا جا چُکّا ہَے تے ہُݨ وی اُہنُۄں کنیڈا جاݨ دا ہکّ اے۔ اُدۄں اِہ ہکّ کِسے نویں بںدّے نُۄں نہِیں سی مِل سکدا۔ بیلا سِںگھّ کنیڈا وِچ سرکار دا جھۄلی-چُکّ سی تے اُس لئی کمّ کردا سی۔ بیلا سِںگھّ اُہنُۄں وی نال لِجا کے کنیڈا وِچ سرکاری پکھّ دی دھِر بݨا کے بھُگتائُݨا چاہُںدّا سی۔ پر مۄہݨ سِںگھّ نُۄں تاں ایتھے ہاںگکاںگ وِچ ای دیش-بھگتی دی لگن لگّ گئی سی۔ کنیڈا جا کے وی دیش-بھگتاں نال رل گِیا۔ چھیتی ای اُہ تاں لِیڈراں وِچ گِݨِیاں جاݨ لگّا۔ دُکھی ہۄ کے کنیڈا سرکار نیں اُہنُۄں واپس بھیجݨ دا فَیسلا کر لِیا۔ سُپرِیم کۄرٹ ولّۄں اُہدی رِٹّ پاس ہۄݨ دا ہُکم مِل جاݨ تۄں بائد وی افسراں نیں اُہنُۄں جبردستی جہاذ ’تے چڑھا کے مُلک بدر کر دِتّا۔ اۄتھے کنیڈا وِچ کِئُںکِہ اُہدا ناں ’چڑھت سِںگھّ‘ ای وجّدا سی٬ اِس لئی اُسنے گُردوارے وِچ امّْرِت چھک کے آپݨا ناں ’مۄہݨ سِںگھّ‘ تۄں ’چڑھت سِںگھّ‘ ای رکھّ لِیا۔”
“جے اِہ ناں اںگّریذاں نال میری لڑائی تے چڑھائی وِچ میرے نال کھلۄتَے٬ اِکّ دیش-بھگت وجۄں میری پچھاݨ بݨ گِئَے تے اںگّریذاں لئی بھَیء دا نِشان تاں ہُݨ مَینُۄں وی اِس ناں نال کھلۄݨا چاہِیدَے۔ سرکاری کاغذاں وِچ باغی بݨ چُکّے ایس ناں دی کدر کرنی چاہِیدی اے۔”
’مۄہݨ سِںگھّ‘ تۄں ’چڑھت سِںگھّ‘ بݨ جاݨ دا ترک اُہناں دے بابے کۄل اِہۄ ہی سی۔
“اُہ تاں آپݨے ناں نال کھلۄݨ والا تے شان نال جِئۄُݨ والا بںدّا سی۔” بابے نتھّا سِںگھّ نیں تۄڑا جھاڑِیا۔
“چڑھت سُںہّ تۄں ’چڑھ سُںہّ‘ بݨن والا ٹۄٹکا وی سُݨ لَۄ۔ مَیں آپ ساری ہۄئی بِیتی دا چشمدِید گواہ آں۔ پںجّابی سُۄبے دے مۄرچے ویلے اُہ اجے کائِم-دائِم سی۔ پِچھلی اُمر سی پر جۄش اجے وی پُۄرا سُۄرا۔ جتھے وِچ سبھ تۄں اگّے۔ مَیں وی اۄس جتھّے وِچ ساں۔ جیلہ وِچ اِک دِن کی ہۄئِیا٬ اِخلاکی کَیدِییاں وِچ سۄلاں ستاراں سالاں دا نابالغ مُںڈّا سی نالھ دی بَیرک وِچ؛ اُہنے٬ سویرے جدۄں بںدّی کھُلّہی تاں٬ جیلہ وِچ بِیجِییاں مُۄلِییاں وِچۄں رۄٹی نال کھاݨ لئی اِک مُۄلی پُٹّ لئی۔ وارڈر نیں مُۄلی کھۄہ لئی تے اینا جھمبِّیا سۄٹِییاں نال کِہ مُںڈّے دا پِںڈّا نِیلۄ-نِیل ہۄ گِیا۔ مُںڈّا اگّے وی ساڈے کۄل آ کے بہِ جاںدا ہُںدّا سی۔ پھسائِیا وی پُلِس والِیاں نیں نجائِذ کیس وِچ ای سی۔ ساڈی اُہدے نال پہِلاں ای ہمدردی سی۔ اجّ وی اُہ رۄںدا رۄںدا ساڈے کۄل آئِیا۔ نالے بھُبّاں ماری جائے نالے پِںڈّے تے لتّاں ’تے پئیِیاں لاساں وِکھائے۔ اینے چِر نُۄں رۄٹی ورتائُݨ والے آ گئے۔ سارے آپۄ آپݨِییاں باٹِییاں تے مگھّ لَیݨ لئی بھجّے تے رۄٹی لَیݨ لئی لائیِن وِچ کھلۄ گئے۔ چڑھت سُںہّ نیں مُںڈّے نُۄں غل نال لائِیا تے اُہدے اتھّرُۄ پُۄںجھے۔ اُہنُۄں پِیارِیا٬ پُچکارِیا تے ہَۄسلا دِتّا پر مُںڈّا بُسکݨۄں ناں ہٹے۔ اینے چِر وِچ رۄٹی ورت گئی۔ رۄٹی ورتائُݨ والے وِںہّدے پئے سن کِہ بابے نیں اجے رۄٹی پوائُݨی ایں۔ اِک جݨے نیں کِہا٬ “بابا! لِیا دال پوا لا۔ تے چھڈّ اِہنُۄں ماں دے خسم نُۄں٬ جاوے آپݨی بَیرک ’چ۔ چلّ اُئے ہرم دِیا! نالے چۄرِییاں کرنِییاں٬ نالے رۄ رۄ وِکھائُݨا۔” بابا اُہنُۄں اگّۄں پَے نِکلِیا۔ کہِںدّا٬ “آپݨی ذبان نُۄں لگام دے اُئے وڈّے چَۄدھرِییا! جاہ مَیں نہِیں رۄٹی کھاݨی۔ میری اۄنا چِر بھُکھّ ہڑتال رہُۄ جِنّاں چِر وارڈر آ کے مافی نہِیں مںگّدا۔” گلّ ڈِئۄڑھی ’چ پُجّی تاں ڈِپٹی آئِیا بھجّا بھجّا۔ بابے نُۄں کہِںدّا٬ “رۄٹی کھاݨی اَیں کِہ کُٹّ کے کھواواں؟ اُہ دِن بھُلّ گئے تَینُۄں؟”
“ بابا کہِںدّا٬ “جے ایڈا ای سُۄرما اَیں تاں تُۄں ہُݨ کُٹّ کے ای رۄٹی کھوا ویکھ۔” تݨا-تݨی ودھی ویکھ٬ رۄٹی کھاںدِیاں دِییاں ساڈِییاں تاں بُرکِییاں ہتھّاں وِچ پھڑھِییاں رہِ گئیِیاں۔ بابا سارِیاں ولّ مُۄںہ کرکے کہِںدّا٬ “لئۄ جِنہاں دِناں دی اِہ گلّ چیتے کرائُںدَے٬ مَیں آپ ای دسّ دیناں۔ وںڈّ تۄں پہِلاں دی گلّ اےَ٬ اِہ چھۄٹا ٹھاݨیدار ہُںدّا سی اُدۄں۔ مَینُۄں گْرِفتار کرن آئِیا تاں مَیں نائہرے لائُںدا نال تُر پِیا۔ اگلے دِن کچہِری پیش کرنا سی۔ کچہِری ولّ تُردِیاں مَینُۄں کہِںدّا٬ “جے اجّ نائہرے لائے تاں مَیں بُرا ہال کرُۄں تیرا۔” مَیں آکھِیا٬ “کی کر لیںگا ودھّ تۄں ودھّ؟ مَیں تاں لائۄُں نائہرے۔” اِہ اگّۄں کہِںدّا٬ “ چلّ ویکھ لَے سواد! جے تُۄں نائہرے لا گِیا تاں میری داڑھی مُۄت نال مُنّ چھڈِّیں۔” مَیں آکھِیا٬ “بھائی سِکھّا! داڑھی کیس تاں گُرُۄ دی دیݨ نیں۔ اِہناں نُۄں آپݨے وِچ ناں لِیا۔ اُںج داڑھی رکھّݨی جاں منائُݨی تیری مرذی؛ پر مَیں لگّا ای نائہرے لائُݨ۔” اِہ مَینُۄں کُٹّدا گِیا٬ مَیں نائہرے لائُںدا رِہا۔ ہار کے کچہِری نیڑے آ گئی ویکھ کے آپ ای ڈردا ہٹ گِیا کِہ ججّ ناں پُچھّ-گِچھّ کرن لگّ پئے۔ سںگّتے! تُسِیں آپ ای ویکھ لَۄ! اِہ کمِیݨا! اجے وی کِہڑے مُۄںہ نال آپݨے مُۄںہ ’تے داڑھی رکھّی پھِردَے؟ تے لَے؛ مَیں ہُݨ وی نائہرے لائُݨ لگّا ای٬ “پُلِس تشدّد٬ مُرداباد!” بابے چڑھت سُںہّ نیں باںہ اُچّی کِیتی تاں سںگّت وی باہواں کھڑِییاں کرکے ’مُرداباد‘ کہِںدّی اُٹھّ کھلۄتی۔ ’بھُکھّ ہڑتال‘ دا اَیلان ہۄ گِیا۔ “مُرداباد! مُرداباد!” نال جیلہ دِییاں کںدھّاں گُۄںجݨ لگِّییاں۔ اجے کُجھ دِن ہۄئے بٹھِںڈّا جیلہ وِچ گۄلی چلّݨ کر کے سِںگھّ شہِید ہۄ گئے سن۔ سرکار دی بڑی بدنامی ہۄ رہی سی۔ ڈِپٹی ڈر گِیا کِہ ایتھے وی گلّ ودھ گئی تاں لَیݨے دے دیݨے ناں پَے جاݨ۔ مافی مںگّ کے چھُٹِّیا۔ بَیرک وِچ لگّدے رات دے دِیوان بلی سُںہّ کوِیشر نیں بابے چڑھت سُںہّ بارے کوِتا جۄڑ کے سُݨا دِتّی۔ مَیں سُݨائُںداں تُہانُۄں٬ جے وِچۄں وِچۄں چیتے آ گئی تاں…”
نتھّا سِںگھّ نیں متھّا سِکۄڑِیا تے رُک رُک کے چیتے وِچۄں کُجھ ستراں کڈھّ لئیِیاں:
“اُدۄں ’چڑھ سُںہّ! چڑھ سُںہّ!’ ہۄ گی وِچ کنیڈا دے٬
بابے جھںڈّا جدۄں آذادی دا جھُلائِیا۔
گۄرا ڈردا آکھے٬ اِستۄں ڈاڈھا خترا اے٬
دھکّے نال سی جہاذ ’تے چڑھائِیا۔
بابا گھر نہِیں بَیٹھا لا ’تی جِںدّگی جُۄجھدِیاں٬
آخر گۄرا گھر نُۄں دُڑکی-چال بھجائِیا۔
ہُݨ وی لڑدا یۄدھا نال ’کالے اںگّریذاں‘ دے٬
سارا جِیون اُہنے لۄکاں لیکھے لائِیا۔
ڈِپٹی ریت دی ڈھیری٬ ڈھہِ گِیا بھرے اکھاڑے ’چ٬
متھّا آݨ کے جدۄں نال پہاڑ دے لائِیا۔
اُہدا ناں لَے لَے کے ہۄݨ سلاماں باپُۄ نُۄں٬
’چڑھ سُںہّ! چڑھ سُںہّ!’ ہۄ گی٬ گِیت کوی نیں گائِیا۔”
ساہ لَے کے نتھّا سِںگھّ نیں تۄڑا جھاڑِیا٬ “بسّ اُس دِن تۄں جیلہ وِچ ’چڑھ سُںہّ‘ ’چڑھ سُںہّ‘ ہۄݨ لگّی تے اُہدا ناں ای پکّ گِیا ’چڑھ سُںہّ‘…”
دلِیپ سِںگھّ مُںڈّے دے سِر تۄں سۄٹ کر رِہا سی۔ چِٹّے دُدھّ کپّڑے۔ کالی دستار۔ گلھ وِچ گاترے کِرپان۔ اگّے پَیسے لُٹّدی مُںڈّہِیر٬ پِچھّے بھائیِچارے دے لۄک۔ امر سِںگھّ دا وی تاں اِہۄ بھائیِچارا سی۔ اُہدے آپݨے سکّے-سۄدرے! سارے ساںجھی خُشی وِچ شامل سن۔ پھِرنی ’تے پرہے کرکے دھُۄڑ اُڈائُںدِییاں کاراں دی بھِیڑ۔ اُس ساری بھِیڑ وِچ اُہ کِدھرے وی نہِیں سی۔ اُڈّدی دھُۄڑ دا ہِسّا بݨ گِیا سی اُہ۔
جںجھّ چڑھݨ تۄں پہِلاں مُںڈّے نُۄں پھِرنِیئۄں پار شہِیداں دے گُردوارے متھّا ٹِکائُݨ لِجائِیا جا رِہا سی۔
اجّ اُہدا پُتّ اُہدا ساتھ چھڈّ گِیا سی تاں ہۄر وی سارے آپݨِیاں نیں اُستۄں مُۄںہ پھیر لِیا سی! کِنّاں اِکلّا رہِ گِیا سی اُہ! اُہ تاں رات تکّ وِیاہ والے گھرۄں سدّا اُڈِیکدا رِہا سی۔ پگّ نُۄں مائِیا لوا کے٬ کپّڑے پْرَیسّ کروا کے رکھّے ہۄئے سن۔ جُتّی پالش کرکے لِشکائی ہۄئی سی۔ پِچھلے دِنِیں دۄ-چار وار مںّْہنی ساںہسی اُہناں دے گھر اگّۄں لںگھِّیا تاں بھرم جِہا وی ہۄئِیا سی کِہ اُہ ہُݨ وی وِیاہ دا سدّا دیݨ لئی اُہناں دِییاں برُۄہاں لںگھِّیا کِہ لںگھِّیا! سکِیاں دے گھراں وِچ آپسی من-مُٹائۄ وی ہُںدّے رہے سن٬ لڑائی-جھگڑا وی ہُںدّا رہِںدّا سی۔ پر اِہ تاں کۄئی گلّ ناں ہۄئی کِہ کۄئی آپݨِیاں نُۄں وِیاہ-شادی ’تے وی ناں بُلاوے! دِن-سُدھ ’تے تاں رُسّے ہۄئِیاں وِچ وی منّ-منَۄتی ہۄ جاںدی سی!
جِنّاں چِر جںجھّ گُردوارے ولّ جاںدا مۄڑ مُڑ ناں گئی٬ اُہ پِچھّے جِہے گلی دی کںدھّ نال لگّ کے کھلۄتا رِہا۔ لگّدا سی کِتے امرِیک دی مَۄت دی خبر اُہدے مُۄںہ تۄں پڑھ کے دلِیپ سِںگھّ مُںڈّے دا وِیاہ وِچے چھڈّ کے امبَّیسی نُۄں فۄن کرن ناں تُر جاںدا جاوے! اِہ وی ہۄ سکدا سی کِہ اُہ کنیڈا رہِںدّے سرتاج نُۄں فۄن کرکے ساری گلّ دسّ دیوے۔ اگلا کمّ تاں سرتاج نیں آپے ’سامبھ لَیݨا‘ سی! شرِیک کدۄں کِسے دی بھلی چاہُںدّا اے! اُںجھ وی اُہناں نُۄں تکلِیف سی کِہ سرتاج تاں پُلِس تۄں ڈردا جدۄں دا گِیا سی٬ اجے تکّ پِںڈّ پھیرا نہِیں سی پا سکِیا تے امرِیک تاں پکّا ہۄݨ بائد کُجھ مہِینے پہِلاں گیڑا وی مار گِیا سی۔ تے ہُݨ ’اُہنے سارے ٹبّر نُۄں کنیڈا وی بُلا لِیا سی!’
اُہ گلی دے مۄڑ ’تے اۄتھے ہی کھلۄتا پَیر ملھی جا رِہا سی۔ کدم اگّے نہِیں سی اُٹھّ رہے۔ پَیراں نال پہاڑ بجھّا ہۄئِیا سی۔ کی دسّیگا گھردِیاں نُۄں جا کے!
سویرے پْرۄفَیسر نال گلّاں کردِیاں تاں اُہنُۄں سُرجِیت کَۄر نیں ویکھ لِیا سی۔ ہُݨ اُہ گئے نُۄں پُچھّیگی کِہ فۄن ’تے کی سُݨ کے آئِیا ہَے؛ تاں کی جواب دیویگا اُہ اُہنُۄں! جدۄں دا امرِیک وِدیش گِیا سی٬ اُہ تاں اُسدے ناں دا جِکر ہۄݨ ’تے ای پھِسّ پَیںدی سی۔ آنے بہانے اُہنُۄں یاد کردی اکھّاں بھر لَیںدی سی٬ “ہائ ربّا! میرا پُتّ پردیس وِچ کِہڑے ہالِیں ہۄئۄُگا!”
کئی وار چھۄٹی کُڑی ہرِںدّر اُسدے رۄݨ دا مذاک اُڈائُںدی آکھدی٬ “آلُۄیاں والے پرَۄںٹھے پکّݨ تاں ممّی رۄ کے آکھُۄ٬ ’میرا پُتّ ایتھے ہُںدّا سی تاں کِنّے سواد نال کھاںدا ہُںدّا سی۔‘ چُنّی سُکائُںدے ہۄئیِئے تاں چُنّی دے رںگّ ولّ ویکھ کے رۄںدی ہۄئی آکھُۄ٬ “نِیں تیرے وِیر دے سِر ’تے بجھّی اُنابھی پگّ کِویں پھبّ پھبّ پَیںدی ہُںدّی آ۔‘ گُرمیل ولّ ویکھ کے آکھُۄ٬ “وے جھاںوِیاں جِہا! تُۄں تاں لگّدَے گھسِیا جِہا ای رہِ جاݨَیں۔ میرا امرِیک تاں ایڈا گبھّرُۄ جوان نِکلِئَے کِہ مَینُۄں تاں اُہدا متھّا چُمّݨ لئی وی اڈِّییاں چُکّݨِییاں پَیںدِییاں نیں۔” تے پھیر اۄں ای ہوا وِچ پھلائیِںگ کِسّ مار کے مۄٹے مۄٹے گلیڈُۄ سُٹّݨ لگّ جُۄ۔ ممّی نُۄں رُیائُݨا ہۄئے تاں وِیر دا ناں لَے کے آکھ دِئۄ٬ “ممّی٬ جے اِس ویلے ایتھے کِتے وِیر ہُںدّا!’ تاں اۄسے ویلے اکھّاں ’چۄں پرنالے چھُٹّ پَیݨگے۔ بںدّا پُچھّے٬ پئی ماتا جی کی تُہاڈا لال ای اِکلّا پردیس بَیٹھا اے! ہۄر کِسے دے پُتّ بھلا کاہنُۄں پردیس گئے نیں!”
“نی کُڑِیئے! کِئۄں مخَۄلاں کردی ایں۔ آںدراں نیں میرِییاں۔ میرے اںدّر دا ٹۄٹا مَیتھۄں ٹُٹّ کے ستّ سمُںدّرۄں پار بَیٹھا۔ پُتّاں دے وِچھۄڑے دا دُکھّ ماواں تۄں ودھّ کَۄݨ جاݨ سکدَے! اُہدے اۄتھے سِر پِیڑ ہُںدّی ہۄوے٬ میرِییاں آںدراں نُۄں اَیتھے پتا لگّ جاںدَے۔” کلیجے ’تے ہتھّ رکھّ کے اُہ چُنّی نال اکھّاں پُۄںجھݨ لگّدی۔
امر سِںگھّ پُتّ دے سدِیوی وِچھۄڑے دی اِس مہاں-پِیڑ نُۄں سُرجِیت کَۄر تۄں کِویں لُکاوے! اُہ اُہدا ساہمݨا کر سکݨ دی ہالت وِچ نہِیں سی۔ اُہ تاں کِسے دا وی ساہمݨا نہِیں سی کرن جۄگا۔ اُس کۄلۄں تاں آپݨے آپ دا ساہمݨا کرنا مُشکل سی۔ لگّدا سی؛ ہُݨے کۄئی اُسدے ساہمݨے ہۄئِیا تاں اُہ اُہدے گلھ لگّ کے بھُبّاں مارن لگّ جاویگا!
امرِیک نیں بڑا آکھِیا سی کِہ گھر وِچ آپݨا فۄن لوا لئۄ۔ پر باہر جاݨ دا کیس اپلائی ہۄ جاݨ ’تے امر سِںگھّ نیں سۄچِیا سی کِہ اَیویں کاہنُۄں وادھُۄ دا خرچا کرنا ہۄئِیا! اُہ گھَۄلھ کر گِیا سی۔ پر ہُݨ گھر دی گلّ گھر ’چ نہِیں سی رہِ گئی۔ پْرۄفَیسر تکّ پہُںچّ گئی سی۔ اُستۄں کِتے اگّے وی گلّ ہۄ سکدی سی۔ کھُڑک تاں پْرۄفَیسر دا پِئۄ وی رکھّ رِہا سی۔ ڈر سی کِہ کِتے گلّ کھِلّر ناں جائے!
اُس نیں ایدھر اۄدھر ویکھِیا۔ اُڈّدی جِہی تسلّی ہۄئی٬ ’شُکر اے کِہ نِکّے جِہے پِںڈّ ’چۄں بہُتے بںدّے وِیاہ ’چ رُجھّے ہۄئے نیں۔ اِس ویلے اُہدے ولّ ویکھݨ والا تے اُہدے چِہرے تۄں درد نُۄں پڑھن والا کۄئی نیڑے تیڑے نہِیں۔ نہِیں تاں خبرے ہُݨے ای ’بھیت‘ کھُلّہ جاںدا!’
گھر نُۄں جاݨ دی تھاں اُہ سِدھّا ڈاںڈے-مِیںڈے آپݨے کھیتاں نُۄں تُر پِیا۔ پِںڈّۄں پںدّراں وِیہ کِلّے ہی دُۄر سی اُسدی ذمِین۔ اُہ مۄٹر والے کۄٹھے کۄل جا کے بمبّی دے چُبچّے دی بنِّیں ’تے بہِ گِیا۔ امبّ دے بُۄٹے دی وِرل وِچۄں دھُپّ چھݨ کے اُہدے چِہرے ’تے پَے رہی سی۔
اُہدا تاں سُۄرج ڈُبّ گِیا سی! چار-چُفیرے جگّ ’چ ہنیر پَے گِیا!
“کِتھۄں لبھّاں اُئے تَینُۄں میرِیا ہِیرِیا پُتّا!” اُس دھاہ ماری تے سِسک سِسک کے رۄݨ لگّا۔ اتھّرُۄ گھرالاں بݨ کے چِہرے تۄں وہِ کے داڑھی وِچ ڈُلّہݨ لگّے۔ پتا نہِیں کِنّاں چِر بَیٹھا اُہ رۄںدا رِہا۔ رۄݨا رُکِیا تاں دِل کرے چھاتی وِچکارۄں چِیرا دے کے دۄواں پاسِیاں تۄں ماس کھِچّ کے آپݨا اںدّر پاڑ کے باہر کڈھّ سُٹّے۔ سِر وِچ وداناں دِییاں سٹّاں وجّ رہِییاں سن۔ ہائ! کِسے آپݨے دا مۄڈھے ہۄوے تے اُہدے ’تے سِر رکھّ کے رۄوے اُہ! کۄئی تاں آپݨا کۄل ہۄوے جِہڑا گلھ نال لا کے اُہدی پِیڑ چُۄس لوے!
اُہ ساہمݨے امبّ دے بُۄٹے ولّ ویکھݨ لگّا۔ بُۄٹے نُۄں بُۄر تاں پِچھلے سال وی پِیا سی پر امبّ کۄئی نہِیں سی لگّا۔ بُۄر سُکّ کے جھڑ گِیا سی۔ پر اِس وار تاں نِکِّییاں-نِکِّییاں ہرِییاں امبِّییاں وی مہِکدے بُۄر وِچۄں لِشک اُیٹھِّییاں سن۔
اُس دِییاں اکھّاں اگّے پْرائِمری سکُۄل وِچ پڑھدا چھۄٹا جِہا امرِیک پھِرن لگّا۔
اُہناں نُۄں اُس دِن بِجلی دی مۄٹر دا کُنَیکشن مِلِیا سی۔ امرِیک پِںڈّۄں رُۄڑِییاں تۄں اُگِّیا امبّ دا کُۄلا جِہا بُۄٹا کھگّ کے نال لِیائِیا سی۔ کہِںدّا سی٬ “آپاں آپݨی مۄٹر ’تے لاواںگے۔”
بِجلی مہِکمے دے بںدّے تاراں جۄڑن لئی کھمبھّے ’تے چڑھے۔ امرِیک رمبّا لَے کے کھگّ کے لِیاںدے امبّ دے کُۄلے بھُۄری-لال بھاہ ماردے بُۄٹے نُۄں ٹۄیا پُٹّ کے ذمِین وِچ گڈّݨ لگّا۔
بِجلی دے کھمبھّے تۄں مۄٹر نال تاراں جۄڑن تۄں بائد ارداس کِیتی گئی۔ لڈُّۄ وںڈّ کے مۄٹر دا سُچّ نپِّیا تاں پاݨی دی چاںدی رںگّی دھار اُچھّل کے چُبچّے وِچ ڈِگّی۔ امرِیک نیں جھٹّ نال ڈۄلُۄ وِچ پاݨی بھرِیا تے ذمِین وِچ گڈّے امبّ دے بُۄٹے نُۄں پاݨی دے کے للکارِیا٬ “لَے اۄ بھا جی! آپاں آپݨے امبّ دی چھاویں بِہا کراںگے۔ اِہدے مِٹھّے-مِٹھّے امبّ چُۄپِیا کراںگے۔”
پتا نہِیں کی ولیل اُٹھِّیا اُہدے من وِچ! اُٹھِّیا تے جا کے امبّ دے تݨے نُۄں گلوکّڑی وِچ گھُٹّ لِیا۔ اُچّی ساری دھاہ ماری تے وِلک وِلک کے رۄݨ لگّا٬ “آ٬ لگّ جا میرے گل نال میرِیا چھِںدِّیا پُتّا! کِتھّے لَے گِیاں اُئے آپݨِییاں ٹھںڈھِّییاں چھاواں! چھڈّ گِیا سانُۄں دھُپّاں وِچ سڑن لئی۔ اجے تے تَینُۄں بُۄر پِیا ای سی میرِیا ہِیرِیا ہرنا! ”
تݨے نُۄں کدی جپھّی وِچ گھُٹّ لوے٬ کدی چھڈّ لوے۔ وِرڑھے کری جاوے۔ ہٹ ہٹ کے امرِیک نُۄں جپھّی وِچ گھُٹّے!
تݨے نُۄں جفّی وِچ گھُٹّی آپݨِییاں باہواں ’تے سِر سُٹّی اُہ کِنّاں چِر وِلکدا رِہا۔ پھِر ہَۄلی ہَۄلی اُہدا ڈھِلکدا جِسم کھِسک-کھِسک کے امبّ دے مُڈھّ کۄل ڈھہِ پِیا۔ کۄئی سُرت نہِیں سی آپݨے آپ دی۔ آسے پاسے کھلۄتِییاں پکِّییاں کݨکاں بُکّل وِچ لُکۄئی بَیٹھِییاں سن۔
امبّ دے مُڈھّ وِچ پِیاں اُسدی وکھّی وِچ کُجھ لگاتار چُبھ رِہا سی۔ سُرت پرتݨ ’تے پِیڑ ودھی تاں اُسنے پئے-پئے اُس تھاں نُۄں ٹۄہ کے ویکھِیا۔ اُہدی گاترے پائی کِرپان دے مِیان دی نُکّر اُہدی وکھّی وِچ کھُبھی پئی سی۔
اچنچیت کُجھ بھُلّا ہۄئِیا چیتا آئِیا۔
“سچّے پاتشاہ! جے امّْرِت دی دات دِتّی سی تاں آپݨے واںگ پُتّ دی مَۄت دا دُکھّ سہِݨ دی تاکت وی بخشݨی سی۔”
پھِر کھِیال آئِیا؛ امّْرِت کِہڑا اُسنے رُۄہ دی کِسے پِیاس وِچۄں آپݨی مرذی نال چھکِیا سی٬ امّْرِت چھکݨا تاں اُہدی مجبُۄری بݨا دِتّا گِیا سی۔
تے پھِر اُہدے جِہن وِچ ’دگڑ! دگڑ!’ ہۄئی۔ اُہ ڈںگّراں اگّے سُتّا ہۄئِیا سی جدۄں ستّ-اٹھّ جݨے اُہناں دی ہویلی دی کںدھّ ٹپّ کے اُہدے سِرہاݨے آݨ کھلۄتے تے ہتھِیاراں دِییاں ہُجھّاں مار کے مںجّے تۄں اُٹھا لِیا۔
“تُۄں سُݨِئَں شراب کڈھّ کے ویچدَیں؟ تَینُۄں پتا نہِیں سِںگھّاں نیں شراب کڈھّݨی-پِیݨی بںدّ کرن دے ہُکم دِتّے ہۄئے نیں۔ کڈھّ کے لِیا کھاں سارے جِییاں نُۄں باہر۔ تَینُۄں دئیِئے داکھُۄداݨا!”
پلاں وِچ سارا ٹبّر لائیِن وِچ کھلۄتا جان-بخشی لئی لِلکڑِییاں کڈھّ رِہا سی۔
“جتھیدارۄ! گرِیبی اےَ گھرے۔ اِہدے ’تے فتہِ نہِیں پَیںدی٬ اِس کرکے گرج سارن لئی کدی کدی کڈھّ کے ویچ لَیناں۔ مُکّردا نہِیں مَیں۔ اِس وار بخش دِئۄ۔ اگّے تۄں ساری اُمر مُۄںہ نہِیں کردا ایدھر!”
“گرِیبی آ تاں ایہنُۄں تۄر ساڈے نال۔ آپݨا راج آئِیا تاں سبھ دھۄݨے دھۄتے جاݨگے!” اُہناں وِچۄں اِکّ نیں جوان-جہان امرِیک دی وکھّی وِچ سٹین دی نالی دی ہُجھّ ماری۔
“رَۄلا ناں پائِئۄ؛ نہِیں تاں اِہ بچ کے نہِیں آئُݨ لگّے۔” اُہناں پِئۄ پُتّاں نُۄں اگّے لا کے اُہناں نیں اںدّرلے گھرۄں جرنَیل نُۄں اُٹھا لِیا٬ “کامریڈ! تُۄں ساڈے کھِلاف پرچار کردَیں۔ دسّ جان لۄڑِیںدی اےَ کِہ نہِیں؟”
جان بھلا کِسنُۄں نہِیں لۄڑِیںدی ہُںدّی!
کُجھ چِر دِییاں دھمکِییاں تۄں بائد اُہناں دے آگُۄ نیں آخرکار فَیسلا سُݨا دِتّا۔
“جان چاہِیدی اے تاں تُۄں ساڈے کھِلاف پرچار کرنا چھڈّ دے تے تُۄں شراب کڈھّݨی۔ تُہاڈے دۄواں بھراواں لئی اِہ پہِلی تے آخری وارنِںگّ اےَ۔ اِہ رِیائِت وی اِس کرکے اےَ کِہ تُسِیں جتھیدار دلِیپ سِںگھّ دے بھرا تے لَیفٹِینَیںٹ جنرل سرتاج سِںگھّ دے چاچے لگّدے جے۔ دۄ دِن دے وِچ-وِچ امبّرسر آ کے پرِکرما دے پںجّتالی نمبّر کمرے ’چ سانُۄں مِلۄ تے سارا ٹبّر امّْرِت چھک کے گُرُۄ والے بݨ جائۄ۔ نہِیں تاں تِیجے دِن نُۄں اگلے جہان دی تِیاری رکھِّئۄ۔”
اُہ سویرے ہی دلِیپ سِںگھّ ولّ بھجّے گئے سن تے چھیتی تۄں چھیتی سرتاج نُۄں لبھّ کے سُنیہا پہُںچّائُݨ لئی آکھِیا سی۔ اُہناں دے ٹبّراں دا ’کاہلی وِچ‘ کِدھرے کۄئی نُکسان ناں ہۄ جاوے!
دلِیپ سِںگھّ نیں تسلّی دِتّی٬ “اۄ کُجھ نہِیں ہُںدّا۔ تُسِیں چاہ دا گھُٹّ پِیئۄ ’رام نال۔ مَیں آپ جائۄُں تُہاڈے نال امبّرسر۔ کِتے کۄئی پَیسا-دھیلا تاں نہِیں ناں مںگِّیا؟”
امر سِںگھّ نُۄں کھِیال آئِیا؛ اُہ تاں سَۄکھا ہی چھُٹّ گِیا سی! جے سچّمُچ اُستۄں پَیسے مںگّ لَیںدے تاں اُسنے کِتھّۄں دے لَیݨے سن! اُس کۄلۄں تاں لۄڑ ویلے جیب ’چۄں سَۄ رُپَے کڈھّݨے مُشکل سن تے اُہ تاں لکھّاں تۄں اُرہاں گلّ نہِیں سن کردے۔
“نہِیں؛ پَیسا کۄئی نہِیں مںگِّیا۔ اُہناں نُۄں پتا ای ہۄݨَے کِہ ایس نںگّ جٹّ کۄل کی اے دیݨ-دِواݨ جۄگا۔”
“چلّ شُکر آ پھیر وی! پْرۄفَیسر ساہِب! مَینُۄں تاں اَیں لگّدَے٬ اُہ اسل وِچ تَینُۄں دبکائُݨ آئے سن۔ تُۄں ہال دی گھڑی آپݨی کامریڈی نُۄں امّْرِت دا اۄہلا کر لا۔ پِچھّۄں جۄ ہۄئۄُ٬ ویکھی جائۄُ۔”
دلِیپ سِںگھّ اُہناں نُۄں لَے کے امّْرِتسر گِیا تے شام تکّ سبھ نُۄں مِل-مِلوا کے٬ امّْرِت چھکݨ دا دِن مِتھ کے سُرخرُۄ کروا لِیائِیا۔ جِس دِن اکال تخت ’تے اُہناں نُۄں جبری امّْرِت چھکائِیا گِیا اُس دِن امر سِںگھّ نیں ویکھِیا سرتاج ’نِشان ساہِباں‘ کۄل اُہناں گھر چڑھ کے آئے آگُۄ مُںڈّے نال ہسّ ہسّ گلّاں کر رِہا سی۔ امر سِںگھّ دے مُۄںہۄں آپ مُہارے نِکل گِیا٬ “سالا! خرَیتی بھَیںگا!” سرتاج دِییاں اکھّاں کِسے ہۄر پاسے ویکھدِییاں تے ڈیلے کِسے ہۄر پاسے ہُںدّے۔
اُس دِن سرتاج اُہناں نُۄں مِلے بِناں اکھّ چُرا کے کھِسک گِیا سی۔
“کںجّر دے من ’چ چۄر آ؛ تاں ای نہِیں مِلِیا سانُۄں۔” امر سِںگھّ نیں تُرے جاںدے سرتاج ولّ اِشارا کر کے جرنَیل نُۄں ہَۄلی جِہی کِہا۔
امر سِںگھّ نیں جبری امّْرِت چھکائے جاݨ دا من ’تے اینا بہُتا بھار نہِیں سی پائِیا جِنّاں بھار سرتاج دے ہاسے نیں اُہدی آتما ’تے پا دِتّا سی۔ پر جرنَیل تاں نمۄشی نال اسلۄں گرکدا جا رِہا سی۔ گاترے پئی کِرپان ویکھی تاں اُہدا جی کِیتا اُہنُۄں آپݨے ڈھِڈّ وِچ کھۄبھ لوے۔
“اِہ سبھ ساڈے شرِیک بھرا دلِیپ سُںہّ دی کرتُۄت آ۔ اِہنے ٹیڈھی نذر والے خالِستانی پُتّ ’خرَیتی بھَیںگے‘ نُۄں ساڈی ذمِیر مارن لئی ہتھِیار بݨا کے ورتِیا اے۔”
اُہ دںدّ کرِیچدا٬ “اِہ تاں نویں اَۄرںگّذیب ہۄ گئے۔ جبری دھرم پرِورتن! مَیں تاں آپݨِییاں نذراں ’چ آپ ای مر گِیاں امر سِہاں! نِکل جائیِئے ایس مُلک ’چۄں۔ کۄئی ہجّ نہِیں جِئۄُݨ دا ایتھے!”
آپݨا ’دھرم‘ چھڈّݨا اُہنُۄں گوارا نہِیں سی۔ اُہنُۄں لگّا٬ اِہ میرا مُلک٬ جِس وِچ خُدداری نال جِئۄُݨ دی بھاونا ہی اُہنُۄں اِںگلَیںڈ تۄں واپس مۄڑ لِیائی سی؛ ہُݨ اُہدا نہِیں سی رہِ گِیا۔ اِہ تاں بیغانا ہۄ گِیا سی۔ اُہ تاں ایتھے وی دُۄجے درجے دا شہِری بݨ گِیا سی۔ جے دُۄجے درجے دا شہِری بݨ کے ہی جِئُݨا ایں تاں پھیر اُہ بھاویں کِسے وی مُلک وِچ کِئۄں ناں جا روہے!
اُہ وار وار سۄچدا؛ اِسترہاں ذلِیل ہۄݨ نالۄں تاں اُہ مر جاوے جاں ایتھۄں بھجّ جاوے۔
’بھجّ جاݨ’ لئی اُسنے کُجھ ہی دِناں وِچ لۄڑِیںدے دستاویذ بݨوائے تے کنیڈِیئن امبَّیسی وِچ وِیذا لوائُݨ لئی جا پُجّا۔ پہِلاں کُجھ سال اِںگلَیںڈ لا کے واپس مُڑ آئِیا ہۄݨ کرکے تے ایتھے وی ذمِین-جائِداد تے نَۄکری کردا ہۄݨ کر کے اُہدا وِیذا لگّ گِیا۔ گاترے والی کِرپان ٹرںکّ وِچ سُٹّ کے اُہ دۄ ہفتِیاں دے وِچ وِچ کنیڈا جا پُجّا۔
امر سِںگھّ نیں ’مُںڈِّیاں‘ ولّۄں پَیسے ناں مںگّے جاݨ دا آپݨے ’نںگّ جٹّ‘ ہۄݨ دا جِہڑا ترک سِرجِیا سی٬ اُس پلھ تاں اِہ اُہنُۄں بڑا ڈھُکواں لگّا سی پر اُس دِن؟
اُہ کِویں رِجھِّیا تے اُبّلِیا سی اُس دِن!
گُردُیارے دے تختپۄش ’تے اِک دِن اُس نیں کھِیال-اُڈاری بھری سی٬ “آپݨے امرِیک سُںہّ نُۄں کنیڈا ’چۄں رِشتا آئُںدَے۔ کُڑی بڑی جوان تے پڑھی لِکھی اےَ۔ اَۄدھر مالوے ’چۄں بڑا سرداری ٹبّر اےَ۔ اَیدھر وی سَۄ کِلّے ذمِین ایں جٹّ دی٬ مُںڈّا پڑھ لِکھ کے کنیڈا چلا گِیا۔ ٹبّر وی نال ای۔ پر امرِیک سُںہّ آپݨا لتّ ای نہِیں لائُںدا۔ کہِںدَّے٬ مَیں تاں اجے ہۄر پڑھنَے۔ مَیں آکھِیا٬ کر لا مۄرچا فتہِ۔ منّدا ای نہِیں۔ پڑھ کے پتا نہِیں کِڈّا کُ افسر بݨ جاݨا سۄ ایتھے۔ پتا نہِیں کِہڑا جمرَۄد دا کِلہا فتہِ کرنا سُۄ۔”
تختپۄش تۄں اُتّر کے گھر نُۄں تُرِیا تاں پِچھّۄں کِسے دی ٹاںچ سُݨی٬ “نںگّ جٹّ گلّاں کِہۄ جِہِییاں کردَے! مُںڈّا جِویں اِہدا کلّہے دا ای کالج وِچ پڑھدَے۔ تے افسرِییاں تاں جِویں رُکھّاں نُۄں لگِّییاں ہۄئیِیاں نیں ایتھے۔ ہے کھاں! کرذے نال وال وال پرُچّا ہۄئِیا سۄ تے گلّاں اَیں کردَے جِویں راجا رسالُۄ ہۄوے۔”
گلّاں سُݨ کے اُہدا کلیجا مچّ اُٹھِّیا پر جِسم ٹھںڈھّا پَے گِیا۔ بۄلی مارن والے نال پِچھّے مُڑ کے لڑن دی اُہدی ہِمّت نہِیں سی۔ اُہدی آکھی کِہڑی گلّ نُۄں اُہ جھُۄٹھی سابت کردا! بۄلی مارن والے دی گلّ نُۄں تاں امرِیک ہی وِیاہ سکدا سی۔ اُہۄ ہی اِس مِہݨے دا داغ دھۄ سکدا سی۔
“پُت امرِیک! اِہ مِہݨا ہُݨ تُۄں ای دھۄویںگا۔ سارے ٹبّر دِییاں اکھّاں ہُݨ تیرے ’تے ای نیں سۄہݨِیاں! آہ سال لا کے نِکل جا کِدھرے باہرلے مُلک ولّ۔ جہاذ ’تے شُۄںء کر کے اُڈّ جا اسماناں ’چ۔ پا لَے امبّراں ’تے فتہِ۔ بِٹھا دے سانُۄں وی اُڈݨ کھٹۄلِیاں ’چ۔”
اُڈݨ کھٹۄلِیاں وِچ اُڈّݨ دی رِیجھ تاں امرِیک دے من وِچ وی بڑی سی۔ پر آپݨے تۄں دۄ سال پِچھّے پڑھدی رݨجِیت دی مُہبّت تے اُس نال کچّی اُمرے کِیتے پکّے وائدِیاں دی کھِچّ بڑی ڈاڈھی سی۔ رݨجِیت دِییاں لمِّییاں باہواں اُہنُۄں اُڈّدے جہاذ تۄں پھڑھ کے سدا ہیٹھاں لاہ لَیںدِییاں۔ اُہ اِک دُۄجے دی گلّوکّڑی وِچ گھُٹّے جاںدے۔
“کۄئی نہِیں بھا جی٬ دۄ سال ہۄر لا لَیݨ دِئۄ کالج وِچ۔ پھیر کۄئی نَۄکری لبھّݨ دا ہِیلا-وسِیلا کر لَینے آں۔”
من اُہدا اِہ وی آکھدا٬ “نالے اُدۄں تکّ رݨجِیت وی بی اے کر لئیگی۔”
پر ’سِںگھّاں‘ نال ہۄئی اُس رات دی ڈرائُݨی مُلاکات تۄں بائد اُہناں دے ’لالچ‘ نال ہُݨ ’بھَیء‘ وی شامل ہۄ گِیا سی۔ سگۄں بھَیء دی سِدّت بڑی گُۄڑھی ہۄ گئی سی۔ من پارے واںگ ڈۄلدا رہِںدّا۔ دُشمݨ تاں گھر وِچ بَیٹھا ہۄئِیا سی۔ کِسے ویلے وی خرَیتی دی اکھّ دا بھَیںگ اُہناں دے گھر دی سُکھّ-ساںد دا چِہرا مُہرا وِگاڑ سکدا سی۔ لگّدا؛ ہُݨ وی ’اُہ‘ کںدھّ ٹپّ کے آئے تے سٹین دی نالی نال دھکّدے ہۄئے امرِیک نُۄں آپݨے نال اگّے لا کے لَے گئے!
اُس دِن تۄں ہی امر سِںگھّ نیں امرِیک نُۄں باہر بھیجݨ دا پکّا نِرݨا کر لِیا۔ جرنَیل نیں کنیڈا جا کے راہ وی وِکھا دِتّا سی۔ امرِیک نُۄں وی لگّݨ لگّا٬ اُہ گھر رِہاں وی مردا سی تے اُہناں نال تُرِیاں وی۔ پر رݨجِیت نُۄں چھڈّ کے تُر جاݨا اُہدے جِسم نُۄں جھُۄٹھا پا دِںدّا۔ اُہدے من وِچ ہنیرے وا-ورۄلھے اُٹھّݨ لگّدے۔ اُںجھ تاں امر سِںگھّ دا من وی کردا سی کِہ امرِیک نُۄں کلیجے نالۄں وکھّ ناں کرے۔ ایتھے ہی شائِد کِدھرے اُہدا تے امرِیک دا سُپنا پُۄرا ہۄ جائے! اُہ ہۄر پڑھ جاوے تاں خبرے ایتھے ہی کۄئی چںگّی نَۄکری وی مِل جاوے!
پر نَۄکرِییاں وی کِتھّے رکھِّییاں پئیِیاں سن! پںجّاب تاں جںگّ دا اکھاڑا بݨِیاں پِیا سی۔ اِس اگّ ’چۄں جِنّی چھیتی ہۄ سکے٬ امرِیک نُۄں بچ کے باہر نِکل جاݨا چاہِیدا سی۔
اُہناں دلِیپ سِںگھّ کۄل تِنّ کِلّے گہِݨے دھر کے پَیسے چُکّ لئے۔ پَیسے دیݨ سرتاج آپ آئِیا سی۔ ایجںٹّ نال گلّ گِݨ-مِتھ کے دۄ کُ مہِینے دے وِچ-وِچ امرِیک نُۄں باہر بھیج دِتّا گِیا۔ ماسکۄ راہِیں ہُںدّا ہۄئِیا٬ مردا-جِئۄُںدا٬ کئی چِر بائد اُہ اِٹلی پُجّا تے پھِر اِسترہاں ہی لُکدا-لُکائُںدا٬ ایدھر-اۄدھر تُردا-پھِردا٬ جان بچائُںدا٬ اِکّ مُلک تۄں دُۄجے مُلک جاںدا آخرکار کنیڈا وِچ گَیرکانُۄنی داخلا لَیݨ وِچ کامیاب ہۄ گِیا سی۔
امر سِںگھّ نیں آپݨے آپ نُۄں آکھِیا٬ “مرذی دی تھاں مجبُۄری نال چھکِیا امّْرِت دُکھّ سہِݨ دی تاکت کِتھّۄں دیوے!”اُںجھ وی سارے ٹبّر وِچۄں ہُݨ اُہدی وڈّی وِیاہی دھی چھِںدّر تے اُہ آپ ہی امّْرِتدھاری رہِ گئے سن۔ باکی سارِیاں نیں کِرپاناں لاہ کے پیٹی وِچ رکھّ دِتِّییاں سن۔ امّْرِت چھکائُݨ تے مرذی پُگائُݨ والے سرکار دا ذۄر پَیݨ ’تے تِتّر-بِتّر ہۄ گئے سن۔
آپݨے آپ نُۄں ذمِین ’تے بَیٹھا ویکھ کے اُسنے سۄچِیا٬ ’جے کۄئی ایدھر آ نِکلِیا تاں!’
اُس اُٹھّݨ لئی ہمبھّلا مارِیا۔ اِکّ ہتھّ امبّ دے بُۄٹے نُۄں پا کے اُٹھّݨ دا یتن کِیتا پر اُستۄں اُٹھِّیا ناں جا سکِیا۔ اُہ تاں جِویں دھرتی وِچ ہی کِدھرے غرکدا جا رِہا سی۔
جِس دِن بمبّی دا بۄر مُکمّل ہۄئِیا سی تاں امر سِںگھّ نیں پائیِپ وِچ سِر نِوا کے پاݨی دا تلھ ویکھݨ دی کۄسِش کِیتی۔ پِچھّے ہٹِیا تاں چھۄٹے جِہے امرِیک نیں بھجّ کے آپݨا مُۄںہ پائیِپ وِچ پا دِتّا۔ وِیرُۄ مِستری نیں اُہنُۄں جھِڑکدِیاں کِہا٬ “امر سِئہاں! کاکے نُۄں کر پِچھّے۔ کِتے بۄر وِچ ناں ڈِگ پَیںدا ہۄوے!” وِیرُۄ نیں بۄر کرن سمیں ورتۄں وِچ لِیاںدی خالی گِلّی بۄری پھڑھی تے اُہنُۄں پائیِپ دے مُۄںہ اُتّے گھُٹّ کے بنّہ دِتّا۔
امر سِںگھّ ہسّدِیاں ہسّدِیاں آپݨے کِسے ویلے سکُۄل وِچ جماتی رہِ چُکّے وِیرُۄ نُۄں کہِݨ لگّا٬ “یاد ای وِیرُۄ! جدۄں سکُۄلے پڑھدے ہُںدّے ساں تاں ماسٹر تیلُۄ رام تارِیخ-جُغرافِییا پڑھائُںدِیاں گلۄب جاں نکشے ’تے امرِیکا-کنیڈا دی نِشان-دیہی وی کردا تے پھِر ہتھّ وِچ پھڑھے رُۄل دا سِرا ذمِین ’تے ٹِکا کے ہتھیلی نال اُپرلے سِرے نُۄں دبّ دے کے آکھدا٬ ’جے اِس ڈںڈّے نُۄں ورمیں واںگ ذمِین ’چ کھۄبھی جائیِئے٬ کھۄبھی ای جائیِئے تاں اِسدا دُۄجا سِرا دھرتی دے ہیٹھاں جا کے امرِیکا-کنیڈا ’چ نِکل آئُںدَے۔‘ جدۄں ہُݨ رۄذ بۄر کرن لئی پائیِپاں وِچ بۄکِییاں وہائُںدَیں تاں سۄچدا تاں ہۄویںگا کِہ کِتے جے بۄر کری جائیِئے٬ بۄر کری جائیِئے تاں ہیٹھاں کنیڈا-مرِیکا ’چ جا نِکلِیئے کرتارے نلی-چۄچ واںگُۄں۔”
اینے چِر وِچ امرِیک مُڑ تۄں بۄر ولّ ودھِیا۔ امر سِںگھّ نیں اُہنُۄں پھیر ذۄر نال دبکائِیا۔ اُہ بھَے نال کمبّ گِیا۔ جے سچّمچّ امرِیک کِدھرے بۄر وِچ ڈِگّ پوے!
’سررء! گھررء!’
اِک پلھ لئی اُہنُۄں خُد نُۄں ہیٹھاں بۄر-پائیِپ وِچ کھِسکدے جاݨ دا اہِساس ہۄئِیا۔ اُسنے بۄر-پائیِپ دے سِرے نُۄں گھُٹّ کے پھڑھ لِیا۔ پر اُسدے تاں ہتھّ چھُٹّ چھُٹّ پَے رہے سن۔ ہیٹھاں گُۄڑھے کالے ہنیرے وِچ پاݨی دی نِکّی جِہی ٹِکّی لِشکدی دِس رہی سی۔
وِیرُۄ دے بۄلاں نیں گرکدے جاںدے نُۄں باہۄں پھڑھ کے باہر کڈھّ لِیا٬ “جٹّا! تیری بمبّی لگّ گئی۔ فسلاں نُۄں پاݨی مِلِیا؛ تُۄں جاݨ تیرا مرِیکا-کنیڈا ایتھے ای آ گِیا۔”
پر آئُݨ والے ورہِیاں وِچ فسلاں نیں ساتھ نہِیں سی دِتّا۔ لۄڑاں تے اِچھاواں وڈِّییاں سن تے فسلاں چھۄٹِییاں۔ بڑا فرک سی دۄواں وِچ۔ اُہدے سُپنے ٹُٹّݨ-کھِںڈّݨ لگّے۔ پر اِک سُپنا اکسر آئُݨ لگّا۔ اُہ بۄر وِچ ڈِگ پِیا ہَے۔ ’سررء! گھررء!’ دی آواذ نال اُہ ہیٹھاں کھِسکدا جا رِہا ہَے۔ پائیِپ دے سِرِیاں نال لتّاں باہواں اڑا کے رُکݨ دا اسفل یتن کردِیاں اُہدی ڈر کے اکھّ کھُلّہ جاںدی۔
ہُݨ وی بۄر-پائیِپ وِچ ہیٹھاں ہی ہیٹھاں غرکݨ تۄں بچݨ لئی امر سِںگھّ نیں امبّ دے تݨے نُۄں گھُٹّ کے ہتھّ پائِیا تے اُٹھّݨ دی کۄسِش کردِیاں ہائُکا لِیا٬ “ہائ ماں!”
امبّ دے مُڈھّ نالۄں اُٹھّ کے اُس کپّڑے جھاڑے تے ماں نُۄں جپھّی پا لئی۔ اُہ رۄئی جا رِہا سی۔ رۄئی جا رِہا سی۔ ماں آپݨے گلھ نال لائی کھلۄتی سی۔ امبّ دا تݨا اُسنے اجے وی باہواں وِچ گھُٹِّیا ہۄئِیا سی۔
“کُۄء کُۄ! کُۄء کُۄ!!” امبّ دے بُۄٹے تۄں کۄئِل دی درد-رںجھّاݨی مِٹھّی سُر گُۄںجی۔
اُہنُۄں پِںڈّ وِچۄں بھںگّڑے دی تال ’تے ڈھۄل وجّدا سُݨِیاں۔ شہِنائی گُۄںج رہی سی۔
ڈھۄل دی تال ’تے بھںگّڑا پَے رِہا سی۔ امرِیک دے دۄست وَین وِچ بَیٹھے بھںگّڑے دی مُدرا وِچ باہواں ہِلا کے گا رہے سن۔ اُہ امرِیک نُۄں ایئرپۄرٹ ’تے چھڈّݨ جا رہے سن۔ سٹِیرِیئۄ ’تے اُچّی آواذ وِچ ٹیپ چلّ رہی سی۔ پتا نہِیں اِہ گِیت ٹَیکسی والے دی چۄݨ سی جاں امرِیک دے کِسے دۄست دی۔ پرویذ مہِدی گا رِہا سی۔
“گۄرِیئے! مَیں جاݨا پردیس۔”
جواب وِچ ریشما نیں آواذ چُکّی تاں امرِیک دے کِسے یار نیں شرارت نال اُسدِییاں وکھِّییاں کُتکُتائیِیاں۔
“مَیں جاݨا تیرے نال
ماہی وے!
ناں جاوِیں پردیس”
امرِیک نیں اُداس مُسکان نال اُہدا ہتھّ پاسے دھکِّیا۔
امر سِںگھّ آپ ڈرائیِور نال بَیٹھا ہۄئِیا سی۔ مُںڈّے پِچھلِییاں سِیٹاں ’تے سن۔ کھُشی وِچ نچّدے٬ چڑگِلّہِییاں پائُںدے۔ پھیر سٹِیرِیئۄ بںدّ کروا کے جِد-جِد کے بۄلِییاں پائُݨ لگّے۔ کدی اِک جݨا بۄلی چُکّدا٬ کدی دُۄجا۔
“امرِیک! بۄلدا کِئۄں نہِیں تُۄں؟ پا بۄلی۔”
امرِیک چُپّ سی۔ کی کی ہسرتاں من وِچ دبِّییاں ہۄئیِیاں رہِ گئیِیاں سن اُسدے! لۄک تاں باہرلے مُلکاں ولّ خُشی خُشی بھجّدے سن پر تاں لگّدا سی جِویں اُہنُۄں دھکّے نال دیش-نِکالا دِتّا جا رِہا ہۄوے! کَۄݨ دھکّا دے رہے سن اُہنُۄں!
ساہمݨے تاں سٹیناں والے ہی دِسدے سن پر اُہناں دے پِچھّے تاں اُسدے آپݨے گھر دے جِیء وی کھلۄتے ہۄئے سن؛ اُہنُۄں دۄواں-دۄواں ہتھّاں نال باہر نُۄں دھکّدے ہۄئے! آپݨے ہی گھر دِییاں کچِّییاں کںدھّاں اُستے اُلّر اُلّر کے اُہنُۄں دھکّ رہِییاں سن۔ اُہدِییاں تے بھَیݨاں-بھراواں دِییاں سمیں سِر ناں تردِییاں رہِییاں فِیساں خاتر وجِّییاں جھِڑکاں ایہنُۄں کھِچّ کے گھرۄں باہر کڈھّ رہِییاں سن! کالج جاںدِیاں وار وار دھۄ کے گلھ پائُݨ والی کالراں تۄں اُڈّی اِکّۄ اِکّ کمِیذ پھڑپھڑائُںدی جھںڈّی بݨ کے اُہدی گڈّی نُۄں پلیٹفارم تۄں تُرن دا اِشارا کر رہی سی۔ ہر چھے مہِینے بائد کرذا اُگراہُݨ آئے سۄسائِٹی دے اِںسپَیکٹر دی اُہدے پِئۄ نُۄں دِتّی دھمکی تے گہِݨے پئی ذمِین دا بھار اُہدی پِٹھّ ’تے سی۔ بھرا تے بھَیݨاں دِییاں٬ اُہدے بہانے بدیشاں وِچ جاݨ دی تاںگھ نال لبریذ لِشکدِییاں اکھّاں باہر جاݨ دا راہ وِکھا رہِییاں سن!
اُہدا ادھِیاپک ’باہر‘ جاݨ دے کارناں نُۄں گِݨدا ہۄئِیا تۄڑا جھاڑ رِہا سی٬ “جیکر مَینُۄں رجّوِیں رۄٹی دیںدا میرا دیس٬ تاں مَیں کِئۄں جاںدا پردیس!”
اُیہدے پِئۄ دے بۄل اُہدے پَیراں نُۄں پہِیئے لا کے دِلّی ولّ دھکّ رہے سن , “امرِیک سِئہاں پُتّ! ایہ تاں بہانا وی بݨ گِیا پر میری تاں بڑی چِرۄکݨی رِیجھ سی کِہ ساڈے ’چۄں وی کۄئی باہرلے مُلک نُۄں فتہِ کردا۔ جِنہاں جِنہاں دے جِیء باہر گئے نیں اُہناں دے اُسردے مہِل تے ودھدے سِیاڑ ویکھ کے مَیں دِن-رات آپݨی کۄٹھی اُسردی وِںہّداں۔ ذمِین دِییاں رجِسٹرِییاں کروائُںدا ہر مَیدان فتہِ دے جھںڈّے لہِرائُںدا پھِرداں۔ میرا ٹُٹّا سائیِکل کئی وار میرے جاگدے سُپنے وِچ میرے ہیٹھاں جِیپ تے کار بݨ کے گھُۄکݨ لگّدا اے۔ باہر جاہ تے سانُۄں وی سدّ سارے ٹبّر نُۄں آپݨے کۄل۔ تیرِییاں بھَیݨاں وی سردارنِییاں بݨن تے بھرا تیرا وی لوے ہوائی جہاذاں دے ہُۄٹے۔ تیرا تائِیا٬ تاں٬ جرنَیل سُںہّ سُݨِئَں٬ پکّا وی ہۄ گِئَے کنیڈا وِچ۔ مَیں تاں وی آکھِئَے٬ ’ساڈی باںہ پھڑھ۔‘ پر اُہ پہِلاں آپݨا ٹبّر باہر مںگّوائۄُ کِہ ساڈی باںہ پھڑھُۄ؟ آپݨِیاں تۄں بِناں کَۄݨ باںہ پھڑھدا! ہُݨ تُۄں ای پھڑھنی اے ساڈی باںہ۔ تُۄں میرا سُپنا پُۄرا کر دے ہِیرِیا! کر دے مۄرچا فتہِ! آہ تاں سمجھ لَے کُبّے نُۄں لتّ کار آ گئی۔ اِہ وی شُکر اے کِہ جتھّیدار ذمِین گہِݨے لَیݨی منّ گِیا۔ ویلے دے ویلے بںدّا کمّ تاں آ گِیا٬ بھاویں ہَے جِویں دا مرذی!”
“بھا جی! ذمِین لَیݨ وِچ کی ماڑا اے!” اُس من ہی من وِچ آکھِیا تے پھیر پتا نہِیں اُسدے من وِچ کی آئِیا! ہُݨ تکّ گلھ وِچ پائی کِرپان اُس لاہ کے آپݨے پِتا ولّ ودھائی٬ “لَے بھا جی! آہ کِرپان اگلِیاں ہوائی جہاذ وِچ تاں اُۄں وی نال نہِیں لِجاݨ دیݨی۔ ایتھۄں دی سِکھّی ایتھے ہی رکھّ لئۄ!”
“بۄل امرِیک! کُجھ بۄل! چُپّ کِئۄں ایں؟ سِیٹی مار ارجناں وے! بھُلّ گئی مۄڑ نسِیبۄ گھر دا۔ ہاء آ آ!” اُہدے کِسے مِتّر نیں للکارا مارِیا۔
امرِیک نیں ویکھِیا مۄڑ ’تے کھلۄتی اُہدی ’نسِیبۄ‘ کُرلائُںدِییاں نذراں نال جاںدے نُۄں ویکھ رہی سی۔
اُہنُۄں آپݨے بۄل چیتے آئے٬ “رݨجِیت! مَیں یُۄ پی جاݨَیں چھُٹِّییاں ’چ٬ دۄ مہِینے لئی۔ آپݨی بھُۄیا کۄل!”
“جھُۄٹھِیا! جہان دِیا! مۄڑ ’تے آ کے مَینُۄں راہ تاں بھُلّݨا ای سی۔ چلِّیا کِتھّے ایں تے دسّ کے کِتھّے گِئَں! ہُݨ سچّ دسّ٬ آویںگا وی کِہ نہِیں مُڑ کے؟”
“آواںگا مُڑ کے٬ ہر ہال وِچ تیرے کۄل۔ تیرے بِناں تاں مَیں ادھّا ادھُۄرا واں۔ آہ پِئَے میرا ادھّ وِچکارۄں چِیرِیا ہۄئِیا ٹۄٹا۔ مُردا ماس دا لۄتھڑا۔ اِکلّ وِچ پِیا اِہ ادھّا ادھُۄرا ٹۄٹا تیرے نال جُڑن لئی ہر پلھ وِلکدا رہُۄ۔ تیرے نال جُڑ کے ای اِس وِچ جِںدّ دھڑکݨی اںے۔ نہِیں تاں پِیا رہیگا اِہ ٹُکڑا کِسے سُنّ-مساݨ وِچ بیجان٬ بیہرکت تیرے باجھۄں! پر آپاں مُہبّت دا اِہ رݨ جِتّ ای لَیݨا ایں آخرکار رݨجِیت پِیارِیئے! کِسے کِسم دی چِںتّا ناں کر تُۄں۔”
“جھُۄٹھِیا! دغیباجا!! جاݨ لگِّیاں تَیتھۄں سچّ دے دۄ بۄل ساںجھے کرنے تاں سرے نہِیں! نالے کہِںدَّیں٬ ’رݨ جِتّݨَیں‘, نالے مَیدان ’چۄں پِٹھّ کِیتی بھجّا جا رِہا ایں۔ ایداں مُۄںہ مۄڑ کے نہِیں جاݨ دیںدی مَیں تَینُۄں۔ ”
رݨجِیت پُۄرے ذۄر نال آپݨِییاں ناذک باہواں دے ذۄر سدکا اُہنُۄں پِچھاںہ ولّ کھِچّ رہی سی۔ اُسنے رݨجِیت دِییاں باہواں تۄڑ کے مساں ہی لکّ نالۄں لاہِییاں!
اِہ کی ہۄئِیا؟ اُہدے کلیجے ’چۄں بھرِیا گِیا رُگّ رݨجِیت دِییاں مُٹھّاں وِچ نال ہی چلِیا گِیا سی!
کِسے نیں بۄلی چُکّی٬ “جاںدا ہۄئِیا دسّ ناں گِئۄں وے مَیں چِٹھِّییاں کِدھر نُۄں پاواں؟”
پر امرِیک تاں مۄڑ تۄں پِچھّا بھَۄں کے شگن لئی پاݨی دی گڑوی ہتھّ وِچ پھڑھی باہرلے بُۄہے ’چ کھلۄتی آپݨی ماں دے تِپّ! تِپّ! ڈُلّہدے وَیراگے نَیݨاں نُۄں ویکھݨ لگّ پِیا سی؛ جِسنے پُتّ دے مۄڑ مُڑ کے اکھّاں تۄں اُہلے ہۄݨ تۄں پہِلاں ہی ڈِگّݨ تۄں بچݨ لئی باہرلے درواذے دی بُرجی نُۄں گھُٹّ کے پھڑھ لِیا سی تے وِلک وِلک کے رۄݨ لگّی سی۔ مۄڑ مُڑ کے اگّے آ کے وَین وِچ بہِݨ لگّے امرِیک نیں ویکھِیا۔ ماں دے ہتھّ اُہنُۄں باہر ولّ دھکّݨ لئی ودھدے ودھدے لُڑک کے اُسدے آپݨے ہی پٹّاں ’تے واپس آݨ ڈِگّے سن!
اُسدے اںدّر اِکّ جھکھّڑ جھُلِّیا۔ اُتّردی شام دے گھُسمُسے وِچ اُہدِییاں اکھّاں ’چ چھلکدے اتھّرُۄ کِسے نُۄں ناں دِسے۔ وَین دِلّی نُۄں بھجّی جا رہی سی۔
وَین دی گھُۄکر بںدّ ہۄئی تاں امر سِںگھّ نُۄں کھِیال آئِیا٬ وجّدے بَیںڈ دِییاں سُراں وی خامۄش ہۄ گئیِیاں سن۔ جںجھّ تُر گئی لگّدی سی۔ تُر گئیِیاں کاراں دی گرد ہَۄلی ہَۄلی بَیٹھ گئی سی۔
شہِیداں دے گُردوارے وِچ رکھّے آکھںڈّپاٹھ دی آواذ ہوا وِچ تَیر رہی سی۔
’گھر دے پھِکر کردے ہۄݨگے!’
اُہ آپݨے آپ نُۄں سمبھّال کے پِںڈّ نُۄں تُر پِیا۔
پھِرنی ’تے چڑھِیا ہی سی کِہ شہِیداں دے گُردوارے ولّۄں آئُںدے راہ تۄں پھِرنِیئیں پَے کے دلِیپ سِںگھّ دا پِتا شرم سِںگھّ دُدھّ چِٹّے کپّڑے پائی ڈںگّۄری نال ذمِین ٹۄںہدا امر سِںگھّ دے اَین ساہمݨے آݨ کھلۄتا۔ امر سِںگھّ نیں پہِلاں تاں چُپّ کرکے کۄل دی لںگھّ جاݨا چاہِیا پر اُہدا من منِّیاں ناں۔ “فتہِ” بُلا کے پُچھِّیا٬ “تائِیا! تُۄں جںجھّیں نہِیں گِیا؟”
“تے تُۄں ایتھے پھِردا ایں اُئے؛ تُۄں کِئۄں نہِیں گِیا بھائی؟” شرم سِںگھّ نیں ہمّے نال پُچھِّیا۔
“مَینُۄں کۄئی ڈاڈھا ای مۄرچا فتہِ کرنا پَے گِئَے٬ تاں کر کے۔” اُسنے وڈّا سارا ہائُکا لِیا۔
“ایڈا کِہڑا تُۄں جمرَۄد دا کِلہا فتہِ کرنا سی! تیرا فرذ بݨدا سی جاݨ دا!” پھِر ساہ لَے کے بۄلِیا٬ “ہلا! چھۄٹا کاکا گِیا ہۄݨَیں پھیر جںجھّ نال؟”
“آہۄ!” امر سِںگھّ نیں شرم سِںگھّ نُۄں نِراش کرنا ٹھِیک ناں جاتا۔
“چلۄ چںگَّے!” تسلّی دا ساہ لَے کے شرم سِںگھّ ڈںگّۄری سمبھّالدا نِکّے کدمی تُرن لگّا۔
“ہۄر سبھ سُکھّ-ساںد اے ناں! مَینُۄں آںہدے سی نال جاݨ واستے۔ مَیں ای نہِیں گِیا۔ اجّ-کلّہ دے وِیاہ کاہدے نیں! نِرہا نچّݨ-گائُݨ والے لُچِّیاں دا رَۄلا۔ کۄئی کِسے دی سُݨے ناں سمجھے۔ گُردوارے تکّ متھّا ٹیکݨ اُہناں نال آ گِیا ساں۔ کہِںدّے سی کار ’تے گھر لاہ جاںدے آں۔ مَیں آکھِیا؛ نہِیں٬ گھڑی-پل پاٹھ سُݨ کے آپے تُر جُۄں ہَۄلھی ہَۄلھی” بابا نالے گھر ولّ پھِرنِیئیں پھِرنی تُری گِیا نالے گلّاں کری گِیا۔
شرم سِںگھّ نیں رُک کے اِکّ وار اَینکاں نُۄں ٹھِیک کِیتا تے امر سِںگھّ ولّ گہُ نال ویکھِیا٬ “وڈّے کاکے دی سُݨا۔ خَیرِیں مِہری اے ناں؟”
سوال سُݨ کے امر سِںگھّ دھُر اںدّر تکّ ہِلّ گِیا۔ ہںجھُّۄیاں نال دھُںدّلِییاں ہۄئیِیاں اکھّاں وِچۄں اُہنُۄں تائے شرم سِںگھّ دا چِہرا آپݨے بابے چڑھت سِںگھّ ورگا لگّا۔ کِنّے نکش مِلدے سن۔ اِکّۄ لہُۄ سی٬ اِکّۄ وڈیرے دی آل-اَۄلاد۔ جے چڑھت سِںگھّ اُہدا سکا دادا سی تاں شرم سِںگھّ دا وی تاں اُہ سکا چاچا سی۔ نکش مِلدے وی کِئۄں ناں!
پر شرم سِںگھّ دے سوال دا جواب دیݨ دی تھاں امر سِںگھّ نیں ہۄر ہی سوال کر دِتّا۔
“تائِیا! ساڈے باپُۄ نُۄں٬ چڑھت سُںہّ نُۄں٬ ’چڑھ سِہُں‘ کِئۄں آںہدے سن؟ کی اِہ ٹھِیک گلّ اے٬ جِویں لۄکِیں آںہدے نیں کِہ کِسے دے کۄٹھے ’تے چۄری چڑھدِیاں اُہ بھُںجّے ڈِگّ پِیا سی تے لۄکاں نیں ’چڑھ سُںہّ‘ اُہدی چھیڑ بݨا لئی سی؟” دلِیپ سِںگھّ ولّۄں لائی اُۄج دا کُجھ ہِسّا٬ سُنائُݨ لگِّیاں٬ اُہ وی چۄری کر گِیا۔
شرم سِںگھّ پھیر رُک گِیا تے امر سِںگھّ نُۄں گھُۄر کے ویکھِیا۔ اَینکاں دے پھریم ہیٹھۄں اُہدِییاں تِئۄُڑِییاں اُبھّر آئیِیاں٬ “تَینُۄں کِہڑا سالا اِہ گلّ آںہدَے! اۄ ساڈے اۄس سُۄرمے چاچے دِییاں رِیساں کِہڑی لںڈّی-بُچّی کر جُۄ! ساری جِںدّگی لا ’تی لۄکاں دے لیکھے؛ کدی جیلہاں ’چ٬ کدی مۄرچِیاں ’چ تے لۄک بھَۄںکدے نیں کِہ اُہ چۄر سی۔ اُہ تاں ساری اُمر مردے دم تکّ چۄراں نال لڑِیا۔ اُہۄ جِہے بںدّے ہُݨ رہے نہِیں ناں٬ تدے تاں چۄراں-اُچکِّیاں دِییاں چڑھاں مچِّییاں ہۄئیِیاں نیں۔ اۄدھرۄں اُہ جںگّ دے کھِلاف پرچار کرن کر کے جیلہ ’چ بںدّ سی تے اۄدھرۄں اُہدا پُتّ کرم سُںہّ٬ تیرا تائِیا٬ جرنَیل دا باپ جںگّ وِچ مارِیا گِیا۔ سرکار کہِںدّی سی مافی مںگّ لوے تاں چھڈِّیا جا سکدا ہَے پر اۄس سُۄرمے نیں دِل ’تے پتھّر رکھّ لِیا پر مافی نہِیں سی مںگّی۔”
“مَیں کِویں دِل ’تے پتھّر رکھّ لاں؟” آپ مُہارے امر سِںگھّ دے مُۄںہۄں نِکل گِیا۔
“کی آکھِیا؟” شرم سِںگھّ ہَیران سی۔
“نہِیں؛ میرا متلب دِل ’تے پتھّر رکھّݨا وی بڑی سُۄرمگتی دا کمّ ایں۔”
“پُتّ! جِنّہاں نُۄں وڈّے دُکھّ پَیںدے نیں اُہناں نُۄں سہِݨ لئی جِگرے وی وڈّے کرنے پَیںدے نیں۔ نالے سُۄرمگتی کاہدی سۄہݨِیاں! سبھ سِر پئیِیاں دے سَۄدے نیں۔ وڈِّییاں وڈِّییاں مُشکلاں بںدِّیاں دے سِر ای پَیںدِییاں آئیِیاں نیں تے بںدّے ای اُہناں نُۄں سِر ’تے جھلّدے اتے سہِںدّے آئے نیں۔ اُںجھ سُۄرمگتی بھلی اُہۄ ای اے جِہڑی کِسے دے دُکھّ دا بھار ہَۄلا کرن لئی اُہدے دُکھّ دا پہاڑ آپݨے سِر ’تے چُکّ لوے۔ جِویں بابے نیں آکھِئَے٬ ’دھَۄل دھرم دئِیا کا پُۄت٬ سںتّۄکھ تھاپ رکھِّیا جِن سُۄت۔‘ دُۄجے ’تے دئِیا کرنی تے آپ سںتّۄکھ کرنا۔ اِہناں دۄواں پَیراں ’تے دھرتی کھلۄتی اے۔ سِرف آپݨے بھلے جاں لالچ لئی دُکھّ جھلّݨا سُۄرمگتی نہِیں ہُںدّی۔ اُہ تاں آپݨی گرذ ہُںدّی اے پُتّرا!’…۔ ”
جدۄں امر سِںگھّ نیں گلّ مُکائی اُہ امر سِںگھّ دی ہویلی دے درواذے اگّے کھلۄتے سن۔ سُلہا مارن ’تے وی شرم سِںگھّ ’چاہ-پاݨی‘ پِیݨ لئی رُکِیا نہِیں۔ سِدھّا لںگھّ گِیا تے گلی دا مۄڑ مُڑ کے آپݨے گھر نُۄں تُر گِیا۔
امر سِںگھّ بھبںتّرِیا کھڑا سی۔ لگّا جِویں شرم سِںگھّ جاݨی-جاݨ ہۄوے تے اُہدی کِسے لُکوِیں پُچھّ دا ہی اُتّر دے رِہا ہۄوے۔
باہرلے درواذے ’چ چُپّ-چاپ کھلۄتا اُہ گھر وِچ ہۄ رِہا ’ناٹک‘ ویکھݨ لگّا۔
چھۄٹا گُرمیل ہویلی وِچ اگّے-اگّے تے چھۄٹی کُڑی ہرِںدّر اُہدے پِچھّے-پِچھّے بھجّے پھِردے سن۔ کنیڈا جاݨ دے چاء وِچ دۄواں نیں پِچھلے دِناں تۄں سکُۄل جاݨا بںدّ کر دِتّا ہۄئِیا سی۔ گھردِیاں نال اُہ وی آپݨی مرذی دا کپّڑا-لتا خرِید رہے سن۔ مُںڈّا تاں پُۄرا کنیڈِیئن دِسݨ لئی آپݨے وال وی مُنّوا آئِیا سی۔ وڈّی بھَیݨ دۄواں نُۄں جھِڑک رہی سی٬ “وے ناں بھجّۄ! سٹّ لگّ جُۄ۔ تُہاڈا وی ہُݨ تاں ساہے بدھِّیاں والا کمّ ایں۔ وے گُرمیل٬ لاہ پَیںٹ۔”
گُرمیل پِچھّے بھجّی پھِردی ہرِںدّر نُۄں جھکانی دے کے وڈّی چھِںدّر دے ساہمݨے آݨ کھلۄتا٬ “بھَیݨ چھِںدِّیئے! مِںہّدِیئے! کی آںہدی ایں پَیںٹ لاہ دِیاں! کُجھ تاں سۄچ کی آکھی جاںدی ایں!”
“وے دُر پھِٹّے مُۄںہ تیرا۔ کِویں گلّاں ’چۄں گلّاں کڈھّدا اے۔ چلّ میرا بِیبا وِیر لاہ دے۔ تںگّ ناں کر٬ تیری وڈّی بھَیݨ ایں۔”
گُرمیل نیں ہرِںدّر دی نوِیں خرِیدی ذِین آپݨی پَیںٹ ’تے چڑھائی ہۄئی سی۔ بھاویں اُہ ہرِںدّر تۄں دۄ سال چھۄٹا سی تے نَۄوِیں وِچ پڑھدا سی پر ’پلسّ ونّ‘ وِچ پڑھدی ہرِںدّر دی پَیںٹ اُہنُۄں پُۄری نہِیں سی آ رہی۔ اُہ اُہنُۄں تیڑ اڑا کے نالے بھجّا پھِردا سی نالے کہِںدّا سی٬ “ہُݨے کنیڈا دی اگّ لگّ گئی اےَ ایہنُۄں۔ ٹَۄپ تے پَیںٹاں خرِیددی اے۔ کہِںدّی اے کنیڈا وِچ کُڑِییاں اِںجھ دے کپّڑے ای پائُںدِییاں۔ کٹھّی میم بݨ بݨ بہِںدّی اے۔”
“چلّ وے چلّ۔ مُۄںہ سمبھّال آپݨا بِجُّۄیا جِہا! سِر ویکھ کِویں رۄڈ بھۄڈ کروا لِیائِئَے٬ جِویں ہیمُۄ باݨِیئیں دی ٹِںڈّ ہُںدّی اےَ۔ کاں ناں ٹھُۄںگے مارن لگّ جاݨ وڈّے سلمان کھان نُۄں۔ جے تَینُۄں نائیِکی دے شُۄ تے ٹی-شرٹاں چاہِیدِییاں تاں میرے دۄ ٹَۄپ تے جِین ویکھ کے تیرے کِئۄں ڈھِڈّ پِیڑ ہُںدّی اے! جے مَیں میم نہِیں تاں تُۄں وی جا کے کِہڑا ساہب بݨ چلِّئَں۔ کنیڈا جا کے تاں ٹرکّ ای چلائُݨَیں۔” اُسنے گُرمیل ولّۄں لاہ کے سُٹّی ذِین چُکّی۔ مُۄںہ وِںگّا کرکے تے جِیبھ کڈھّ کے٬ “یاراں دا ٹرکّ بلِّیئے!” کِہا تے بھجّ اُٹھّی۔
گُرمیل پھیر اُسدے پِچھّے دَۄڑِیا٬ “کھلۄ تیرے دی! وڈّی اَیشورِییا رائے!”
جدۄں پْرائِمری سکُۄل وِچ پڑھدے ہُںدّے سن تاں گُرمیل بال-سبھا وِچ سدا اِہۄ ای گِیت گائُںدا ہُںدّا سی٬ “جی ٹی رۄڈ ’تے دُہائیِیاں پاوے٬ یاراں دا ٹرکّ بلِّیئے!” اُدۄں تۄں ہرِںدّر نیں اُہنُۄں مخَۄل نال ’ٹرکّ ڈرائیِور‘ کہِݨا شُرُۄ کر دِتّا سی۔
“نی کُڑِیئے! کنیڈا دے ٹرکّ ڈرَیور کِتے اَیویں کِویں ہُںدّے نیں! وِیر دے ٹرکّ دی کمائی نال ای کنیڈا چلّی ایں۔ اۄتھے جا کے پھیر بھاویں ایدھرۄں وڈّے تۄں وڈّے ڈاکٹر اِںجِینِیئر نُۄں وِیاہ کے لَے جائیِں!”
“ہۄر کی٬ ایتھے تاں اِہنُۄں کاݨے گیجُۄ ورگا مُںڈّا وی مُشکل نال مِلݨا سی!”
گُرمیل چۄٹ کرکے اںدّرلے وسۄں والے ہِسّے ولّ بھجّا۔ بدلا لَیݨ لئی پِچھّے پِچھّے ہرِںدّر دَۄڑ پئی۔
بھَیݨ بھرا ولّۄں وِہلی ہۄ کے چھِںدّر نیں ڈَۄر بھَۄر ہۄئے پِتا ولّ ویکھِیا۔
“بھا جی! کِتھّے چلے گئے سی تُسِیں۔ اسِیں تاں ہُݨ گُرمیل نُۄں پْرۄفَیسر ولّ گھلّݨ لگّے ساں۔” اُہ پِچھلے وِہڑے وِچ کھُلّہدا درواذا لںگھّ کے اںدّر ولّ ہۄئے۔ سُرجِیت کَۄر چَۄںترے وِچۄں کاہلی نال اُٹھّ کے اُہناں ولّ ودھی۔
“ہدّ ہۄ گئی تُہاڈی۔ کِتھّے چلے گئے سی!”
“اَیتھے ای ساں۔ جاݨا کِتھّے اےَ۔ مَیں ذرا پَیلِییاں ولّ گیڑا مارن نِکل گِیا ساں۔ سۄچِیا؛ ویکھاں کݨک کِس دِن تکّ وڈھّݨ دے وتّر ’تے ہۄئۄُ۔ کلّہ وِساکھی آ تے اجے فسل نُۄں داتری پھِرن دا کۄئی للّہ نہِیں لگّدا۔ میرے من ’چ سی کِہ کݨک سامبھ کے ای کنیڈا جاواںگے٬ پر اۄدھرۄں امرِیک ذۄر تے ذۄر پائی جاںدَے کِہ چھیتی تۄں چھیتی آئۄ۔ گھر دا سردا نہِیں۔ اُہ تاں اجّ-بھلک٬ اجّ-بھلک ای کری جاںدَے۔ سویرے وی ایہۄ فۄن آئِئَے پْرۄفَیسر ولّ۔ تُسِیں تِیار ہۄ جۄ۔”
اُسنے اِکّۄ وار سارِییاں پُچھّاں دا اُتّر دیݨ دی کۄسِش کِیتی۔ پھِر چھِںدّر نُۄں مُخاتب ہۄئِیا٬ “چھِںدّر! جِس ہِساب نال امرِیک نیں کاہلی پائی ہۄئی اےَ؛ کݨک مَینُۄں لگّدَے٬ پِچھّۄں تُہانُۄں ای سامبھݨی پَیݨی ایں۔ تُسِیں آپݨا ڈیرا-ڈںڈّا چُکّ کے ہُݨ اجّ-بھلک ’چ ایتھے آئُݨ دی کرۄ۔ پْراہُݨے نُۄں مَیں سویرے آئُݨ لئی پہِلاں ای سدّ گھلِّئَے۔ تے ماں آپݨی نُۄں آکھ نال لِجاݨ والا سمان سامبھ-سبھا لوے٬ جۄ کُجھ سامبھݨَیں۔ تُسِیں تِیاری پھُلّ رکھّۄ۔ اِہ وی ہۄ سکدَے کلّہ جاں پرسۄں ای تُرنا پَے جائے۔”
“لَے ہائ! اینی وی کاہلی کی آکھ! ہۄر پںجّاں دساں دِناں تکّ کی اسمان ڈھہِ چلِّئَے! نالے کݨک سامبھی جاںدی۔ تِیاری نُۄں تاں اُۄں تِیاری ای اے۔ پر اجے تاں مُںڈّے لئی تِلّے والی جُتّی وی نہِیں لِیاںدی۔ امرِیک نیں تَینُۄں آکھِیا وی ہۄئِئَے۔ پر تیرا تاں ٹَیم ای نہِیں لگّدا۔ دۄ تاں سارِییاں چِیجاں مںگِّیئَں اُہنے۔ کالا چادرا لائُݨ لئی تے پائُݨ لئی تِلّے والی جُتّی۔ بڑا شَۄک اےَ دۄویں چِیذاں پائُݨ دا۔”
اُہ وِہڑے وِچ لگّے لسُۄڑھے دے چھۄٹے جِہے رُکھّ ہیٹھاں ڈٹھّے مںجّے ’تے بہِ گِیا۔ سُرجِیت کَۄر دی گلّ دے جواب وِچ آکھِیا٬ “اسمان ڈِگّݨ لگِّیاں پںجّ دس دِن تاں بڑے ہُںدّے نیں کملِیئے! اسمان تاں پلھ-چھِݨ وِچ ڈھہِ پَیںدَے٬ جدۄں ڈھہِݨا ہۄوے! ہُݨ جُتِّییاں تے چادرے خرِیدݨ جۄگا ٹَیم نہِیں میرے کۄل۔”
“کِہۄ جِہِییاں ڈھٹھِّییاں گلّاں کرن ڈہے جے۔ شُبھ شُبھ بۄلۄ۔”
سُرجِیت کَۄر تھالی وِچ رۄٹی پا کے لِیائی تاں بُرکی اُہدے سںگھّ وِچۄں تھلّے ناں اُتّرے۔ اُسنے آچار مںگِّیا۔ شائِد اُس نال لا کے ہی وِکھاوے واستے کۄئی گراہی نِگلھ لوے۔ پر دِل نہِیں منِّیاں۔ تھالی اُہنے مںجّے ’تے پرہاں نُۄں دھکّ دِتّی۔
“ناں گلّ کی اے؟ مُۄںہ کِویں رۄݨا جِہا بݨائِئَے۔ اُگھّ دِییاں پتال ماری جاںدے اۄ۔ جے رۄٹی سواد نہِیں لگّی تاں کالی لُۄݨ-مِرچ پا کے پرَۄںٹھی لاہ دِیاں چاہ نال۔” سُرجِیت کَۄر نیں تھالی چُکّدِیاں کِہا۔
“اۄں ای سرِیر کُجھ ولّ نہِیں سویر دا۔ پھِکر والی اُںجھ ایڈی کۄئی گلّ نہِیں۔” اُہ اۄتھے ای مںجّی ’تے ٹیڈھا ہۄ گِیا تے سجّی باںہ اکھّاں اُتّے رکھّ لئی۔
سُرجِیت کَۄر چُلّہے-چَۄںکے دے کمّ جا لگّی تے چھِںدّر اُہدی پُیاںدی آݨ بَیٹھی۔
تھۄڑھی دیر باد سُرجِیت کَۄر وی تھالی پھڑھ لِیائی تے اُہناں دے نیڑے ہی لسُۄڑے دی چھاویں پِیڑھی رکھّ کے بہِ گئی۔
“امرِیک دے بھا٬ جے بہُتی کاہلی کردا اے امرِیک؛ تاں اَیں ناں کرِیئے اسِیں ماواں-دھِییاں شہِرۄں گیڑا مار آئیِئے۔ دۄ-چار چِیذاں جِہڑِییاں رہِںدِّییاں نیں لَے آئیِئے۔”
“جائۄ٬ جِتھّے جاݨا اَیں٬ جا آئۄ۔” اُہنُۄں اُہناں دا اِہ فَیسلا وی ٹھِیک ہی لگّا۔ اُہناں دے ساہمݨے ہۄݨ نال آپݨا آپ سمبھّالݨا اَۄکھا ہۄ رِہا سی۔
“پر مَینُۄں اِکّ چادر لِیا دِئۄ۔ اُتّے لَے کے گھڑی پلھ آرام کر لواں۔ جاݨِیدا٬ بُخار جِہا ناں ہۄ جاوے۔ اُٹھّ کے پھیر بِہاری ڈاکٹر ولّ جاںداں۔”
چھِںدّر اُٹھّ کے گئی تے اںدّرۄں چادر پھڑھ لِیائی۔
“جے تُہاڈا جی راذی نہِیں تاں نہِیں جاںدے۔” سُرجِیت کَۄر نیں اُہدی باںہ پھڑھ کے نبذ ٹۄہی٬ “تاپ تاں نہِیں لگّدا۔”
“اۄ نہِیں٬ اَیہۄ جِہی کۄئی گلّ نہِیں۔ سگۄں جائۄ تُسِیں۔ چھیتی مُڑن والِییاں بݨۄگِییاں۔ کلّہ وِساکھی کرکے اۄں وی شہِر ’چ بھِیڑ ہۄݨی اَیں۔ آپݨے کۄل دِن وی نہِیں ہَیگے۔”
’بِیبی٬ مَیں وی جاݨَے نال۔ اِکّ تاں مَیں وِیر ورگِییاں کالِییاں رے-بَین دِییاں اَینکاں لَیݨِییاں نیں۔ اِکّ جںجِّیری والی بَیلٹ لَیݨی ایں۔ کُجھ ہۄر چِیذاں وی لَیݨِییاں نیں۔” گُرمیل نیں اُہناں دا پْرۄگرام سُݨ کے آپݨا آپ وی وِچ شامل کر لِیا۔
“اِکّ لَیݨِییاں نیں جردے دِییاں پُڑِییاں٬ تلی ’تے رکھّکے ملݨ لئی تے ڈرَیور دی سِیٹ ’تے بہِݨ تۄں پہِلاں پھکّا مارن نُۄں۔ لَے جائۄ٬ لَے جۄ اِہنُۄں یاراں دے ٹرکّ نُۄں۔ اِہدی ’بلّی‘ کنیڈا دی جی ٹی رۄڈ ’تے کھلۄتی اِہنُۄں اُڈِیکݨ ڈہی اے۔” ہرِںدّر نیں چھیڑِیا٬ “ہۄر گلّ دسّاں تُہانُۄں۔ پِچھلے دِنِیں جدۄں گِیانی پْرِیتم سِںگھّ نیں کلاس وِچ سبھ نُۄں پُچھِّیا کِہ اُہ وڈّے ہۄ کے جِںدّگی وِچ کی بݨنا چاہُںدّے نیں؛ تاں میرے وِیر جی٬ سلمان کھان جی کہِںدّے٬ “مَیں جی٬ کنیڈا وِچ جا کے ٹرکّ ڈرَیور بݨنا چاہُںدّاں۔ بڑی کمائی آ اُہناں نُۄں۔” تھۄڑھے چِر بائد گِیانی نیں فرِید دے سلۄکاں دے ارتھ پُچھّݨے شُرُۄ کِیتے تاں ساہِب جی نُۄں آئے ناں۔ گِیانی نیں اِہدی اکھّاں تکّ آئی پگّ دے پلّے نُۄں ہتھّ نال اُتاںہ چُکِّیا تے گلّہ نںگّی کرکے وٹّ کے چپیڑ ماری۔ کہِںدّا٬ “بھُۄتنی دِیا! اُںجھ تاں کہِںدَّیں٬ مَیں ٹرکّ ڈرائیِور بݨنا ایں! پہِلاں آہ پگّ والا ہوائی جہاذ جِہا تاں تاںہ کر؛ کںجّرا! کِتے گڈّی کھڈِّیاں ’چ ماریںگا! پِئۄ والا ٹرکّ ڈرائیِور ناں ہۄوے تے!”
“ممّی ہٹا لَۄ اِہنُۄں۔ آپݨی واری چِیکدی اے۔”
“ناں نی دھِیئے٬ مَیں نہِیں آپݨے پُتّ نُۄں ٹرکّ ڈرَیور بݨن دیݨا۔ ڈرَیور دا تاں ہر ویلے سٹّ-پھیٹ لگّ جاݨ دا سہِم ای بݨِیاں رہِںدَّے۔ مَیں تاں پڑھائۄُں کنیڈا جا کے اۄتھۄں دی پڑھائی٬ تے ساہب بݨائۄُں آپݨے پُتّ نُۄں۔”
“تے تَینُۄں کِسے کالے ہبشی نال وِئہاواںگے٬ کرڑ-جھۄٹ جِہے نال۔” گُرمیل نیں ٹۄݨا مارِیا۔
“ہلا جی٬ تے پرچِییاں پاڑ کے کِہڑا پُچائۄُ تَینُۄں اِمتِہاناں وِچ نکل مارن واستے۔ کلّہِییاں بُۄٹ-جُراباں نال تاں سرنا نہِیں۔ آپݨی پگّ دا تاں اِہ ٹَیںٹا ہی مُکا آئِیا سِر مُنا کے٬ جِہڑی سبھ تۄں وڈّی رکھّ سی پرچِییاں لُکائُݨ واستے۔ اِکّ پرچی اَیس پیچ وِچ٬ اِک اَیس وِچ٬ اِک اۄس وِچ۔” اُہ کھِیالی پرچِییاں کھِیالی پگّ وِچ تُنّ تُنّ کے وِکھائُݨ لگّی٬ “اٹھوِیں دے پکّے اِمتِہاناں وِچ گِیانی ماسٹر اِہدے کۄل کھلۄ کے ساری جمات نُۄں بۄل کے پرچا ہلّ کرا رِہا سی؛ اُہنے اِہدے پرچے ولّ ویکھِیا تے اِہنُۄں کہِںدّا٬ “اُئے! ککّے نُۄں سِہاری پا۔ اِہ اگّۄں بݨا سوار کے کہِںدّا جی٬ “سجّے پاسے کِہ کھبّے پاسے جی؟” اُہنے اگّۄں آپݨے متھّے ’تے ہتھّ مارِیا۔ کہِںدّا٬ “نکلاں مار کے پاس ہۄئے اِہۄ جِہے پڑھاکُۄ ڈی سی تۄں گھٹّ نَۄکری کِہڑی کرنگے!”
امر سِںگھّ نیں ویکھِیا؛ ڈی سی والی کار ’چۄں اُتّر کے گُرمیل ڈںگّراں والے اںدّر لُک کے سمَیک پِیݨ لگّا۔ دھُیاںکھِیا چِہرا٬ ہڑباں نِکلِییاں ہۄئیِیاں٬ لال-سُرخ اکھّاں تے کھِلّرے وال۔
گُرمیل ہرِںدّر ’تے چِیکِیا٬ “کھلۄ جا اَیسورِییا رائ! جاںدی نی بچ کے۔”
اُہ اُہنُۄں پھڑھن لئی اہُلِیا۔
اُہ چھال مار کے بھُڑک کے اَۄہ گئی۔
اُہ وِہڑے وِچ اگّڑ-پِچھّڑ دَۄڑ رہے سن۔
“وے ناں وے٬ اکل کرۄ کُچھ۔ کِتے ڈِگ کے سٹّ-پھیٹ لوا لئۄگے۔” سُرجِیت کَۄر نیں ترلا لَیݨ ورگی ڈاںٹ ماری۔
اُہناں نُۄں اِسترہاں شرارتاں کردِیاں ویکھ کے چھِںدّر نُۄں امرِیک دا چیتا آ گِیا۔ اُہدا امرِیک نالۄں چھے ستّ سال دی اُمر دا فرک سی۔ کئی چِر اُہ کدّ دی مدھری جِہی ہی رہی۔ چَۄداں پںدّراں سالاں دی ہۄ کے ہی اُسنے کُجھ کدّ کڈھِّیا۔ امرِیک تاں چَۄداں پںدّراں سالاں دا ای چںگّا ہُںدّڑ–ہیل سی۔ پلیٹھی دا پُتّ۔ کھُلّہے ہڈّاں-پَیراں والا۔
“بِیبی٬ تَینُۄں یاد اے٬ وِیر مَینُۄں نِکّی ہُںدّی نُۄں لسُۄڑے دی اَیس ڈاہݨی ’تے چُکّ کے بِٹھا دیںدا ہُںدّا سی۔” اُہنے مںجّی تۄں اُٹھّ کے اُس ہیٹھلی ٹاہݨی نُۄں ہتھّ لائِیا٬ جِہڑی اُہنُۄں اُدۄں ادھّ اسمان جاپدی ہُںدّی سی۔
“مَینُۄں بِٹھا کے آپ جاݨ-بُجھّ کے اںدّر نُۄں چلے جاݨا۔ مَیں ڈردی بہُت ساں٬ نالے چِیکاں مارنِییاں٬ نالے گالہاں کڈھّݨِییاں۔ مَینُۄں ڈاڈاں ماردِیاں ویکھ اُسنے اںدّرۄں باہر نِکلݨا۔ ویکھ ویکھ ہسّی جاݨا۔ تُۄں ہُݨ واںگ ای٬ ’وے ناں وے٬ کُڑی نُۄں ڈر نال کُجھ ہۄ جُۄ‘ کری جاݨا۔ اُہنے آکھݨا٬ “ڈاہݨی نال ہیٹھاں نُۄں لمک جا۔ مَیں تاں تیرے بھلے لئی تَینُۄں اُتّے چڑھائِئَے۔ لمک لمک کے لمّی ہۄ جیں گی۔ نہِیں تاں میرے وِیاہ ’تے تَینُۄں رںگّ کرن والی پَۄڑی لِیا کے سِہرا بنّہݨا پَیݨا۔ گھۄڑی دی واگ گُںدّݨ لئی وی ہیٹھاں میذ رکھّݨا پئۄُ۔”
اُہ کُجھ چِر چُپّ بَیٹھی رہی٬ “چُء! سانُۄں تاں ناں وِیر دا سِہرا بنّہݨا نسِیب ہۄئِیا٬ ناں گھۄڑِییاں گائُݨِییاں۔ ہُݨ تُسِیں وی تُر چلّے جے۔ مَیں کلّہی پِچھّے کِیہدا مُۄںہ ویکھِیا کرُۄں۔”
چھِںدّر اکھّاں بھر آئی۔
ماں وی سۄچݨ لگّی٬ ’مَیں وی کِہڑا اُہدے سِر تۄں پاݨی وار کے پِیتَے! اجے تکّ تاں آپݨی نُۄںہ نُۄں وی سِرف پھۄٹۄیاں وِچ ای ویکھِئَے۔ مِلی وی نہِیں۔”
“تُسِیں تاں بی جی پھِر وی جا کے وِیر نُۄں مِل لۄ‘ گے۔ سارے جِیء کٹھّے ہۄ کے بَیٹھِیا کرۄگے۔ پر مَیں!” اُس اکھّاں ’چ گلیڈُۄ بھر لئے۔ پرِوار نالۄں پَیݨ والے وِچھۄڑے نُۄں کلپ کے اُہدِییاں اکھّاں ڈُلّہݨ لگِّییاں۔
چُنِّیں نال ہںجھُّۄ پُۄںجھدی ماں نیں دھی نُۄں بُکّل وِچ لَے لِیا۔
ماواں-دھِییاں آپݨے آپݨے اںدّر اُتّر گئیِیاں۔ چادر ہیٹھاں چُپّ-چاپ اتھّرُۄ کیردا ہۄئِیا امر سِںگھّ آپݨے دُکھّ نال گھُلھ رِہا سی۔ امرِیک اُہدے نال نال پھِر رِہا سی٬ اُس نال گلّاں کر رِہا٬ ہسّدا کھیڈدا٬ فۄن کردا۔ فۄناں وِچ کدی چِںتّا دی خبر ہُںدّی٬ کدی خُشی دی۔
اُہ فۄن ’تے سُۄچنا دے رِہا سی٬ “ہُݨ رپھِئۄُجِییاں دے کیس وی سُݨِئَں کنیڈا والے رپھِئۄُذ کرن لگّ پئے نیں۔ کہِںدّے نیں٬ ہُݨ تاں پںجّاب وِچ کۄئی گڑبڑ نہِیں٬ سبھ امن-چَین ایں۔ ڈر لگّدا اے؛ جے کیس فیل ہۄ گِیا تاں--?”
کنیڈا وِچ پکّی ٹھہِر دا جُگاڑ بنائُݨ لئی اُسنے رپھِئۄُجی وجۄں کیس داخل کِیتا ہۄئِیا سی۔
امر سِںگھّ سُݨ کے گھبرا گِیا۔
“مساں تاں تُۄں ٹِکاݨے پُجَّیں۔ بھلِیا لۄکا! مکّے پہُںچّ کے وی واپس مُڑ آئِئۄں تاں اینی خیچل تے دُکھّ جھلّݨ دا کی پھائِدا! تیرا تائِیا کہِںدّا اے؛ بڑے-بڑے ترِیکے نیں ایتھے ٹِکے رہِݨ دے۔ تُۄں وی کر لَے کۄئی ناں کۄئی راڑا-بِیڑا؛ جِویں لۄکِیں کردے نیں۔ جِویں کِویں وی ہُںدَّے مۄرچا فتہِ کر لَے۔ مَیدان نہِیں چھڈّݨا آپاں ہُݨ کِسے وی سُۄرت وِچ۔ جھُلا دے جھںڈّا جمرَۄد دے کِلہے ’تے!”
تے اُسنے مۄرچا فتہِ کرن لئی ’راڑا-بِیڑا‘ کر لِیا۔ کِسے دۄست نیں وِچ پَے کے کِسے تلاک-شُدا لڑکی نال٬ جِسدا دۄ سال دا بچّا وی سی٬ اُسدی شادی کروا دِتّی سی۔ کُڑی لۄڑوںدّ سی۔ سۄہݨی وی سی۔ اُہدا پہِلا پتی چھڈّ گِیا سی۔ کُڑی اُس مُںڈّے نُۄں اِںڈِییا تۄں وِیاہ کے لِیائی سی۔ مُںڈّا پکّا ہۄئِیا تاں آپݨی ماشُۄک نُۄں اِںڈِییا تۄں کِسے بہانے کنیڈا بُلا کے اُہدے نال رہِݨ لگّا۔ کُڑی نُۄں پتا لگّا تاں پہِلاں رۄݨ-دھۄݨ تے لڑائی-جھگڑا ہۄئِیا۔ پھِر کُٹّ-مار وی ہۄئی۔ پُلِس وی سدّݨی پئی۔ تے آخرکار نَۄبت تلاک تکّ آ پہُںچّی۔
وِیاہ رجِسٹر کروائُݨ تۄں کئی دِن بائد وی امرِیک نیں اِہ ’خُشخبری‘ گھر دِیاں نال ساںجھی نہِیں سی کِیتی۔ اِہ وی کۄئی وِیاہ سی! ناں امرِیک نیں تے ناں اُہدے پرِوار نیں اجِہے وِیاہ دی کدی کلپنا کِیتی سی۔ جِس دِن پتا لگّا؛ ماواں-دھِییاں خُش ہۄݨ دی تھاں خبر سُݨ کے رۄݨ لگِّییاں۔ اُہناں دِییاں بڑِییاں رِیجھاں تے چاء جُڑے ہۄئے سن امرِیک دے وِیاہ نال۔ چاء امرِیک دے وی کِہڑے گھٹّ سن! اُسنے تاں ہر ساہ نال رݨجِیت نُۄں آپݨے اںگّ-سںگّ ویکھِیا سی۔ رݨجِیت اگّے جھُۄٹھا ہۄݨا ربّ اگّے جھُۄٹھا ہۄݨ واںگ لگِّیا سی۔ پر ہالات دی مںگّ ای کُجھ ہۄر بݨ گئی سی۔ اِشک نُۄں سِرے چاڑھنا پہِلا کمّ سی جاں کنیڈا وِچ سَیٹّ ہۄݨا! اُسدے من نیں ہذار وار مُہبّت وِچ وفا پالݨ نُۄں پہِل دِتّی سی پر فَیسلا پھِر وی اُسدے نِسچَے دے اُلٹ ہۄ گِیا سی۔ اُستۄں آپݨے آپ نال جھُۄٹھ بۄلِیا گِیا سی۔
وِیاہ دے فَیسلے نیں اُہنُۄں کنیڈا وِچ ’پکّا‘ ہۄݨ دی خُشی تاں دِتّی سی پر نال ہی ڈُۄںگھے پچھتاوے دی چںگِّیاڑی وی اںدّر بال دھری سی۔ رُۄہ دا سچّ دُنِیاوی جھُۄٹھ دے بھار ہیٹھاں دبّی ہۄئی دھُۄݨی واںگ دھُکھدا رہِںدّا۔ ہر ویلے اُہدے اںدّرۄں دھُۄںیاں اُٹھّدا رہِںدّا۔ اِس دھُۄںئیں دی سواہ پھۄلدا اُہ لُک کے اتھّرُۄ کیردا رہِںدّا۔ رݨجِیت بِناں کنیڈا تاں سی پر جِںدّگی کِتھّے سی! رݨجِیت لئی تۄڑے سُپنِیاں دے تارے اُہدی جھۄلی وِچۄں ڈِگّ کے چِکّڑ وِچ ڈُلّہ گئے سن۔ اُسنے ڈُلّہے ہۄئے سُپنِیاں نُۄں ہَۄلی ہَۄلی چُگݨا٬ پُۄںجھݨا تے دھۄݨا-سوارنا شُرُۄ کِیتا۔ اِکّ دِن سارے لِبّڑے-مُرجھائے سُپنے چِٹھّی دے اکھّراں وِچ سجا کے چِٹھّی رݨجِیت دے پتے ’تے روانا کر دِتّی۔ آپݨی چُپّ-چُپِیتی روانگی دی ہکِیکت نُۄں ’کھاڑکُۄیاں‘ دی دھمکی ہیٹھاں لُکا لِیا۔ مُڑ تۄں جان نال وفا نِبھائُݨ دا پْرݨ کِیتا۔ آپݨے وِیاہ دی خبر لُکا کے ہاڑے پائے٬ بہُڑِییاں کِیتِییاں۔ کِتے اُہ کھیڑِیاں دی ڈۄلھی وِچ ناں پَے جاوے! اُہ تاں سدا سدا لئی اُہدا ہَے! اُسدی ’اُڈِیک کر لَیݨ’ دا ترلا لِیا۔ بسّ تھۄڑھا کُ سماں ہۄر٬ اُہ آپݨے ماپِیاں نُۄں منا لوے۔ اُہ کنیڈا لِجا کے اُہنُۄں اُمر بھر دِل نال لا کے رکھّیگا۔
پر اِہ سارا کُجھ کہِںدِّیاں-کردِیاں سمجھ ناں پَیںدی کِہ اُہ کِس نال جھُۄٹھ بۄل رِہا ہَے! نو-وِیاہی پتنی نال٬ رݨجِیت نال جاں خُد آپݨے آپ نال! اںتّر-آپا آکھدا٬ اُہ سبھ نال جھُۄٹھ بۄل رِہا سی۔ سبھ جھُۄٹھ ہی جھُۄٹھ سی۔ جے کُجھ سچّ سی تاں اُہ سی ہر ہالت وِچ کنیڈا وِچ پکّا ہۄݨ دی ہکِیکت۔
پکّا ہۄݨ تۄں تے ٹبّر دا کیس اپلائی کرن تۄں بائد اُہ جدۄں کُجھ مہِینے پہِلاں اِںڈِییا آئِیا سی تاں ٹبّر وِچ بَیٹھا نالے تاں آپݨی پتنی تے اُسدے بچّے نال وکھّ وکھّ پۄذاں تۄں کھِچِّییاں فۄٹۄیاں وِکھا رِہا سی تے نالے کہِںدّا سی٬ “پتا نہِیں کِئۄں؛ میرا من کدی وی خُش نہِیں رہِںدّا۔ اُہ چںگّی وی بڑی اے۔ پہِلاں سٹّ لگّی ہۄݨ کر کے پِیار وی بڑا کردی اے۔ مَینُۄں کِسے سُۄرت وِچ وی گوائُݨا نہِیں چاہُںدّی۔ مُںڈّا وی ’ڈَیڈی٬ ڈَیڈی‘ کردا میرے اگّے پِچھّے پھِردا رہِںدَّے۔ پِیارا وی بڑا لگّدَے۔ پر جدۄں رات نُۄں اِکلّا پَے کے سۄچداں تاں اِہ وِیاہ اِںجھ لگّدَے جِویں کِسے دا پائِیا٬ ہںڈھّائِیا تے لاہِیا ہۄئِیا اݨدھۄتا کپّڑا آپݨے گلھ پائی پھِرداں۔ مَینُۄں اِس کپّڑے ’چۄں کِسے ہۄر دی بۄ آئُںدی رہِںدّی اے۔ کدی کدی تاں جی کردَے٬ مُشک مارِیا اِہ کُڑتا کھِچّ کے پاڑ دِیاں تے گلۄں لاہ کے اَۄہ دُۄر وگاہ ماراں۔”
ہتھّ وِچ پھڑھِیا تسوِیراں دا رُگّ اُس فرش ’تے وگاہ مارِیا۔
“وے ناں پُتّ! اِہ لۄہڑا ناں مارِیں وِچاری گرِیبݨی نال!”
بُڈھّی دادی-ماں نیں ترلا لِیا۔
سُرجِیت کَۄر بھُںجّے ڈِگِّییاں تسوِیراں اِکٹھِّییاں کرن لگّی۔
“ٹَیلِیفۄن ’تے ’ماں جی٬ ماں جی٬ بِیبی جی٬ بِیبی جی٬ کہِںدِّیاں دا ماں-پُتّاں دا مُۄںہ نہِیں تھکّدا۔” سُرجِیت کَۄر دی وۄٹ وی نُۄںہ دے نال ہۄ گئی سی۔
امرِیک اکھّاں ’تے باںہ رکھّ کے سِسکݨ لگّا۔
اکھّاں اگّے رݨجِیت آݨ کھڑۄتی۔ اُہ اُہنُۄں سویرے ہی مِل کے آئِیا سی۔ تْرِپ! تْرِپ!! رݨجِیت دِییاں اکھّاں ڈُلّہ رہِییاں سن۔ اُہ ڈُلّہدے مۄتِییاں نُۄں آپݨِییاں تلھِییاں وِچ لُکا کے٬ پلۄس کے اُہناں نُۄں مُڑ تۄں تارے بنائُݨ لگّا۔ کُڑی دِییاں اُداسِییاں اکھّاں وِچ ہُݨ تکّ بُجھ چُکّے تارِیاں دی لِشک اِک وار پھیر چمک اُٹھّی۔
اُہ سمیں سمیں چِٹھِّییاں تے فۄناں راہِیں اُہنُۄں دھرواسا دِتّی رکھّدا تد وی رݨجِیت دے دھُر اںدّر سدا وِسوِسا رِہا سی۔ اُہدا باپ اُہدی ماں نُۄں کہِںدّا رہِںدّا سی٬ “مُںڈّا سچّ نہِیں بۄلدا لگّدا۔ جے اُہدی پکّی مرذی اے تاں آپݨے ماپِیاں نُۄں ساڈے گھر گھلّے۔ اِکّ وار گلّ پکّی ہۄ جائے بںدِّیاں وِچ٬ پھِر بھاویں وِیاہ سال-چھے مہِینے ٹھہِر کے وی ہۄ جاوے۔ اِسترہاں مَیں کِہڑے بھرۄسے ’تے کُڑی نُۄں بُڈھّڑی کرن لئی گھر وِچ بِٹھائی رکھّاں۔”
امرِیک نیں اگلے سال اگلے فیرے ’تے ہر ہالت وِچ وِیاہ کے لَے جاݨ دا وچن دِتّا۔ اُسنے من ہی من لائی نُۄں تۄڑ نِبھائُݨ دا نِسچا کر لِیا سی۔ رݨجِیت وی ترلے لَیںدی سی٬ “تُۄں ڈَیڈی نال اِک وار مِل تاں سہی۔ جِہڑی گلّ اُہ کہِںدّے نیں اُہدے وِچ جھُۄٹھ وی کی ہَے! بھیج کھاں آپݨے ممّی ڈَیڈی نُۄں ساڈے ولّ۔ گلّ پکّی کر جاݨ۔”
امرِیک نیں بھیت بھرِییاں نِگاہاں اُسدے چِہرے ’تے گڈّ دِتِییاں٬ “تُۄں میرے ’تے بھرۄسا رکھّ۔ اجے مَیں آپݨے ماں پِئۄ نُۄں نہِیں بھیج سکدا۔ تَینُۄں اںدّرلی گلّ دا نہِیں پتا۔”
رݨجِیت دے بار بار پُچھّݨ ’تے وی اُسنے ’اںدّرلی گلّ‘ اُہنُۄں نہِیں سی دسّی۔ کِویں دسّدا! ’کلّہ دسّݨ’ دا وائدا کر کے تُر آئِیا۔
دادی ماں نیں بُسکدے ہۄئے امرِیک نُۄں بُکّل وِچ لَے لِیا۔ امرِیک نیں دھاہ کے دادی نُۄں جفّی وِچ گھُٹّ لِیا۔ ہُݨ اُسدِییاں اکھّاں اگّے اُہدی کنیڈا وِچ اُڈِیک رہی پتنی اکھّاں ’چ گلیڈُۄ بھری کھلۄتی سی۔
دادی دے بۄل پھِذا وِچ گُۄںج رہے سن۔
“وے ناں پُتّ! سۄہݨِیاں اِہ کہِر ناں کمائیِں۔ وِچاری کِسے دی بدکِسمت دھی نُۄں دُۄہرا دُکھّ ناں دیئیِں۔ اُہ تاں لُٹّی جائۄُ۔ تباہ ہۄ جُۄ وِچاری۔ اُہدا کی کسُۄر جے اُہنے تَینُۄں ڈِگّے پئے نُۄں اُٹھا کے پَیراں سِر کھڑِیاں کر دِتّا تاں؟ وار وار دھۄکھا تے دھکّا کھاݨا اُہدی کِسمت وِچ ای کِئۄں لِکھِیا جائے!”
یاد آئِیا٬ اُہ تاں آپݨی پتنی دے پیٹ وِچ آپݨِییاں جڑھاں وی لا آئِیا سی۔ اِہ خُشخبری سُݨائُںدی اُسدی پتنی دِییاں ہسّدِییاں اکھّاں اُسدے اںدّرلے ’تے جھات پَیںدِیاں ہی تْرِپ! تْرِپ! ڈُلّہݨ لگِّییاں۔
اُسنے رݨجِیت لئی اِکٹھّے کِیتے تارے پتنی دی بُکّل وِچ ڈھیری کر دِتّے۔
کُجھ چِر خامۄش بَیٹھا من نال گِݨتِییاں-مِݨتِییاں کردا رِہا تے پھِر اُٹھّ کے فرش ’تے کھِلّرِییاں تسوِیراں ماں نال رل کے اِکٹھِّییاں کرن لگّا۔
کُجھ دِناں بائد اُہ کنیڈا چلا گِیا۔
اُہدے جاݨ تۄں بائد پِںڈّ دے پتے ’تے امرِیک دے ناں رݨجِیت دی چِٹھّی آئی۔ لِکھِیا سی٬ “امرِیک! تُۄں اُس دِن تۄں بائد مِلِیا ای نہِیں۔ ممّی وی پُچھّدی سی تیرے بارے۔ ڈَیڈی منّ تاں گئے نیں پر کہِںدّے نیں؛ بسّ٬ جاݨ تۄں پہِلاں اِک وار مُںڈّا اُہناں نُۄں مِل جائے۔ ’مُںڈِّیا!’ ہُݨ چِٹھّی مِلدِیاں سار ہی مِلݨ آ جاہ۔ تَینُۄں میری سہُں! مَیں بڑے پھِکر ’چ آں۔ نالے تُۄں اجے ’اںدّرلی گلّ‘ وی مَینُۄں دسّݨی ایں۔”
پر اُہنُۄں ’اںدّرلی گلّ‘ کِسے ناں دسّی۔ پتا نہِیں اُسنے آپے بُجھّ لئی ہۄویگی جاں اجے وی ’مُںڈّے نُۄں اُڈِیک رہی ہۄویگی!’
تِنّے بچّے تے سُرجِیت کَۄر شہِر نُۄں تُر گئے سن۔ امر سِںگھّ اُٹھّ کے کمرے اںدّر جا لمّا پِیا۔ کدی اکھّاں بھر لوے کدے پُۄںجھ لوے۔ ساہمݨے اںگِّیٹھی اُتّے پئیِیاں تسوِیراں وِچ اِکّ پاسے امرِیک دی تسوِیر مُسکرا رہی سی۔ دُۄجے پاسے امر سِںگھّ دی ماں دی جھُرڑِییاں والی تسوِیر برِیک اکھّاں وِچۄں اُس ولّ ویکھ رہی سی۔ کُجھ مہِینے پہِلاں ماں وی تُر گئی سی۔ امرِیک دی تسوِیر ولّ ویکھ کے اُسنے ماں کۄلۄں ڈھارس مںگّی۔
“ہائ ماں! مَیں کِویں لُکا لاں ٹبّر تۄں ٹُٹّ گِیا آپݨے اںدّرلا بھاکھڑا بنّہ!” اُسدی پئے پئے دی بھُبّ نِکل گئی۔
اتھّرُۄیاں نال دھُںدّلِییاں ہۄ گئیِیاں اکھّاں وِچۄں ماں دا آکار اُبھرِیا۔
ماں اُہدِییاں اکھّاں اگّے آ کھلۄتی۔ ہُۄ-ب-ہُۄ۔ گلھ نال لائُݨ لئی باہواں کھۄلہِییاں ہۄئیِیاں۔
“جے مَیں٬ تیری ماں٬ دُکھّ جر سکدی ہاں تاں تَینُۄں کی ہۄئِئَے! ہِمّت دھار! میرا پُتّ بݨ!”
اُہدا پِتا دھرم سِںگھّ گمبھِّیر ہالت وِچ امّْرِتسر دے سرکاری ہسپتال وِچ پِیا سی۔ بیہۄش! آکسِیجن لگّی ہۄئی۔ بِیبی سِرہاݨے بَیٹھی ہۄئی سٹُۄل ’تے۔ امر تے اُہدا دۄست مَیڈِیکل کالج تۄں کِسے ٹَیسٹ دی رِیپۄرٹ لَیݨ گئے۔ نَۄں-دس وجے دے گِیاں نُۄں رِیپۄرٹ لَیںدِیاں-کردِیاں ڈیڈھ-دۄ دا سماں ہۄ گِیا۔ واپس پرتے تاں بِیبی باپُۄ دے سِرہاݨِئۄں اُٹھّ کے اگّلواںڈھی اُہناں نُۄں کمرے تۄں باہر ہی آݨ مِلی۔
“رِپۄٹ لَے آںدی؟ چلّۄ چںگّا ہۄئِیا!” اُسنے امر دے ہتھّ وِچ پھڑھے لِفافے ولّ ویکھِیا۔ پھِر جِویں کۄئی بھُلّی ہۄئی گلّ چیتے آ گئی ہۄوے۔ آکھݨ لگّی٬ “ہَیں امر سِئہاں! پُتّ٬ لَۄڈھا ویلا ہۄ چلِّئَے؛ تُسِیں کُجھ کھادھا پِیتا وی ہَے کِہ نہِیں؟”
اُہناں دا جواب ’ناںہ‘ وِچ سُݨ کے کہِںدّی٬ “جائۄ میرے پُتّ! پہِلاں جا کے رۄٹی کھا کے آوۄ۔ کِویں سویر دے بھُکھّݨ-بھاݨے تُرے پھِردے جے!” اُہدا چِہرا ممتا وِچ مۄم بݨِیا ہۄئِیا سی۔
اُہناں کمرے ولّ ودھدِیاں اگلے اِلاج لئی پہِلاں ڈاکٹر نُۄں رِیپۄرٹ دِکھائُݨ لئی کِہا تاں کہِںدّی٬ “کۄئی نہِیں رپۄٹ مَیں وِکھا لَیںدی آں۔ تُسِیں پہِلاں ڈھِڈّ نُۄں جھُلکا دے آئۄ۔ تُہاڈے باپُۄ کۄل مَیں بَیٹھی آں۔ اُہدا پھِکر ناں کرۄ تُسِیں۔”
اُسدے ذۄر دیݨ ’تے اُہ لاگلے ڈھابے ’تے رۄٹی کھاݨ تُر گئے۔ رۄٹی کھا کے پرتے تاں پِتا دے سِرہاںدی بَیٹھی ماں اُٹھّ کے کھلۄ گئی اتے اُسدِییاں اکھّاں ’چ تَیر آئِیا پاݨی بیوسّ ہۄ کے اُہدے چِہرے ’تے ’ٹِپّ! ٹِپّ!’ ورہن لگّا۔
“جائۄ پُتّ! کۄئی ٹَیکسی لَے آئۄ! تُہاڈا باپُۄ پُۄرا ہۄ گِیا۔” اُسنے بُلّہ چِتھّدِیاں آپݨی بھُبّ اںدّرے ڈکّ لئی۔
پھِر اتھّرُۄ پُۄںجھدِیاں کہِݨ لگّی٬ “پُۄرا تاں اِہ اُدۄں ای ہۄ گِیا سی جدۄں تُسِیں رپۄٹ لَے کے آئے سی۔ پر مَیں تُہانُۄں جاݨ-بُجھّ کے نہِیں سی دسِّیا۔ مَیں سۄچِیا جے تُہانُۄں ہُݨے دسّ دِتّا تاں تُسِیں اُںج ہی دیہ لَے کے پِںڈّ نُۄں تُر پَیݨا ایں! پھِر رۄݨ کُرلائُݨ وِچ پئے میرے لالاں نُۄں پتا نہِیں کدۄں رۄٹی دا ٹُکّ نسِیب ہۄݨا ایں! تُہاڈِییاں بھُکھِّییاں وِلکدِییاں آںدراں دا سۄچ کے ہی مَیں تُہانُۄں رۄٹی کھاݨ تۄرِیا سی۔”
اینی آکھ کے اُسنے امر نُۄں باہۄں پھڑھ کے اگّے کِیتا٬ “آ! ہُݨ آپݨے تُر گئے پِئۄ دا مُۄںہ ویکھ لَے۔” اُسنے پتی دے چِہرے ’تے دِتّا کپّڑا چُکِیا اتے اُسدے سدا لئی سَۄں گئے شاںت چِہرے نُۄں نِہاردی نیں امر نُۄں چھۄٹے بال واںگ آپݨی چھاتی نال گھُٹّ لِیا۔ ماں دی اُمر اُدۄں اِکتالی-بتالی سال دی سی اتے پِئۄ دی پںجّتالی-چھِیالی سال۔ اُہدا سُہاگ اُہنُۄں سدا لئی چھڈّ کے تُر گِیا سی۔ پتی تۄں بِناں اُس اگّے دُۄر تکّ بْرِہا دی مارُۄتھل واںگ بھُجّدی وِچھی جِںدّگی پئی سی۔ اُہدا جہان لُٹِّیا گِیا سی۔
امر سِںگھّ ماں دی تسوِیر ولّ اِک وار پھیر جھات ماری۔ ماں دے چِہرے ’تے آپݨے بچِّیاں خاتر دُکھّ دے اُس اݨتۄلے تے اݨمِݨے بھار نُۄں سہِ جاݨ دی تاکت دا جلَۄء چمکدا دِکھائی دِتّا۔
“بِیبی! ربّ آپݨے ٹبّر دا ہی کِئۄں اجِہا اِمتِہان بار بار لَیںدا ہَے!” اُہ پھیر پھُٹّ پھُٹّ کے رۄݨ لگّا۔
شام اُتّردی نال باکی سارا ٹبّر شہِرۄں مُڑ آئِیا۔ اُہناں نُۄں بسّ تۄں اُتّردِیاں تے چہِکدِیاں ویکھ کے آپݨے گھر دے مۄڑ ’تے کھلۄتے اُہناں دے کامے شِیرے نُۄں اُہدی ماں داتۄ نیں آکھِیا٬ “ویکھِیں پُتّ شِیرِیا! کِتے کُچھ پُچھّ-دسّ ناں بہِیں سردار نُۄں۔ گلّ ناں کر دِیں کۄئی۔ بدشگنی ہُںدّی اے۔ تَینُۄں وی سویرے گلّ سُݨن ’چ بھُلیکھا لگّا جاپدَے۔ اَیویں جھُۄٹھی اوائی ہی اُڈّ گئی جاپدی اے۔ ساڑے دے مارے کِسے شرِیک دی کرتُۄت لگّدی اے اِہ تاں۔ جے کۄئی گلّ ہُںدّی٬ آںدراں نیں اِہناں دِییاں۔ اِہناں دی خُشی اَیں تھۄڑا ڈُلّہ ڈُلّہ پَیݨی سی! اڑِیا! ستھّر وِچھ جاݨے سی۔”
“بِیبی٬ مَینُۄں تاں بھُلیکھا لگّا ہۄئۄُ؛ پر پْرۄفَیسر دے پِئۄ نیں آپ اِہ گلّ نمبّردار کۄل کِیتی لگّدی اے۔ گھڑی کُ ہۄئی مَینُۄں نمبّردار نیں آپ پُچھِّیا سی٬ “اُئے ’فتہِ‘ دے گھر سبھ سُکھ-ساںد اےَ ناں!” مَیں کی دسّدا٬ چُپّ رِہا۔ پر گلّ ہَے جرُۄر کۄئی ناں کۄئی۔ بھائۄُ امر سُںہّ وی لمّا پِیا ہۄئِئَے سویر دا۔ بُجھِیا٬ بُجھِیا۔ اگّۄں مہاراج جاݨے!”
“وے شِیرِیا! تُۄں ایتھے پھِردَیں مال-ڈںگّر نُۄں کِیہنے سامبھݨَیں۔” نیڑے آ کے سُرجِیت کَۄر نیں پُچھِّیا تاں اُہ کہِںدّا٬ “چاچی پٹھّے کُتر کے پا وی آئِیاں۔ بھائۄُ تاں لمّے پِیا سی۔ مَیں آکھِیا؛ اُہدے اُٹھّدِیاں تکّ گھرۄں گیڑا مار آئُںداں۔ بسّ اۄدھر نُۄں ای چلِّیا واں۔”
“سردارنی! ودھائیِیاں ہۄݨ۔ سُݨِئَں اجّ-بھلک ای کنیڈا جا رہے اۄ۔” ناں چاہُںدِّیاں وی پِںڈّ وِچۄں سُݨِیاں سچّ ادھّ-پچدھّا داتۄ دے مُۄںہۄں نِکل گِیا۔ اُہ ڈر گئی کِہ اگلی گلّ وی کِتے مُۄںہۄں ناں نِکل جاوے۔ پر گُرمیل دے مخَۄل نیں اُسدے ڈر نُۄں نپّ لِیا۔
“بھائۄُ شِیرے دا بھابی بِنا من اۄدر جاںدا اے۔ گھڑی-مُڑی گھر نُۄں بھجّدا اے۔ نواں-نواں وِیاہ ہۄئِئَے ناں!”
شِیرا اُہناں دے پِچھّے پِچھّے تُر پِیا۔
گھر آ کے خرِیدِییاں وستاں والے لِفافے اُہناں بَیڈّ ’تے رکھّے۔ سُرجِیت کَۄر نیں چھیتی چھیتی پتِیلے وِچ چاہ دھرن لئی کُڑِییاں نُۄں ہدائِت کِیتی۔ رۄٹِییاں والی چںگّیر ویکھی۔ دُپہِرے امر سِںگھّ دے کھاݨ لئی پا کے رکھّی رۄٹی اُںجھ دی اُںجھ پئی سی۔
“مَیں آکھِیا تُسِیں ٹھِیک تاں اۄ۔ ڈاکٹر ولّ گئے وی سی کِہ سویر دے اِںجھ ہی مںجّے ’تے پئے جے۔ رۄٹی وی نہِیں کھادھی۔ ہۄ کی گِئَے تُہانُۄں؟ کۄئی گلّ ہَے ذرُۄر۔ تُسِیں دسّدے نہِیں مَینُۄں۔”
امر سِںگھّ نیں اُٹھّ کے بَیٹھدِیاں آکڑ بھنّی تے چِہرے تے بناوٹی مُسکان لِیاںدی٬ “لَے ہَے! کملی ناں ہۄوے۔ مَینُۄں کی ہۄݨا ایں۔ ڈاکٹر بِہاری کۄل گِیا ساں۔ اُس ہاذمے دی دوائی دِتّی اےَ۔ اۄتھے دُکان ’تے ای اُہدا مُںڈّا آئِیا٬ دُپہِر دی رۄٹی لَے کے۔ اسِیں دۄویں ای ساں۔ ہۄر مرِیذ کۄئی نہِیں سی۔ مَینُۄں کہِںدّا٬ “آ امر سِئہاں! ہُݨ پھُلکا چھک کے ای جائیِں۔” مَیں بڑی ناںہ-نُکّر کِیتی۔ اُس دۄ پھُلکے بدۄ بدی میرے ہتھّ ’تے رکھّ دِتّے تے اُتّے آلُۄ مُۄںگرِیاں دی سبذی پا ’تی۔”
اینے چِر وِچ چھِںدّر چاہ بݨا کے لَے آئی۔ دۄویں چھۄٹے بچّے دُۄجے کمرے وِچ ٹی وی لا کے بہِ گئے۔
چاہ پی کے سُرجِیت کَۄر نیں پلاسٹِک دے وڈّے لِفافے وِچۄں خاکی کاغذ دا چھۄٹا لِفافا باہر کڈھِّیا تے اُس وِچۄں تِلّے نال مڑھی لِش لِش کردی سُنہِری جُتّی باہر کڈھّ کے ہتھّاں وِچ پھڑھ کے نِہارن لگّی۔
“آہ ویکھۄ کھاں بھلا پَیرِیں پا کے۔ تُہاڈے میچ آئُںدی اےَ کِہ نہِیں۔ مَیں امرِیک لئی لَے کے آئی آں۔ اِکّۄ میچا اے تُہاڈا پِئۄ-پُتّاں دا۔ تُہاڈی جُتّی دا میچا کاغذ ’تے واہ کے لَے گئی ساں۔ جے ٹھِیک ناں ہۄئی تاں بھائی کہِںدّا سی سویرے وٹا لِجائِئۄ۔ تُہانُۄں تاں وِہل ای نہِیں لگّدی۔ مَیں آکھِیا٬ میرا پُتّ آکھُۄ؛ مَیں دۄ ای تاں چِیذاں مںگِّییاں سی جھُگّے ’چۄں۔ کالا چادرا تے تِلّے والی جُتّی۔ میرے ماں-پِئۄ اُہ وی ناں لِیائے۔ مَیں تاں ترِیذاں والا بݨِیاں بݨائِیا چِٹّا کُڑتا وی لَے آئی آں اُہدے پائُݨ واستے۔ بھاویں اُہنے سِر مُنا لِئَے پر مَیں تاں لَے آئی آں آہ کالی پگّ وی۔ ویکھِیں میرے پُتّ نیں پائی جدۄں پَیرِیں تِلّیدار لِش لِش کردی جُتّی تے چِٹّے کُڑتے نال کالا چادرا لا کے بنّہی کالی پگّ سِر ’تے تاں ڈُلّہ ڈُلّہ پئۄُگا نُۄر اُہدے چِہرے تۄں۔”
امر سِںگھّ نیں اُہدا دِل رکھّݨ لئی پہِلاں جُتّی ہتھّاں وِچ پھڑھ کے ٹۄہ کے ویکھی۔ پھِر پَیرِیں اڑائی تے لاہ کے اُہدے ہتھّ وِچ پھڑا کے کہِںدّا٬ “میچے اےَ۔ کپّڑے وی سۄہݨے نیں۔ پر کملِیئے! اۄتھے دے مَۄسم وِچ اِہ کپّڑے نہِیں پَیںدے۔ ناں ہی رواج آ اِہۄ جِہے کپّڑِیاں دا۔ کِیہنے پائُݨے نیں ایہ کپّڑے!”
اُہدا ہائُکا نِکل گِیا۔
“لَے شُبھ شُبھ بۄلۄ۔ میرا پُتّ پائۄُ٬ ہۄر کِیہنے پائُݨے نیں۔ اُہ کہِںدّا سی چھُٹّی والے دِن٬ کِسے دِن-دِہار ’تے٬ گُردوارے گِیاں کپّڑے پائے جا سکدے نیں۔ پائے جا سکدے نیں تاں ای اُہنے لِیائُݨ لئی آکھِئَے۔ تیری سُرت نُۄں وی پتا نہِیں کی ہۄ گِئَے!”
اُہ لِفافے کھۄلہ کھۄلہ ہۄر لِیاںدِییاں چِیذاں تے کپّڑے وی وِکھائی جا رہی سی۔ پر امر سِںگھّ ویکھدا ہۄئِیا وی ویکھ نہِیں سی رِہا۔ سُݨدا ہۄئِیا وی سُݨ نہِیں سی رِہا۔
لِفافے مُڑ تۄں سامبھ کے دۄویں ماواں-دھِییاں رات دے ٹُکّ-پاݨی لئی چَۄںترے وِچ جا وڑِییاں۔ امر سِںگھّ اُٹھّ کے ہویلی وِچ شِیرے نُۄں مال-ڈںگّر نُۄں پٹھّا-دتھّا پائُݨ دی ہدائِت کرن لئی وسۄں والے وِہڑے دے درواذے تۄں باہر ہی نِکلݨ والا سی کِہ اگّۄں اںدّر نُۄں آئُںدا شِیرا ٹکّر گِیا۔
“بھائۄُ! پْرۄفَیسر دے گھرۄں مُںڈّا آئِیا سی٬ ہُݨے۔ کہِںدّا سی وِیہاں کُ مِںٹّاں تکّ کنیڈا تۄں فۄن آئُݨ والَے۔”
اِس واری فۄن سُݨن گئے نُۄں پْرۄفَیسر دے پِئۄ نیں کۄئی سوال نہِیں سی کِیتا۔ اُہنُۄں آئُںدے-جاںدِیاں بِٹ بِٹ جھاکدا ای رِہا سی۔ پْرۄفَیسر دی ماں نیں ٹھںڈھّا ہائُکا بھر کے آپݨے آپ نال گلّ کرن واںگ کِہا سی٬ “واہِگُرُۄ! تُۄں ای ایں سبھ دا!”
فۄن ’تے جرنَیل نیں ہدائِت کِیتی سی کِہ اُہنے ایئرلائیِن والِیاں نال گلّ کر لئی ہَے تے ٹِکٹاں دے پَیسے وی تار دِتّے نیں۔ اُہ سویرے جلںدھّر جا کے ایئر لائیِن دے دفترۄں پاسپۄرٹ تے وِیذے دِکھا کے ٹِکٹاں چُکّ لوے۔ وِساکھی تۄں اِکّ دِن چھڈّ کے فلائیِٹ سی۔ دۄ دِن رہِ گئے سن جاݨ وِچ۔
اِہ دۄ دِن اُس لئی اگّ دا درِیا سن٬ تر کے لںگھّݨ لئی۔ اںدّر مچّدے بھابڑ دی کۄئی چھۄٹی جِہی لاٹ وی باہر نہِیں سی نِکلݨ دیݨی۔
اُسنے گھر آکے خبر دِتّی تاں گُرمیل بھںگّڑا پائُݨ لگّ پِیا٬ “اُئے بلّے٬ وِیر جی بلّے! اۄ بلّے٬ کنیڈا بلّے! اُئے کالا ہبشی بلّے٬ میری بھَیݨ دا پْراہُݨا بلّے!”
ہرِںدّر چِڑ کے جھُۄٹھی مُۄٹھی رۄݨ دا ناٹک کرن لگّی تے٬ “اُۄںء اُۄں!” کر کے گُرمیل دی پِٹھّ وِچ مُکِّییاں مارن لگّی۔ پر اُہ ہسّی گِیا٬ نچّی گِیا تے بۄلی گِیا۔
چھۄٹے دۄواں بھَیݨ-بھراواں نُۄں نچّدِیاں ٹپّدِیاں ویکھ کے چھِںدّر نُۄں پیکے پرِوار تۄں وِچھڑ جاݨ دے غم نیں پھیر آݨ گھیرِیا تے اُہدِییاں اکھّاں چھمّ چھمّ ورہن لگّ پئیِیاں۔ “کِناں چاء چڑھِئَے اِہناں نُۄں وڈّی بھَیݨ نُۄں چھڈّ کے تُر جاݨ دا۔ مَینُۄں تاں تۄڑ کے سُٹّ چلے اۄ ناں پِچھّے۔ تُسِیں تاں سارے کٹھّے ہۄ کے بہِںدّے تے مِلدے روہۄگے۔ پر مَیں تاں نہِیں ہۄواںگی ناں تُہاڈے وِچ۔ خُشِییاں-غمِییاں ویلے کلّہی بہِ کے رۄئِیا کراںگی ایتھے وِچھڑی کُۄںج واںگ کُرلائُںدی ہۄئی۔ جے رہِںدّی جِںدّگی وِچ پںجّ-ستّ وار پُۄرے دے پُۄرے ٹبّر نُۄں کِدھرے مِل وی لئۄُں تاں کی مِلݨا ہۄئِیا! ٹھِیک کہِںدّے نیں؛ بںدّے نُۄں آپݨی خُشی نال ای ہُںدَّے٬ کِسے دے دُکھّ نال نہِیں۔”
اُہ ہُبکِیں رۄݨ لگّی۔ ماپِیاں تے بھَیݨاں-بھراواں نال وِچھۄڑے نُۄں کلپ کے٬ اُہ جِس دِن دی آئی سی٬ گلّ گلّ ’تے اکھّاں بھر کے ڈۄلہݨ لگّ پَیںدی سی۔
سُرجِیت کَۄر نیں بُکّل وِچ لَے لِیا٬ “کملی دھی! تیرا دُکھ-سُکھ بھلا ساڈا کِئۄں ناں ہۄئِیا! ہُݨ ویکھ اِہ تاں دُنِییاں دا رواج جِہا ای بݨ گِئَے۔ ٹبّراں دے ٹبّر باہر تُر گئے نیں۔ دھِییاں-پُتّ٬ کۄئی کِتے٬ کۄئی کِتے۔ کئی تاں کئی کئی مُلکاں وِچ وںڈّے ہۄئے نیں۔ جٹّ چھٹّا دے کے جِویں بی کھِلاردا اے۔ جِییاں دا چھٹّا دِتّا پِئَے۔ دھِیئے میرِیئے وِچھڑݨ-مِلݨ دی تاں رِیت بݨی آئی اے۔ تُۄں تاں امّْرِت چھکِئَے٬ پاٹھ وی کردی ایں۔ سانُۄں متّاں دیݨ والی ایں۔ ساڈا کِتے تَینُۄں چھڈّ کے جاݨ تۄں من نہِیں اۄدردا بھلا! پر کی کرِیئے! اَۄںترے کنُۄن ای ایہۄ جِہے نیں۔ وِیاہی کُڑی ماپِیا نال جا نہِیں سکدی! نہِیں تاں ڈڈِّیئے اسِیں کلیجے نالۄں لاہ کے تَینُۄں اِںجھ سُٹّ کے کدی وی ناں جاںدے۔”
ماں وی بُسکݨ لگّی۔ ماواں-دھِییاں نُۄں رۄںدِیاں ویکھ امر سِںگھّ نیں وی چار اتھّرُۄ اُہناں دے بہانے نال وہا لئے۔ پر اُس ولّ کِسے دا دھِیان ناں گِیا۔
ماواں-دھِییاں آپس وِچ رُجھِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ ماں دھی دا متھّا چُمّ رہی سی۔ لاڈ لڈا رہی سی۔ تے اگلا پْرۄگرام سمجھا رہی سی۔
“لَے! تُۄں آہ کپّڑے اٹَیچی وِچ پا میری ڈڈّ۔ مَیں رۄٹی ٹُکّ دا آہر کراں۔ پھِر سارے رل کے پَیکِںگّ کردے آں۔ دِن تے جھُگّے ’چۄں کلّہ دا رہِ گِیا۔ سویرے چھِںدّر دا پْراہݨا آئُںدَے تاں اُہنُۄں پِچھّۄں دا سارا کمّ-کار تے جِمّیواری چںگّی ترہاں سمجھا دِئۄ۔” سُرجِیت کَۄر پہِلاں وڈّی دھی نُۄں تے پِچھّۄں پتی نُۄں سمبّۄدھِت ہۄئی۔
دُۄجے کمرے وِچ چلّدے ٹَیلِیوِیئن دی اُچّی کِیتی آواذ اِس کمرے تکّ وی گُۄںج پا رہی سی۔ “سۄچنا کِیا! جۄ بھی ہۄگا٬ دیکھا جائیگا!”
چھِںدّر ماں ولّۄں سمجھائِیا سمان تے کپّڑے اٹَیچِییاں وِچ پائُݨ لگّی۔
امر سِںگھّ من نُۄں ٹِکاݨے کرن لئی مںجّی ’تے بہِ کے پاٹھ کرن لگّا۔
چھِںدّر نیں دھِیان کِیتا٬ اُہدا پِئۄ اُکھڑِیا-اُکھڑِیا پاٹھ کر رِہا سی۔ پاٹھ کردا-کردا بھُلّ جاںدا۔ پھِر مُڈھّۄں-سُڈھّۄں شُرُۄ کردا۔ پھِر بھُلّ جاںدا۔ پھِر شُرُۄ کردا۔ اُہدا تاں اںدّر پاٹݨ نُۄں آئِیا پِیا سی۔ لُکائِیا ہۄئِیا اںگِّیار مچّ کے باہر پھٹݨ نُۄں کاہلا سی۔ کی کرے اُہ! دُکھّ اُہدے اںدّرۄں باہر نِکل کے وہِݨا چاہُںدّا سی۔ اُہنُۄں کۄئی نِکاس نہِیں سی مِل رِہا۔ اُہ اںدّر ہی گلھ-گلھ تکّ٬ مُۄںہ-مُۄںہ تکّ٬ سِر-سِر تکّ اکہِ تے اسہِ اگن-پِیڑا وِچ ڈُبّ چلِّیا سی۔ ایداں تاں اُہ جھُلس کے٬ دم گھُٹّ کے مر جائیگا۔
وِچۄں ہی پاٹھ چھڈّ کے اُسنے چھِںدّر نُۄں واج ماری٬ “ پُتّ! اَیتھے بہِ جا میرے کۄل۔ مَیں تیرے نال بڑی ذرُۄری گلّ کرنی ایں۔”
اُہ من نال گھُلݨ لگّا٬ ’دسّاں کِہ ناں دسّاں اِہنُۄں؟‘
“بھا جی٬ تُہانُۄں ہۄ کی گِئَے؟ دسّدے کِئۄں نہِیں؟” دھی نیں پِئۄ دا ہتھّ مۄہ تے ترس نال گھُٹّ لِیا۔
“گلّ اَیںج اے” اُس نیں گلھا کھںگھُّۄرِیا۔ من نال پھِر فَیسلا کِیتا۔
“چلّ چھڈّ٬ کۄئی گلّ نہِیں۔”
پاٹھ بھُلّ کے اُہ تاں اِمِیگْریشن ادھِکاری نال گلّ-بات وِچ لگّا ہۄئِیا سی۔ ترلے کردا٬ “اِک تاں ساڈا پُتّ ساڈے نال دھکّا کر گِیا۔ ہُݨ تُسِیں تاں دھکّا ناں کرۄ۔” پر افسر تاں منّ ہی نہِیں سی رِہا۔ اُسنے ہۄر دۄ بںدِّیاں نُۄں وی کۄل بُلا لِیا سی۔ افسر نیں کِسے ولّۄں کِیتی سِکائِت والا کاغذ اُہناں نُۄں پھڑائِیا۔ اُہ بۄلی جا رِہا سی٬ “جی ایہ تاں ساڈے شرِیک دی کرتُۄت اے۔ ساڈا کھالھ دا جھگڑا اے اُہدے نال!” اُہ تِنّے گھُسر-مُسر کرن تۄں بائد ناںہ وِچ سِر ہِلا کے کہِݨ لگّے٬ “تُہاڈا ہۄویگا جھگڑا پر گلّ اُہنے ٹھِیک لِکھی اے۔ اسِیں پتا کر لِئَے سارا فۄن ’تے۔ امرِیک دی مَۄت ہۄ چُکّی اے۔ جدۄں تُہانُۄں سپَۄںسر کرن والا ہی اِس دُنِییاں ’چ نہِیں رِہا تاں تُسِیں کنیڈا وِچ داخل ہۄݨ دا ادھِکار آپݨے آپ گوا بَیٹھے اۄ!”
پاٹھ چھڈّ کے اکھّاں مِیٹی گُمّ-سُمّ بَیٹھے نُۄں چھِںدّر نیں مۄڈھے تۄں پھڑھ کے ہلُۄݨِیاں٬“نہِیں٬ گلّ تاں کۄئی ہَے ذرُۄر۔ بھا جی دسّۄ وی۔”
“پُتّ! تُۄں میری امّْرِتدھاری دھی ایں۔ وڈّی وی ایں٬ سِیاݨی وی ایں۔ تیرے ’تے گُرُۄ مہاراج دی مِہر وی اے۔ تیرے تۄں بِنا اِہ گلّ کِسے ہۄر نال کر وی نہِیں سکدا۔ آپݨے گُرُۄ نُۄں ہاذر-ناذر سمجھ کے وائدا کر کِہ اِہ گلّ آپݨی ماں نُۄں نہِیں دسّݨی۔”
“کی٬ گلّ کی اے؟ چھیتی دسّۄ۔ دسّۄ وی ناں کُجھ۔”
“پہِلاں وائدا کر کِہ گلّ دا دھُۄں باہر نہِیں کڈھَّیںگی۔”
“وائدا رِہا؛ پر تُسِیں گلّ تاں دسّۄ” چھِںدّر نیں اُسدے دۄویں مۄڈھے گھُٹّ لئے۔
“گلّ ایہ وے پئی٬ تیرے وِیر امرِیک دا اَیکسِیڈَیںٹ ہۄ گِیا پرسۄں۔ اُسدے سِر ’چ سٹّ لگّی اے۔”
“ہَیںء!” کُڑی نیں ڈاڈ مارنی چاہی پر امر سِںگھّ نیں اُہدے مُۄںہ ’تے ہتھّ رکھّ دِتّا٬ “کملی ناں بݨ۔ اُںجھ ٹھِیک-ٹھاک اےَ اُہ۔ خترے والی گلّ نہِیں۔ کُجھ دِن ہسپتال وِچ رہِݨا پئۄُ۔ پھِکر ناں کر۔ جرنَیل سُںہّ نیں دسِّئَے کِہ پھِکر والی مُۄلۄں کۄئی گلّ نہِیں۔ اگلے ہفتے تکّ ہسپتال ’چۄں چھُٹّی مِل جائۄُ۔ پر پھِر وی آپݨِییاں آںدراں نیں۔ پھِکر تاں آئُںدَے ای اے ناں! تیری ماں دا اِک تاں دِل بڑا ہَۄلھا اے۔ اُہنے سُݨ لِیا تاں کُجھ ہۄ ناں جائے ۔ دِن تاں سارے دۄ نیں وِچۄں جاݨ وِچ۔ سامبھدے پھِراںگے کِہ تِیاری کراںگے۔ تُۄں ویکھِیا نہِیں جدۄں اُہ پہِلی وار باہر نُۄں تُرِیا سی تاں تُسِیں آپ ای دسّدِییاں سۄ کِہ کِویں اُہ بیہۄش ہۄ کے ڈِگّ پئی سی۔ دںدّلاں پَے پَے جاںدِییاں سن۔ اَیتکِیں جدۄں اُہ تُرِیا تاں کِویں کئی دِن پھیر یاد کر کر وِلکدی رہی سی۔ تَینُۄں آپݨے گُرُۄ دی سہُں٬ جے کِسے نال گلّ کریں۔”
کُڑی دِییاں اکھّاں وِچۄں پرل پرل اتھّرُۄ کِرن لگّے٬ “بھا جی٬ وِیر میرا ٹھِیک ٹھاک اے ناں اُںجھ؟ میرے سِر ’تے ہتھّ رکھّ کے سہُں کھائۄ۔” اُسنے آپݨا سِر اگّے کِیتا۔
“جدۄں مَیں تَینُۄں آپݨے گُرُۄ نُۄں جامن بݨا کے کِہَے کِہ اُہ ٹھِیک-ٹھاک اےَ تاں تُۄں منّدی کِئۄں نہِیں۔”
“نہِیں٬ میرے سِر ’تے ہتھّ رکھّ کے دسّۄ۔ گُرُۄ تاں لۄکاں نیں منّݨ لئی نہِیں سہُں کھاݨ نُۄں ای رکھِّئَے!”
“لَے” اُسنے کمبّدا ہۄئِیا ہتھّ اُسدے سِر ’تے دھر دِتّا٬ “کُجھ نہِیں ہۄئِیا تیرے وِیر نُۄں۔ اگّے وی تاں اِکّ وار اُہنے باںہ ’تے سٹّ لوا لئی سی تے اۄنا چِر دسِّیا نہِیں سی سانُۄں٬ جِنّاں چِر سٹّ ’تے فتہِ نہِیں سی پا لئی۔ راذی ہۄ کے ای خبر دِتّی سی۔ اُہدا کھِیال سی کِہ اسِیں اَیویں پھِکر کراںگے۔ اُہنے تاں ہُݨ وی آپݨے تائے نُۄں کِہا سی کِہ سانُۄں ناں دسّے٬ پر تائے تیرے دے مُۄںہۄں سبھائُکی فۄن ’تے گلّ نِکل گئی۔ وِیر تیرا وِچارا تاں سگۄں ایس گلّۄں پریشان ایں کِہ اُہدے ماں-باپ تے بھَیݨ-بھرا پہِلی وار کنیڈا آ رہے نیں تے اُہ اِس ہالت وِچ اُہناں نُۄں ایئرپۄرٹ ’تے لَیݨ وی نہِیں آ سکدا! تُۄں ہُݨ پلّے گںڈھّ بنّہ لَے کِہ کِسے نال گلّ نہِیں کرنی۔ اۄتھے جا کے تاں آپے پتا لگّ جاݨَے۔ پر جدۄں پُتّ ٹھِیک ٹھاک ویکھ لِیا٬ آپے تسلّی ہۄ جُۄ ماں دی۔ پر ایتھے تاں پھِکر بݨِیاں رہُۄ اۄنے دِن سبھ لئی۔”
اُہنے اِک وار پھِر دھی دے سِر ’تے ہتھّ رکھِّیا٬ “واہگُرُۄ! سچِّیا پاتشاہ! مِہر دا ہتھّ رکھِّیں سبھ دے سِر ’تے۔ بھُلّاں بخشِیں سبھ دِییاں۔” مںجّے ’تے کۄل آݨ بَیٹھی دھی نُۄں اُسنے اُتّۄں دی باںہ ولھ کے گلھ نال گھُٹّ لِیا٬ “سِکھّی سِدک کائِم رکھِّیں دھِیئے!”
دھی دے گلھ لگّ کے تے دُکھّ دا کُجھ ہِسّا اُہدے سِر ’تے رکھّ کے اُسنے آپݨے آپ نُۄں تھۄڑھا ہَۄلھا ہۄ گِیا مہِسُۄس کِیتا۔
“پُتّ! گلّ اِہ آپاں باہر تاں کی ٹبّر وِچ وی نہِیں نِکلݨ دیݨی۔ جے لۄکاں نُۄں پتا لگّ گِیا تاں پھِر تِیارِییاں کراںگے کِہ مُںڈّے دی سُکھّ-ساںد پُچھّݨ والِیاں نُۄں چاہواں پِیائُںدے جواب دِںدّے پھِراںگے! نالے تیری ماں دے دِل دا تاں تَینُۄں پتا ای اے۔”
“چلّ اکیلا٬ چلّ اکیلا۔ تیرا میلا پِیچھے چھُۄٹا راہی چلّ اکیلا!”
اُہ کھِجھ گِیا تے وِچ دُۄجے کمرے وِچ بَیٹھے گُرمیل نُۄں اُچّی آواذ وِچ جھِڑکِیا۔
“اۄ تُخماں! ٹی وی بںدّ کر اُئے۔ اِک تاں ایس ٹی وی دی آواذ نیں پِںڈّ سِر ’تے چُکّݨا لِیا۔”
اۄدھرۄں سُرجِیت کَۄر نیں آواذ دِتّی٬ “نِیں ہرِںدّر! اَیدھر آ۔ جِدݨ دی وڈّی بھَیݨ آئی اے٬ تُۄں اسلۄں ای ہڈّ ہرام ہۄ گئی ایں۔ رۄٹی پھڑا وِیر آپݨے نُۄں۔ پھِر پِئۄ آپݨے دے ہتھّ دھُیا۔”
تھۄڑھی دیر بائد سُرجِیت کَۄر رۄٹی والی تھالی پھڑھی اںدّر آئی٬ “لئۄ اُٹھّۄ! رۄٹی کھائۄ گرما گرم۔ تُہاڈی پسںدّ دی چھۄلِیاں دی دال کدُّۄ پا کے بݨائی اے۔ گںڈھِّیاں نُۄں چِیر کے نِمبُّۄ وی پائِئَے۔ ہرِییاں مِرچاں نال۔ نال امبِّییاں دی چٹݨی۔ کلّہ گُرمیل آپݨے بمبّی والے امبّ تۄں لاہ کے تاذِییاں امبِّییاں لِیائِئَے۔ ہُݨ تاں میرے پُتّ دا لائِیا امبّ وی فل دیݨ لگّ پِئَے سُکھّ نال۔”
امر سِںگھّ نیں ہتھّ دھۄتے تے اݨمنّے من نال تھالی پھڑھ لئی۔ ساری دِہاڑی اُہنے انّ دا داݨا مُۄںہ نُۄں نہِیں سی لائِیا۔ پِچھلی رات ایس ویلے دی رۄٹی کھادھی ہۄئی سی۔ رۄٹی دی بُرکی تۄڑ کے مُۄںہ وِچ پائی تے ڈُۄںگھِییاں سۄچاں وِچ اُتّر گِیا۔ سۄچدِیاں سۄچدِیاں تے بُرکِییاں چبۄلدِیاں چبۄلدِیاں اُہنُۄں پتا ناں چلِّیا؛ اُہ تاں ڈھائی پھُلکے کھا گِیا سی۔ آپݨے آپ ’تے ہَیران ہۄئِیا۔
ٹھِیک ہی سی؛ ناں انّ-پاݨی چھُٹّدا ہَے ناں دُنِییاں دے کار-وِہار رُکدے نیں!
کی دُکھّ وی ایداں گھٹدا گھٹدا گھٹ جاںدا تے مُکّ جاںدا اے؟
اُسنے اِستۄں پہِلاں آپݨے بابے تے ماں-باپ دِییاں مَۄتاں ہی اِس گھر وِچ ویکھِییاں سن۔ رۄئِیا تاں اُہ بابے دی مَۄت ’تے وی سی پر آپݨے پِتا دی لگبھگ جوانی ’چ ہۄئی مَۄت ’تے تاں اُہ بہُت رۄئِیا سی تے دُکھ دا کںڈّا بڑے سال اُہدے دِل وِچ رڑکدا رِہا سی۔ پر ماں دا تُر جاݨا تاں اُہنُۄں بڑا سہِج لگّا سی۔ ہُݨ تاں پِئۄ دی مَۄت دا دُکھّ وی دھۄتا گِیا سی۔ پر کِنّے سال لںگھّے سن اِسنُۄں دھۄݨ وِچ! ہُݨ پُتّ دی مَۄت دا دُکھّ دھۄݨ واستے جِنّے سال اُہنُۄں چاہِیدے سن کی اۄنے سال اُہدی جِںدّگی دے باکی ہَے وی سن؟ نہِیں٬ اُہدا دُکھّ بھُلّݨ لئی تاں اِکّ ہۄر پُۄری اُمر چاہِیدی سی۔
کُجھ گھر چھڈّ کے دلِیپ سِںگھّ دے گھر دے بنیرے ’تے سپِیکر وجّ رِہا سی۔ اُہ مُںڈّا وِیاہ کے مُڑے سن۔
رۄٹی-ٹُکّ تۄں وِہلے ہۄ کے سارے بِسترِیاں ’تے جا پئے۔ کُڑِییاں تے مُںڈّا دُۄجے کمرے وِچ تے امر سِںگھّ تے سُرجِیت کَۄر آپݨے کمرے وِچ۔
“مَیں کِہا٬ امرِیک دے بھا جی٬ وہُٹی وی ہُݨ دِناں تے ہُݨی آں۔ امرِیک نیں کۄئی خبر نہِیں دِتّی۔”
“خبر ہُںدّی تاں آپے پتا لگّ جاںدی۔ ایسے کرکے تاں اُہ چھیتی آئُݨ نُۄں ذۄر لائُںدَے۔ کہِںدَّے؛ وہُٹی ڈھِلّی ہۄݨ کر کے گھر وِچ جِییاں دی لۄڑ اے۔”
“شُکر اےَ۔ سچِّیا پاتشاہ! تیرا لکھّ لکھّ شُکر! سبھ کُجھ ٹھِیک-ٹھاک نجِٹھِّیا جائے۔ ساڈے پَیر کنیڈا دی دھرتی ’تے سُلکھّݨے پَیݨ۔ ساڈی جڑھ لگّے۔”
کُجھ چِر جاݨ دِییاں تِیارِییاں دا ویروا وِچارِیا جاںدا رِہا۔ تے پھِر ڈُۄںگھی رات گئی نال دۄویں پاسا بدل کے اکھّاں مِیچ کے چُپّ ہۄ گئے۔
امر سِںگھّ بِسترے ’تے پِیا بیچَینی وِچ پاسے بدلݨ لگّا۔ اُسّلوٹّے لَیںدا٬ من بھردا٬ ہِچکِییاں رۄک کے رۄںدا۔ سِرہاݨا گِلّا ہُںدّا رِہا۔ دْرِش اکھّاں اگّۄں لںگھّدے گئے۔
اُہ لسُۄڑے ہیٹھاں مںجّی ’تے لیٹِیا ہۄئِیا سی۔ اُداس جِہا مُۄںہ لَے کے امرِیک اُہدی مںجّی کۄل آݨ کھلۄتا۔ اُہ اںدّرلے گھرۄں تائے جرنَیل سِںگھّ دے ہاݨی مُںڈِّیاں نال کھیڈدا آئِیا سی۔ چاچے-تائے دے پُتّ بھراواں وِچ وںڈّ-وںڈّائی ہۄ جاݨ تۄں پِچھّۄں اُہ پِچھلے دِناں تۄں ہویلی وِچ رِہائِش لَے آئے سن٬ پر ایتھے امرِیک دا جی نہِیں سی لگّدا۔ اُہ دِن چڑھدِیاں اںدّرلے گھر ولّ بھجّ جاںدا۔ پر اُتھۄں اُداس ہۄ کے گھر پرتدا۔ کۄئی ناں کۄئی سوال اُہدی ذبان ’تے ہُںدّا۔ اُسنے اںدّرلے گھر ای جنم لِیا سی۔ اۄتھے ہی رِڑھنا٬ تُرنا تے تُتلائُݨا سِکھِیا سی۔ سمجھ نہِیں سی پَیںدی کِہ ہُݨ اُہ آپݨے کمرے وِچ رات نُۄں کِئۄں نہِیں سی سَۄں سکدا۔ اُہدے ماں-باپ رات نُۄں اُس گھر جاںدے کِئۄں نہِیں سن۔ اُہدی بی جی اُہدی تائی نال مِل کے تںدُّۄرے رۄٹِییاں کِئۄں نہِیں لائُںدی۔ اُہناں کۄل ہویلی وِچ اِکّ بلھد٬ بُۄری مجھّ تے کٹّا ہی کِئۄں رہِ گئے نیں۔ دُۄجے ڈںگّراں تۄں وِچھڑ کے اِہناں دا جِیء ایتھے کِویں لگّدا ہۄئیگا!
امر سِںگھّ اُسدے بال-من دی اُداسی نُۄں سمجھدا سی۔ اُسنے چُکّ کے ہِکّ ’تے بِٹھا لِیا۔ لاڈ لڈائُݨ لگّا٬ “امرِیک سُںہّ سردار۔ گھۄڑے پںجّ٬ بںدُّۄکاں چار۔ واہی کردا نہِرۄں پار۔”
امرِیک نُۄں اچنچیت کُجھ چیتا آ گِیا۔
“بھا جی! نوتیج آکھدا سی٬ نہِرۄں پار والی جمِین ہُݨ اُہناں دی ہۄ گئی اے۔ آپݨے کۄل کھُۄہ والی جمِین ای رہِ گئی اے۔ اُہ آکھدا سی اںدّرلے پکّے گھر وی ہُݨ ساڈے نہِیں رہِ گئے۔”
“کۄئی نہِیں٬ ساڈا سۄہݨا تے شیر پُتّ ایتھے ہویلی ’چ ای پکّے کۄٹھے چھتّ لئۄُگا۔ نویں تے سۄہݨے۔ اںدّرلا پکّا گھر تاں گںدّا تے پُراݨا ہۄ گِئَے۔”
امر سِںگھّ نیں اُہدا دھِیان پاسے پائُݨ لئی لیٹے لیٹے نیں آپݨِییاں لتّاں اِکٹھِّییاں کِیتِییاں تے امرِیک نُۄں ڈھِڈّ تۄں چُکّ کے لتّاں اُتّے بِٹھا لِیا۔ امرِیک نیں اُہدے گۄڈِیاں نُۄں کرِںگھّڑی مار لئی۔ اُہ لتّاں ہیٹھ اُتّے کرن لگّا۔
“ہُۄٹے٬ ماٹے٬ سۄنے دی گڈّ گھراٹے٬
مائیِئۄ٬ بُڈھِیئۄ٬ بھاںڈے-ٹِیںڈے سامبھ لَۄ٬
امرِیک سُںہّ دی ریل گڈّی آئی جیء اء۔”
اُہ لتّاں اُچِّییا کرکے سِر ولّ لَے آئُںدا۔ امرِیک کھِڑ کھِڑ ہسّدا۔
“بھا جی ریل گڈّی کی ہُںدّی آ؟”
“تُۄں بسّ ویکھی اےَ ناں!”
“ہاہۄ”
“کِنّہِییاں سارِییاں بسّاں جۄڑ دئیِئے تاں ریل بݨ جاںدی اےَ۔”
“آپاں ریل گڈّی ’تے کدۄں چڑھاںگے؟”
“جدۄں تُۄں پکّے کۄٹھے پائُݨ لئی جہاذ ’تے چڑھ کے دُۄئئئئر گِئۄں کمائیِیاں کرن تاں آپاں ریل گڈّی ’تے چڑھ کے تَینُۄں جہاذے چڑھائُݨ جاواںگے۔”
امرِیک دا دھِیان پِتا ولّۄں لمکا کے آکھے شبد ’دُۄئئئئر‘ تے اٹک گِیا سی۔
“جدۄں مَیں دُۄئئئئر چلا گِیا تاں ’کلّہا مُڑ کے کِویں آئۄُںگا؟”
امر سِںگھّ دی بھُبّ نِکلݨ نُۄں آئی پر اُسنے اِس نُۄں نکلی کھںگھّ وِچ بدل لِیا۔ سُرجِیت کَۄر نُۄں سُتّی جاݨ کے اُسنے ’کھںگھّ‘ گلھ وِچ ہی گھُٹّݨی چاہی۔ پر سُرجِیت کَۄر تاں جاگدی پئی سی٬ “جی پاݨی دِیاں۔”
“نہِیں٬ سَۄں جا۔ سُتی کِئۄں نہِیں اجے تائیِں؟”
“نِیںد جِہی نہِیں آئُںدی۔ جاݨِیدا٬ من نُۄں ٹِکاء جِہا نہِیں۔”
“اکھّاں مِیچ تے ربّ دا دھِیان دھر۔ ’واہگُرُۄ! واہگُرُۄ!’ آکھ۔ نِیںد آ جُۄ۔” تے اُسنے “واہِگُرُۄ!” کہِںدِّیاں پاسا پرت لِیا۔
تھۄڑھی دیر بائد سُرجِیت کَۄر دے ساہواں دی آواذ آئُݨ لگّی۔
اُس آپݨے آپ نُۄں سوال کِیتا٬ “نِیںد تاں کہِںدّے نیں سُۄلاں دی سیج ’تے وی آ جاںدی ہَے۔ پر مَینُۄں نِیںد کِئۄں نہِیں آئُںدی! کی میری سیج نُۄں نِیںد آئُݨ لئی اجے ہۄر سُۄلاں دی لۄڑ ہَے!”
یتن دے باوجُۄد نِیںد نہِیں آئی۔ آپݨی ہِکّ نُۄں ’گھۄڑا‘ بݨا کے بَیٹھے امرِیک دی نِکّی جِہی تلھی نُۄں اُسنے آپݨِییاں سجّے ہتھّ دِییاں اُںگلاں دے پۄٹِیاں نال چھُۄہِیا۔ اُہ اُہدے نِکّے جِہے ہتھّ ’تے ’چُۄری کُٹّݨ’ لگّا۔
“دہِیں دی پھُٹّی٬ چُۄری کُٹّی۔
ہالھِیئۄ! پالھِیئۄ! اَیتھے میرا پُت امرِیک سُںہّ
کِتے مال-ڈںگّر چاردا اےَ بھئی اُئے!
مَیں اُہدی رۄٹی لَے کے آئِیاں”
تے پھِر اُہ ’لبھّ لَیݨ دا‘ ناٹک کردا اُہدِییاں وکھِّییاں کُتکتائُںدا٬ “لبھّ لِیا! لبھّ لِیا!”
امرِیک کھِڑ کھِڑ ہسّدا اُہدی ہِکّ ’تے لۄٹ پۄٹ ہۄݨ لگّا۔
امر سِںگھّ نیں مچّدے کلیجے نُۄں گھُٹِّیا۔ امرِیک نُۄں ’لبھّݨ’ لئی آپݨی ہِکّ نُۄں ٹۄہِیا۔ اُہ تاں ایتھے کِدھرے وی نہِیں سی۔ اُہ ’لبھّݨ’ لگّا۔ پر اُہ تاں اُہناں دے ٹبّر دی رۄٹی ’لبھّݨ’ کِتے ’دُۄئئئئر‘ نِکل گِیا سی۔ اُہ اُہنُۄں کِتھّۄں لبھّدا!
امرِیک نُۄں لبھّدِیاں لبھّدِیاں اُہ ہنیرے وِچ دَۄڑ رِہا سی کِہ گُردوارے وِچۄں سپِیکر ’تے بابے دی آواذ گُۄںج اُٹھّی٬ “واہِگُرُۄ جی کا خالسا٬ واہِگُرُۄ جی کی فتہِ! خالسا جی! سویرے وِساکھی دے شُبھ-دِہاڑے ’تے جمرَۄد دے کِلہے ’تے کیسری جھںڈّے جھُلائُݨ والے شہِید بابا بلکار سِںگھّ دی یاد وِچ رکھّے گئے شْری آکھںڈّ-پاٹھ ساہِب دے بھۄگ سویرے دس وجے پَیݨگے۔ اُپرںتّ دِیوان سجّݨگے۔ سبھ مائی بھائی نُۄں بینتی ہَے کِہ سْری آکھںڈّ-پاٹھ ساہِب دے بھۄگ سمیں ہُمّ-ہُماں کے درشن دِئۄ تے شہِید سِںگھّاں تے گُرُۄ گھر دِییاں خُشِییاں پْراپت کرۄ۔ واہِگُرُۄ جی کا خالسا! واہِگُرُۄ جی کی فتہِ!”
اُہناں دے پِںڈّ دے شہِیداں دی یاد وِچ ہر سال وِساکھی دا میلا لگّدا سی۔ آکھںڈّ پاٹھ دا بھۄگ پَیںدا۔ دِیوان لگّدا۔ رات نُۄں آتِشباذی چلّدی۔ لۄک گھراں دے بنیرِیاں ’تے دِیوے بالدے۔ جدۄں مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ نیں سدِییاں تۄں بھارت ’تے ہڑھِیائے تُفاناں واںگ ہملاور ہُںدّے آئے افغاناں نُۄں اُہناں دے گھر دِییاں برُۄہاں تۄں اںدّروار پِچھّے دھکّ کے ہری سِںگھّ نلُۄئے دی اگوائی وِچ جمرَۄد دے کِلہے ’تے کبذا کِیتا سی تاں اُہناں دے پِںڈّ دا بابا بلکار سِںگھّ نلُۄئے دے نال ہی اُس جںگّ وِچ لگّے ذخماں کارن شہِیدی پا گِیا سی۔ پر شہِید ہۄݨ تۄں پہِلاں جمرَۄد دے کِلہے ’تے پںجّابِییاں دا جھںڈّا جھُلدا ویکھ گِیا سی۔ جمرَۄد دے کِلہے ’تے جھںڈّا جھُلّدا ویکھ کے پہِلی وار پںجّاب ہُلاس نال بھر گِیا سی۔ پںجّابِییاں نُۄں پہِلی وار آپݨا گھر ’آپݨا گھر‘ لگّݨ لگّا سی۔ ذںجِّیراں وِچ جکڑِیا پِچھّے کھلۄتا ہِںدُّستان ہسرت نال اِس جھںڈّے ولّ ویکھ رِہا سی۔
پںجّابِییاں واںگ امر سِںگھّ دے گِرائیِںیاں دے من وِچ وی اِہ ہسرت سدا رڑکدی رہِںدّی سی کِہ کاش! اُہناں دا ’گھر‘ سُرکھِّئت رہِںدّا تاں خبرے اُہناں نُۄں ’رۄٹی لبھّݨ لئی‘ ہۄرناں دے در-گھر ولّ ناں ویکھݨا پَیںدا!
’گُردوارا شہِیداں‘ شہِید بابا بلکار سِںگھّ تے جمرَۄد دے کِلہے ’تے اُہناں دی جِتّ دے ماݨ دا پْرتِیک سی۔ پِںڈّ والِیاں لئی اِتِہاسک گَۄرو دا نِشان۔ سدِییاں تۄں رُلدے تے ڈِگّے ڈھٹھّے پںجّاب دے سِر ’تے پگّ دھرن والی دھِر دا جلَۄء۔ پِںڈّ والِیاں دی وڈّی دھِر اتے دھرواسا۔ اِس شہِیدی دا ماݨ ہی سی کِہ ’جمرَۄد دا کِلہا‘ اُہناں دی گلّ-بات وِچ اکسر سِر اُچّا چُکّ کے کھلۄ جاںدا سی۔ جدۄں بابے چڑھت سِںگھّ نیں مِسٹر رِیڈ نُۄں للکارِیا سی٬ “یاد رکھِیں مِسٹر رِیڈ! مَیں پرتاںگا کنیڈا٬ کِسے ناں کِسے دِن۔ آذاد مُلک دے آپݨے جہاذ ’تے۔ رۄٹی لئی لِلکڑِییاں لَیݨ نہِیں؛ تیرِییاں اکھّاں وِچ اکھّاں پا کے جھاکݨ لئی۔ تیرے برابر دی دھِر بݨ کے۔” تاں اُس اںدّرۄں اُدۄں اُہدے شہِید بابے بلکار سِںگھّ دا بھرۄسا ہی بۄلِیا سی جِہڑا سدِییاں تۄں پںجّاب ’تے چڑھ کے آئُںدے دھاڑوِییاں نُۄں دِل-جِگرے نال وںگّار رِہا سی٬ “آ اُئے! اہِمد شاہ ابدالی! تُۄں وی آ نادرشاہ! مَیں آئِیا ہاں تُہاڈے نال برابر دی دھِر بݨ کے جُۄجھݨ لئی۔ تُہاڈِییاں اکھّاں وِچ اکھّاں پا کے جھاکݨ لئی۔ آذاد دیش دا آذاد باسِںدّا۔”
پِںڈّ دے میلے ’تے سُݨی شہِیدی-وار امر سِںگھّ دے جِہن وِچ گُۄںجی۔ بابا بلکار سِںگھّ جمرَۄد دے جںگّ وِچ گھاتک ذخم لگّݨ تۄں بائد آپݨے ساتھِییاں نُۄں کہِ رِہا سی٬ “میرا چِخا-سِںگھّاسݨ آخری وِچ کِلہے بݨاݨا۔ میرا مُۄںہ کابل ولّ رکھّݨا جد لمبُّۄ لاݨا۔ مَیں نال تُہاڈے ہۄواںگا تُسِیں نہِیں گھبراݨا۔”
“شہِید سِںگھّۄ! میرے نال ہۄوۄ۔ میرے اںگّ-سںگّ۔ سچّے پاتشاہ! میری ٹیک بݨۄ۔ مَیں آپݨے من ’تے لدّے پہاڑ دا بھار جھلّ سکاں۔”
پتا نہِیں کدۄں تے کِویں پل کُ لئی اکھّ لگّی۔ جاگۄمِیٹی جِہی وِچ اُہنُۄں مہِسُۄس ہۄئِیا اُہ دھرتی وِچ ہۄئے چھیک وِچ ڈِگ پِیا ہَے۔ ہیٹھاں ڈِگݨۄں بچݨ لئی اُہ بنّے نُۄں ہتھّ پائُںدا ہَے۔ ہتھّ چھُٹک چھُٹک جا رہے ہن۔ اُہدے سِر اُپر کھلۄتا شہِید بابا بلکار سِںگھّ٬ اُہدا بابا چڑھت سِںگھّ تے اُہدی آپݨی ماں اُس ولّ ویکھ کے مُسکرا رہے ہن۔ اُہ اُہناں کۄل ترلا لَیںدا ہَے کِہ اُسدِییاں باہواں تۄں پھڑھ کے اُہنُۄں ذمِین وِچ غرکݨۄں بچا لَیݨ۔ پر اُہ اُسدی سہائِتا کرن دی تھاں کھِڑکھِڑا کے ہسّݨ لگّ پَیںدے ہن۔ ڈر کے اُسدی اکھّ کھُلّہ گئی۔
دِنے اُٹھّ کے نہائُںدِیاں٬ پاٹھ کردِیاں نُۄں رۄٹی تِیار ہۄ گئی۔ اینے چِر وِچ چھِںدّر دے پْراہُݨے گُرمُکھ نیں وی آݨ ’فتہِ‘ گجائی۔ اُہ پاسپۄرٹ تے ہۄر لۄڑِیںدے کاغذ-پتّر لَے کے وسۄں والے وِہڑے دے در تۄں باہر ہۄݨ لگّے تاں اگّے سُرجِیت کَۄر شگن کرن لئی پاݨی دی گڑوی پھڑھی ساہمݨے کھلۄتی سی۔
“آئُںدے ہۄئے ٹَیم لگّا تاں ترنتارن وی بابے دے متھّا ٹیک آئِئۄ۔ سُکھّ مںگِّئۄ سارے ٹبّر دی۔ سُکھّ-سُکھاں نال سارے کمّ نیپرے چڑھن۔ پْرشاد وی کرائِئۄ۔” گلّ کردی نیں درواذے ’چۄں ہویلی ولّ ویکھِیا تاں خُش ہۄ گئی۔ ساہمݨے شِیرا ہرے دی ٹۄکری بھری پشُۄیاں نُۄں پٹھّے پائُݨ لگّا سی۔ ہتھّ دے اِشارے نال شِیرے نُۄں رۄک کے کہِݨ لگّی٬ “کھلۄ جاہ ہَیتھے۔ اِہناں نُۄں لںگھّ لَیݨ دے۔ ہرے دا بھرِیا ٹۄکرا اگّۄں متھّے لگّݨا چںگّا شگن ایں۔”
شِیرا رُک گِیا۔ کۄل جاݨ ’تے اُسنے دۄواں نُۄں ’ستِ سْری آکال‘ آکھی تے بڑی نِیجھ نال امر سِںگھّ دے چِہرے ولّ ویکھݨ لگّا۔ پِںڈّ وِچ اُڈّ چُکّی خبر اُہ امر سِںگھّ دے چِہرے تۄں پڑھنا چاہُںدّا سی۔
“کی وِںہّدَیں اُئے میرے مُۄںہ تۄں؟” امر سِںگھّ دا سوال سُݨ کے ڈَۄر-بھَۄر ہۄئے شِیرے دے مُۄںہۄں سہِون نِکلِیا٬ “بھائۄُ جی٬ مَینُۄں تاں کُجھ نہِیں دِیہدا۔”
اُہناں دا وارتالاپ سُݨ کے گُرمُکھ ہسّ پِیا۔
پِںڈّۄں باہروار شہِیداں دے گُردوارے آکھںڈّ پاٹھ دا بھۄگ پَیݨ والا سی۔ سپِیکر ’تے ناویں مہلّے دے سلۄک گُۄںج رہے سن۔
“چِںتّا تا کی کِیجِیئَے٬ جۄ انہۄݨی ہۄئ۔”
امر سِںگھّ نیں من ہی من سوال کِیتا٬ “سچّے پاتشاہ! کی اجے ہۄر انہۄݨی ہۄݨِیں باکی ایں؟”
وِرلے ٹاویں لۄک پِںڈّۄں نِکل کے گُردوارے والی پہی ’تے تُرے جا رہے سن۔ رںگّ-برںگّے کپّڑِیاں وِچ میلا ویکھݨ جاںدے بچِّیاں دی ٹۄلی اُہناں ساہمݨِئۄں گلی وِچۄں نِکل کے گُردوارے والے راہ پَے گئی۔
ساہمݨیں پھِرنی ’تے تُرے آئُںدے کِسے بںدّے نُۄں ویکھ کے اُہ گُرمُکھ نال اِس اںدّاذ وِچ گلِّیں رُجھّ گِیا کِہ اگلے نال اکھّ ہی ناں مِلائُݨی پئے۔ پر نمبّردار جِویں ولھ بھنّ کے اُہدے ساہمݨے آݨ کھلۄتا٬ “امر سِئہاں! کی بھاݨا واپر گِیا!”
اُہ ہرفل گِیا۔ آپݨے آپ نُۄں سامبھِیا۔
“کاہدا بھاݨا؟ کی ہۄئِئَے؟ کُجھ وی نہِیں۔ کی گلّ کردا ایں تُۄں نمبّردارا!”
نمبّردار وی ٹھٹھمبّر گِیا۔
“کُچھ نہِیں۔ مَیں تاں اُۄں ای پُچھِّیا سی کِہ اجّ میلا اے تے تُۄں کِدھرے باہر جاݨ دی تِیاری کسّی جاپدی اے!”
“نمبّردارا! بںدّے نُۄں میلا ویکھݨ تۄں بِناں ہۄر وی تاں سَۄ کمّ دھںدّے ہُںدّے نیں۔ ہُۄںء!” اُہدے بۄلاں وِچ کھِجھ٬ بھَیء تے ہَیرانی مِلی ہۄئی سی۔
کی کِتے نمبّردار نُۄں گلّ دا پتا تاں نہِیں لگّ گِیا؟ اِہ تاں دلِیپ سُںہّ دا یار اےَ۔ کِتے ناں دسّ دیوے!
اُسنے سِر جھٹکِیا تے ساودھان ہۄ کے کاغذ-پتّراں والا چھۄٹا بَیغ ٹۄہݨ لگّا۔
جلںدھّرۄں مُڑ کے آئُںدے ہۄئے اُہ ترنتارن گُردوارے متھّا ٹیکݨ لئی رُک گئے سن۔ پْرشاد چڑھا کے متھّا ٹیکِیا۔ ارداس کِیتی٬ “پںجّویں پاتشاہ! بھاݨے نُۄں مِٹھّا کر کے مںنّݨ دا بل آپݨے اِس نِماݨے سیوک نُۄں وی بخش۔” پھیر لگِّیا٬ اُستۄں کِنّی بھاری بھُلّ ہۄ گئی سی٬ “سچِّیا پاتشاہ! تُۄں کی نہِیں کر سکدا۔ مُردا-گھر وِچ بیجان پئے میرے پُتّر دے ساہ چلّݨے شُرُۄ کر دیہ۔ اسِیں جا کے ویکھِیئے تے اُہ اگّۄں اکھّاں کھۄلہ لوے!”
پرِکرما کردِیاں کئی وار اِہ بھرم ہۄئِیا کِہ امرِیک ساہ لَیݨ لگّ پِیا ہَے! اِہ سۄچدِیاں اُہدے پَیر کاہلے وگݨ لگّدے۔ جی کرے اُڈّ کے گھر پہُںچّ جاوے۔ سُرجِیت کَۄر تۄں گلّ لُکائُݨ دی مافی مںگّ کے اُہنُۄں دسّے کِہ اُہناں دا پُتّ جِںدّا ہۄ گِئَے۔
مںجّی ساہِب دے کۄلۄں لںگھّدِیاں سپِیکر وِچ کِسے ڈھاڈی دی آواذ آ رہی سی٬ “ ’شہِید کی جۄ مَۄت ہَے٬ وۄہ کَۄم کی ہیات ہَے۔ ہیات تۄ ہیات٬ ییہ مَۄت وی ہیات ہَے۔‘ شہِید کدے مردے نہِیں۔ اُہناں دی مَۄت کَۄماں دی جِںدّگی بݨ جاںدی ہَے۔ جِںدّگی تاں جِںدّگی ہُںدّی ہی اے سگۄں اُہناں دی تاں مَۄت وی جِںدّگی بݨ جاںدی ہَے۔ اُہ مر کے وی سدا لئی جِئۄُںدے ہۄ جاںدے نیں۔”
کھِیال آئِیا۔ اُہدا پُتّ وی ’شہِید‘ ہۄ گِئَے۔ پر اُہدے پُتّ دی کَۄمّ وِچ تاں سارے چھے کُ جِیء ہی شامل سن! چار ایتھۄں والے تے دۄ کنیڈا وِچلے۔ ایڈی کُ ’کَۄم‘ لئی مرن والا ’شہِید‘ کِہڑے ’خاتے‘ دا ’شہِید‘ ہُںدّا ہَے!
پِںڈّ اپّڑدِیاں تکّ ترکالاں پَے گئیِیاں سن۔ شہِیداں دے گُردوارے والا میلا وِجھّڑ گِیا سی۔ لۄک گھراں نُۄں پرت گئےے سن۔ اُہ راہ وِچ مِلݨ والِیاں تۄں نذراں چُرا کے دُۄرۄں ہی اِس اںدّاذ وِچ ہتھّ کھڑا کر دِںدّا جِویں اُہدے کۄل رُک کے گلّ کرن دا ٹائیِم ناں ہۄوے۔ اگلا وی اُس نال گلّ کرن لئی اُچیچ ناں کردا۔
امرِیک دی مَۄت دی خبر پْرۄفَیسر دے گھر تۄں تُردی تُردی میلے دِییاں لۄک-مِلݨِییاں دی بہُتات کارن اجّ بہُت سارے لۄکاں دی ذبان ’تے آ گئی سی۔ سبھ نُۄں کنّۄ کنّ اِہ خبر وی ہۄ گئی سی کِہ اِکّ دِن چھڈّ کے اُہ کنیڈا جاݨ والے سن۔ سارا پِںڈّ اُہناں دے درد وِچ بھِجّا پِیا سی۔ آخر پِںڈّ دے پُتّ دی مَۄت ہۄئی سی! پر گھردِیاں ولّۄں پُتّ دی مَۄت نُۄں لُکائُݨ دا کارن جاݨ کے کۄئی جݨا اُہناں دی دُخدی رغ نُۄں نہِیں سی چھیڑنی چاہُںدّا۔ امر سِںگھّ پِںڈّ تۄں اکھّاں چُرا رِہا سی تے پِںڈّ اُستۄں ٹیڈھ وٹّ رِہا سی۔ دۄویں دھِراں اِک-دُۄجے دِییاں اکھّاں وِچ اکھّاں پائُݨ تۄں ڈردے سن۔
گھر پہُںچّدِیاں نُۄں اُسنے ویکھِیا٬ سُرجِیت کَۄر تھالی وِچ مِٹّی دے دِیوے رکھّ کے اُہناں وِچ سرہۄں دا تیل پا رہی سی۔ روائِت انُسار وِساکھی والے دِن بنیرِیاں ’تے دِیوے جگائُݨ دا رِواج تاں اُہناں دے پِںڈّ وِچ سدِییاں تۄں چلِّیا آ رِہا سی۔
ہنیرا اُتّردِیاں چھِںدّر٬ ہرِںدّر تے سُرجِیت کَۄر دِیوے لَے کے کۄٹھے ’تے چڑھ گئیِیاں۔ گُرمیل سدا واںگ ٹی وی اگّے بَیٹھا ہۄئِیا سی۔
کۄٹھے ’تے دِیوے جگا کے اُتّردِیاں ہی سُرجِیت کَۄر نیں اَیلان کر دِتّا٬ “کُڑے چھِںدّر! پہِلاں تیرے بھا جی تے گُرمُکھ سُںہّ نُۄں رۄٹی کھوا لئیِئے۔ پھیر باہر شہِیداں دے گُردوارے دِیوے جگا آواںگِییاں۔”
گُرمُکھ سِںگھّ آئِیا ہۄݨ کرکے اُہناں نیں اُچیچ وجۄں ذردا بݨائِیا ہۄئِیا سی تے نال ویسݨ دِییاں گھر تلھِییاں پکَۄڑِییاں والا نمکِین دہِیں۔ بھر کے بݨائے ٹِںڈِّیاں دی سبذی۔
رۄٹی-ٹُکّ دا کمّ مُکا کے اُہناں نیں تھالی وِچ دِیوے دھرے۔ وِچ تِیلاں والی ڈبّی رکھّی تے ’واہِگُرُۄ‘ کہِ کے ’شہِیداں دے گُردوارے‘ نُۄں جاݨ لئی تُرِییاں۔ امر سِںگھّ نیں اُہناں نُۄں رۄکِیا نہِیں پر من ہی من آکھِیا٬ “کملِیئے! کاہدِییاں سُکھّاں مںگّدی پھِردی ایں!”
جِہڑے گُردوارے وِچ سویرے بںدِّیاں دی بھِیڑ سی٬ اِس ویلے اۄتھے گُردوارے والا بھائی تے ہۄر تِنّ-چار کُ بںدّے ہی ایدھر اۄدھر تُرے پھِردے سن۔ اُہ شائِد لیٹ ہۄ گئیِیاں سن۔ شہِید دِییاں سمادھ ’تے بہُت سارے دِیوے پہِلاں ہی جگدے پئے سن۔
دِیوے جگائُݨ تۄں بائد اُہناں نیں متھّا ٹیکِیا۔ چھِںدّر نیں ارداس کردِیاں بابے شہِیداں دے سُکھّݨا سُکھّی کِہ اُہدے پِئۄ دے گھر لگّا ’بُۄٹا‘ ہرِیا-بھرِیا تے راذی خُشی رہے۔ اُہدا وِیر ٹھِیک ہۄ جاوے تاں اُہ بابے دے بغِیچے وِچ بُۄٹا لاویگی۔ آپ پاݨی دے کے سِںجِّیا کریگی٬ آپݨی ہتھِّیں پالیگی۔ ہُݨ اُہنے ایتھے ہی تاں رِہا کرنا سی۔ پھیر اُہدے من وِچ اچنچیت پھُرنا پھُرِیا؛ کِتے اُسدے وِیر نُۄں رݨجِیت دا سراپ ناں لگّا ہۄوے! اُہنے من بݨائِیا کِہ اُہ سویرے ہی رݨجِیت نُۄں لِکھیگی تے اُہنُۄں آکھیگی کِہ اُہدے وِیر نُۄں ماف کر دیوے۔ اُسدی بھُلّ بخش دیوے۔
ہُݨ تکّ تاں گُردوارے وِچ آتِشباذی چلّݨ دا ٹائیِم وی ہۄ گِیا سی! آتِشباذی چلّݨی ہُںدّی تاں ایتھے رَۄݨک ہۄݨی سی۔ سُرجِیت کَۄر نیں بھائی نُۄں پُچھّ ہی لِیا٬ “بابا جی٬ اَیتکِیں استباجی نہِیں چلائُݨی؟”
“نہِیں بِیبی جی۔”
“کِئۄں؟”
بابا اسلی گلّ لُکا گِیا۔ کی دسّدا اُہناں نُۄں!
“پْردھان ساہب دا ہُکم اَیں۔”
’ہُکم‘ تاں بھاویں پْردھان دلِیپ سِںگھّ دا ہی سی پر کِیتا گِیا سی کمیٹی تے پِںڈّ دی ساںجھی سلاہ نال ہی۔ پِںڈّ دے جوان پُتّ دی مَۄت ہۄئی سی۔ آتِشباذی کِئُںکِہ پہِلاں ہی لِیاںدی ہۄئی سی٬ اِس لئی فَیسلا ہۄئِیا سی کِہ امر سِںگھّ ہُراں دے کنیڈا تُر جاݨ تۄں بائد ہی آتِشباذی چلائی جائے۔
گھر نُۄں تُِریاں آئُںدِیاں سُرجِیت کَۄر کہِںدّی٬ “پْردھان نُۄں کی کالی کِیڑی پَے گئی! آپݨا گھر ای بھرنا لِیا سُۄ۔ گُردوارے لئی سال پِچھّۄں استباجی چلائُݨ دا خرچا وی اِہنُۄں دُخدا!”
ساہمݨے اُہناں دے کامے شِیرے کا گھر سی۔ چھِںدّر دا دھِیان گِیا٬ شِیرے ہُراں دے گھر دے بنیرے ’تے وی دِیوے نہِیں سن جگدے پئے۔ اگّے تاں اِسترہاں کدی نہِیں سی ہۄئِیا۔ پھِر اُسنے پِںڈّ ولّ دُۄر تکّ جھاتی ماری۔ دُۄجی پتّی وِچ دُۄر کرکے کُجھ گھراں دے بنیرِیاں ’تے دِیوے جگدے پئے سن۔ پر اُہناں دی آپݨی پتّی دے بہُتے گھراں دے بنیرِیاں ’تے ہنیرا سی۔
“ہَیں بی جی٬ اِہ کی گلّ ہۄئی۔ کِنّہے گھراں نیں اَیتکِیں دِیوے نہِیں بالے!”
“سُکھّ ہۄوے سہی! کِسے دے گھر کۄئی بھاݨا ناں واپر گِیا ہۄوے! پر کۄئی گلّ ہُںدّی تاں پتا لگّ جاݨا سی۔ ماڑی گلّ کِتے لُکی تھۄڑا رہِںدّی اے کملِیئے!”
لںگھّدِیاں اُہناں اُچیچے تَۄر تے گلی وِچ جھاتی مار کے دلِیپ سِںگھّ کے وِیاہ والے گھر ولّ وی ویکھِیا۔ اُہناں دے بنیرے ’تے وی کۄئی دِیوا نہِیں سی بلدا پِیا۔
گھر جا کے جدۄں اُہناں اِہ گلّ باکی ٹبّر نُۄں دسّی تاں گُرمیل ہسّݨ لگّا٬ “اسل ’چ ناں پتَے کی گلّ ہۄئی ہُݨی آں۔ تائے دے مُںڈّے دے نشئّی تے ڈرگّی ہۄݨ دا پتا اُہدے سہُرِیاں نُۄں لگّ گِیا ہۄݨَیں۔ اُہناں کُڑی تۄرن تۄں ناںہ کر ’تی ہۄݨی ایں۔ مُںڈّا چِٹّا برںگّ گھر واپس آ گِئَے۔ گھر تاں سۄگ پِئَے؛ کِتھّۄں چلاوے وِچارا استباجِییاں!”
اُہ تے ہرِںدّر ہتھّ تے ہتھّ مار کے ہسّݨ لگّ پئے۔
“وے پھِٹے-مُۄںہ تیرا۔ چجّ دی گلّ نہِیں تیرے مُۄںہۄں نہِیں نِکلدی۔ بدشگنِییاں گلّاں کِئۄں مُۄںہۄں کڈھّدے اۄ۔ سُکھّ نال اگلے دا گھر وسِّئَے۔ تائِیا اے تُہاڈا۔ بھاویں سَۄ لڑ-بھِڑ پَیݨ; آپݨے تاں آپݨے ای ہُںدّے نیں۔ تے تُۄں نِیں! بُدھّ بلیٹ جِہِیئے! ہر گلّ ’تے تَۄڑی مار کے تیرا ہسّݨا ذرُۄری اے!”
امر سِںگھّ نیں ناں بچِّیاں نُۄں رۄکِیا-ٹۄکِیا تے ناں سُرجِیت کَۄر نُۄں۔ اُہ درشک واںگ سارے ورتارے نُۄں نِہار رِہا سی۔
اگلیرے دِن سارا ٹبّر سمان بنّہِیں جاݨ لئی تِیار بَیٹھا سی۔ گُرمُکھ راتی آپݨے پِںڈّ گِیا سی تے سویرے وڈّی وَین کِرائے ’تے کر کے لَے آئِیا سی۔ اُہدے ماں-باپ وی کنیڈا تُردے کُڑماں نُۄں وِدا کرن لئی پہُںچّ گئے سن۔ پْرۄفَیسر سویرے سویرے مِل گِیا سی۔ پِںڈّ دا ہۄر کۄئی بںدّا اُچیچے تَۄر ’تے مِلݨ نہِیں سی آئِیا۔ امر سِںگھّ ہُراں نُۄں بھرم وی سی تے اِس گلّ دی تسلّی وی کِہ پِںڈّ دے ہۄر لۄکاں تۄں اُہ آپݨے جاݨ دی گلّ لُکائی رکھّݨ وِچ سفل ہۄ گئے سن۔ چھِںدّر سبھ دے گلھ لگّ لگّ کے بھُبّاں مار کے رۄ رہی سی۔ تُرن لگّے تاں شِیرا وی امر سِںگھّ دے گل لگّ کے رۄ پِیا۔ امر سِںگھّ دا وی رۄݨ نِکل گِیا۔ پر اِس رۄݨ نُۄں سبھ نیں دھرتی تے جڑھاں نالۄں ٹُٹّݨ دے وَیراگ نال جۄڑ لِیا۔ شِیرے دی ماں چُنّی نال اتھّرُۄ پُۄںجھدی آکھ رہی سی٬ “سردارنی! تَینُۄں ستّے خَیراں! سانُۄں گرِیباں نُۄں بھُلّ ناں جاوِیں جا کے۔”
وَین وِچّ سوار ہۄݨ لئی سارا ٹبّر گھرۄں باہر نِکلے تاں سجّے-کھبّے والے دۄ چار گواںڈھی گھراں دے جِیء وی باہر نِکل آئے۔ جِویں اُہ اُڈِیکدے ہی پئے سن۔ خبرے اُہناں دے کنّ وِچ ہوا نیں اُہناں دی تِیاری دی خبر چۄ دِتّی سی۔ سارِیاں دِییاں اکھّاں چھلک پئیِیاں۔ امر سِںگھّ نیں پچھتاوے وجۄں گواںڈھِییاں نُۄں کِہا٬ “جاݨ لئی کمّ دھںدّے وِچ ای اینے رُجھّے رہے آں کِہ تُہانُۄں جاݨ بارے دسّݨا وی بھُلّ گئے۔”
سُرجِیت کَۄر نیں ترلا لِیا٬ “پِچھّۄں چھِںدّر نُۄں آپݨی دھی کر کے ای جاݨِئۄں۔ اِہدا آسرا بݨِئۄں”
گواںڈھݨ نیں چھمّ چھمّ رۄںدی چھِںدّر نُۄں گلوکّڑی وِچ گھُٹّ لِیا۔
وَین گھٹّا اُڈائُںدی تُر پئی۔ ہَۄلی ہَۄلھی اُڈّدی دھُۄڑ بہِݨ لگّی۔ چھِںدّر دِییاں سِسکِییاں تھمِّییاں۔ چھِںدّر آپݨے سسّ-سہُرے نال اںدّر ولّ ہۄ تُری۔ گُرمُکھ نیں دِلّی تکّ نال جاݨا سی۔ پھِرنی ’تے کھلۄتے داتۄ تے شِیرا اجے وی دُۄر اُڈّدی دھُۄڑ ولّ ویکھ رہے سن۔ آپݨے درواذے ’چ کھلۄتی گواںڈھݨ ولّ ویکھ کے داتۄ نیں کِہا٬ “مہاراج! کِسے دُشمݨ نال وی اِہۄ جِہی ناں کرے!”
“بھَیݨاں! کَۄݨ ساہِب نُۄں آکھے٬ اَیں نہِیں اَیںج کر!” گواںڈھݨ نیں وی اکھّاں بھر لئیِیاں۔
دِلّی تۄں جہاذ نیں اُڈاݨ بھری تاں امر سِںگھّ نیں تسلّی دا ساہ لِیا۔ تسلّی اِس گلّ دی سی کِہ اُہ امرِیک دی مَۄت دی بھِݨک پرِوار دے کنّاں وِچ پَیݨ تۄں بِناں ٹبّر نُۄں جہاذے چڑھا لِیائِیا سی۔ اِس ہِمّت لئی اُسنے پْرماتماں دا شُکرانا کِیتا۔ پھِر اکھّاں کھۄلہِییاں تے لمّا ہائُکا لِیا٬ “چلّۄ! اِکّ مۄرچا تاں فتہِ ہۄئِیا۔”
لاگے بَیٹھی سُرجِیت کَۄر نیں ہَیرانی نال اُس ولّ ویکھِیا٬ پر چُپّ رہی۔
کنیڈا پہُںچّے تاں ایئرپۄرٹ تۄں باہر نِکلݨ تۄں پہِلاں اِمِیگْریشن افسر نیں اُہناں نُۄں اِکّ پاسے سدّ کے کَیبِن وِچ بِٹھا لِیا۔ اُسنے امر سِںگھّ دے ہتھّۄں دستاویذ پھڑھ لئے تے کِنّہاں چِر کمپِّئۄُٹر ’تے ایدھر اۄدھر اُںگلاں ماردا رِہا۔ امر سِںگھّ دے کنّ شاں!شاں! کرن لگّے۔ دِل دی دھڑکݨ ودھ گئی۔ سِر وِچ دھُںدّ تے دھُۄںیاں اِکٹھّا ہۄ گِیا۔ اِس دھُںدّ وِچ دُۄر کِدھرے اُہدے دادے نیں باہواں اُچِّییاں چُکّ کے اِمِیگْریشن افسر نُۄں للکار ماری٬ “یاد رکھِیں مِسٹر رِیڈ! مَیں پرتاںگا کنیڈا٬ کِسے ناں کِسے دِن…۔” اگلِییاں ستراں اُہدے سںگھّ وِچ ہی اڑِییاں رہِ گئیِیاں تے پھِر اُہدی چِیک نِکل گئی۔ اُچِّییاں کِیتِییاں باہواں ٹُٹّ کے اُہدے پٹّاں ’تے ڈھہِ پئیِیاں سن۔
سِر جھٹک کے امر سِںگھّ نیں کاگذ-پتّر پڑتال رہے افسر ’تے نذراں گڈّ لئیِیاں۔ جاپِیا؛ اُہ ہُݨے اُہناں نُۄں واپس مُڑ جاݨ دا ہُکم چاڑھ دیویگا۔ آپ مُہارے اُہدے ہتھّ جُڑ گئے۔ اُہ بُڑبُڑائِیا٬ “سچِّیا! پاتشاہ! ہر مَیدان فتہِ بخشِیں۔”
افسر نیں اُس ولّ گہُ نال ویکھِیا تے پھیر آپݨے کمّ وِچ رُجھّ گِیا۔ پھِر کُجھ چھۄٹے چھۄٹے سوال-جواب ہۄئے۔ جِنّاں چِر اُہناں نُۄں اِمِیگْریشن دی پْرکِرِیا وِچۄں گُذرنا پِیا٬ امر سِںگھّ دے ساہ سُۄتے رہے۔ پر اجِہا کُجھ وی ناں ہۄئِیا جِسدا اُہنُۄں بھَیء سی۔
کمّ مُکا کے اِمِیگْریشن افسر نیں کاگذ اُہناں دے ہتھّ پھڑائے۔ مُسکرائِیا تے کھڑا ہۄ کے بڑی گرمجۄشی نال امر سِںگھّ نال ہتھّ مِلا کے کِہا٬ “وَیلکم ٹُۄ کنیڈا!”
پھِر کھلۄتے کھلۄتے ہی اُہناں نُۄں باہر جاݨ دا راہ سمجھائِیا۔
اۄتھۄں وِہلے ہۄ کے اگّے نِکلے تاں امر سِںگھّ نیں پھِر کِہا٬ “چلّۄ! اِہ مۄرچا وی فتہِ ہۄ گِیا۔ ہُݨ آپاں سمجھۄ٬ آ گئے کنیڈا۔”
اُہناں آپݨا سمان پٹے تۄں لاہِیا تے ٹرالِییاں وِچ لدّ کے ایئرپۄرٹ دی اںدّرلی ہدُۄد تۄں باہر آ گئے۔ ساہمݨے جرنَیل سِںگھّ تے اُہدے دۄویں پُتّ اُہناں نُۄں لَیݨ آئے ہۄئے سن۔ سُرجِیت کَۄر تے دۄویں بچّے اُہناں دے آسے پاسے٬ ایدھر اۄدھر امرِیک نُۄں بھال رہے سن۔ جرنَیل سِںگھّ دا وڈّا لڑکا اگّے ودھ کے سُرجِیت کَۄر ہتھّۄں ٹرالی پھڑھن لگّا تاں سُرجِیت کَۄر نیں چِںتّا نال پُچھِّیا٬ “نوتیج! امرِیک کِتھّے اے؟ اُہ نہِیں آئِیا؟”
نوتیج نیں پُچھّدِییاں نذراں نال جرنَیل سِںگھّ ولّ ویکھِیا۔ جرنَیل سِںگھّ نیں سوالِییا نذراں امر سِںگھّ ولّ مۄڑِییاں۔ اکھّاں ہی اکھّاں وِچ کُجھ سںکّیت ہۄئے۔ جرنَیل سِںگھّ نیں بچِّیاں دے ہتھّۄں اُہناں دی ٹرالی پھڑھ لئی تے اگّے نُۄں تُردِیاں اکھّ بچا کے ہَۄلی جِہی اینا ای آکھِیا٬ “اُہ نہِیں سی آ سکدا!”
“کِئۄں؟ کی گلّ؟ کمّ ’تے گِئَے؟” سُرجِیت کَۄر نیں کاہلی نال پُچھِّیا۔ پر جواب دیݨ والے اینے چِر وِچ جاݨ-بُجھّ کے اگّے نِکل گئے سن۔ سُرجِیت کَۄر نیں پتی دی باںہ جھںجّۄڑی٬ “مَیں کِہا جی٬ امرِیک کِئۄں نہِیں آئِیا؟ پُچھّدے کِئۄں نہِیں تُسِیں۔” “پُچھّ لَیںدے آں٬ ایئرپۄرٹ تۄں باہر تاں نِکل لئیِئے۔”
پارکِںگّ لَۄٹ وِچ لِیاںدِییاں دۄ کاراں وِچ جرنَیل٬ نوتیج تے نورُۄپ ہُرِیں بِناں کۄئی گلّ کِیتِیاں کاہلھی کاہلھی سمان لدّݨ لگّے۔ امر سِںگھّ تے گُرمیل وی ہتھّ پوا رہے سن۔ پھِر سوارِییاں وںڈّݨ دا نِرݨا لِیا گِیا۔ دۄویں بچّے نوتیج نال کار وِچ بہِ گئے۔ امر سِںگھّ٬ سُرجِیت کَۄر٬ جرنَیل سِںگھّ تے نورُۄپ دُۄجی کار وِچ سوار ہۄ گئے۔
نورُۄپ کار چلا رِہا سی۔ اُس نال اگلی سِیٹ تے جرنَیل بَیٹھ گِیا۔ پِچھلی سِیٹ ’تے امر سِںگھّ تے سُرجِیت کَۄر نیں دسّݨ انُسار بَیلٹاں لا لئیِیاں۔ سُرجِیت کَۄر دا اںدّر تاں پہِلاں ہی کاہلا پِیا ہۄئِیا سی۔ بَیلٹ لائُݨ نال لگّا جِویں کِسے نیں ناغ-ولھ پا کے جُۄڑ لِیا ہۄوے۔ بیبسی جِہی دی ہالت وِچ سُرجِیت کَۄر نیں چِیک کے پُچھِّیا٬ “مَیں کِہا جی٬ امرِیک؟”
امر سِںگھّ بیسُرتی جِہی دے آلم وِچ سی۔ ماسٹر تیلُۄ رام ہتھّلے رُۄل نال دھرتی وِچ چھیک کرن لئی وِیرُۄ مِستری نُۄں اِشارا رِہا سی۔ وِیرُۄ بۄر کر رِہا سی۔ چھیک چَۄڑا تے ڈُۄںگھا ہۄئی جا رِہا سی۔ دھرتی وِچۄں نِکلدی مِٹّی دا پہاڑ بݨدا جا رِہا سی۔ امر سِںگھّ نیں بۄر وِچ مُۄںہ پا کے ہیٹھاں لِشکدی پاݨی دی ٹِکّی ویکھݨی چاہی۔ اُہدا پَیر تِلک گِیا۔ دھرتی وِچلے ہذاراں مِیل لمّیں ٹۄئے وِچ تِلکدے٬ ڈِگّدے٬ ڈُبّدے دی جرنَیل سِںگھّ نیں باںہ پھڑھ لئی , “وِیر امر سِئہاں! تُہاڈے لئی اِک چںگّی خبر وی اے۔”
جاپِیا؛ ترنتارن گُردوارے کِیتی اُسدی ارداس پُۄری ہۄ گئی ہَے۔ امرِیک دے ساہ چلّݨ لگّ پئے ہن!
سُرجِیت کَۄر ہَیران٬ پریشان سی۔ امرِیک دی رہسّمئی غَیرہاذری نیں اُہنُۄں بَۄںدلا چھڈِّیا سی۔ کۄئی اُسدے سوال دا سِدھّا جواب کِئۄں نہِیں سی دِںدّا! اُسنے جرنَیل دے بۄلاں ولّ دھِیان دِتّا٬ “تُہاڈے لئی اِک چںگّی خبر وی اے۔” “تاں کی کۄئی ماڑی خبر وی اے؟” سُرجِیت کَۄر دے پِںڈّے ’چۄں سِیت نِکل گئی۔ پر جرنَیل دے بۄلاں نیں اُہنُۄں کۄسا کر دِتّا٬ “تُہاڈے گھر اجّ سویرے پۄترے نیں جنم لِئَے۔”
اُہ سمجھ گئی۔ امرِیک آپݨی پتنی کۄل ہۄویگا۔ ذچّے-بچّے دی دیکھ-بھال لئی۔ ایسے کرکے تاں اینی کاہلھی پائی ہۄئی سی آئُݨ دی!
خُشی وِچ اُسنے پتی دا مۄڈھا گھُٹّ لِیا۔ جیٹھ نُۄں کِہا٬ “جی تُہاڈے مُۄںہ وِچ گھِئۄ-شکّر! ودھائیِیاں ہۄݨ کاکے دے وڈّے باپُۄ نُۄں وی تے چھۄٹِیاں نُۄں وی۔”
اُہدا چاء ٹھلّہِیا نہِیں سی جا رِہا۔ پر اُہدی ودھائی دا تاں کِسے نیں وی اُتّر نہِیں سی مۄڑِیا۔
اُہناں دی بھیت-بھری چُپّ نیں اُہنُۄں پھیر کمبّݨی چھیڑ دِتّی۔ تسلّی کرن لئی اُسنے پھِر پُچھِّیا٬ “جی امرِیک آئِیا کِئۄں نہِیں؟ کی وہُٹی تے کاکے کۄل اے؟”
ہال دی گھڑی اُہنُۄں ٹالݨ لئی جرنَیل سِںگھّ نُۄں ’ہاں‘ آکھݨا ڈھُکواں لگّا پر اُس آکھِیا ناں۔ اُسنے دھَۄݨ مۄڑ کے امر سِںگھّ ولّ ویکھِیا۔
کۄئی کُجھ نہِیں بۄلِیا۔ اِس رہسّمئی خامۄشی نیں سُرجِیت کَۄر دا من کاہلا پا دِتّا۔
“مَیں بار بار پُچھّدی آں٬ امرِیک کِئۄں نہِیں آئِیا٬ امرِیک کِئۄں نہِیں آئِیا؟ جی٬ تُسِیں دسّدے کِئۄں نہِیں کُجھ؟ ہدّ ہۄ گی!”
امر سِںگھّ نیں ڈُبڈُبائُںدِییاں اکھّاں نال جرنَیل سِںگھّ ولّ ویکھِیا۔
“دسّدے آں۔” جرنَیل سِںگھّ نیں ہَۄلھی جِہی کِہا۔ اُسنے نورُۄپ نُۄں راہ وِچ پَیںدے اِکّ پارکِںگّ لَۄٹ ولّ مۄڑ کے کار کھڑی کرن دا اِشارا کِیتا۔
“کار کِئۄں رۄک ’تی؟ میرا امرِیک کِئۄں نہِیں آئِیا؟ کُجھ دسّۄ وی؟ مَیں کدۄں دی بھَۄںکی جاںدی آں۔” سُرجِیت کَۄر امر سِںگھّ نُۄں ہلُۄݨ رہی سی۔
امر سِںگھّ نیں اُس دُیالے باںہ ولھ کے کِہا٬ “کملِیئے! مہاراج گرِیباں دی کدی ہر مَیدان فتہِ نہِیں کردا ہُںدّا! تیرے امرِیک نیں نہِیں سی آئُݨا تَینُۄں اگّۄں لَیݨ۔ اُہ تیرے آئُݨ تۄں پہِلاں ای اگلے جہان نُۄں تُر گِئَے!”
بارُۄد پھٹِیا؛ لاٹاں اُٹھِّییاں۔ پل وِچ سبھ کُجھ سڑ کے سواہ ہۄ گِیا۔ جِہن وِچ راخ اُڈّݨ لگّی۔ بۄلے گئے شبداں وِچ کُجھ وی اسپشٹ نہِیں سی پر سُرجِیت کَۄر نیں پھِر وی بھُلیکھا دُۄر کرنا چاہِیا٬ “کی دسِّیا؟ کِتھّے چلا گِئَے میرا لال!” اُہدی ڈاڈ نِکل گئی۔
رۄںدِیاں امر سِںگھّ نیں اسمان ولّ ہتھّ اُچّا کِیتا۔
اگلے پل ہی اُٹھِّیا ہتھّ نِیںواں کر کے اُسنے بۄر-پائیِپ دے سِرِیاں نُۄں دۄواں ہتھّاں نال گھُٹّ لِیا۔ اُہ دھرتی ہیٹھلے مِیلاں لمّے کھُۄہ وِچ مُڑ تِلک چلِّیا سی۔
“سُرجِیت کُرے! تُر گئے نُۄں تاں ہفتا ہۄ چلِّئَے۔ اَیکسِیڈَیںٹ ہۄ گِیا سی ٹرکّ دا۔” جرنَیل سِںگھّ دے بۄل اتھّرُۄیاں نال بھِجّے ہۄئے سن۔
سُرجِیت کَۄر پاغلاں واںگ پہِلاں چھاتی پِٹّݨ لگّی تے پھیر امر سِںگھّ دا کمِیذ مۄڈھے تۄں پھڑھ کے ہلُۄݨن لگّی٬ “ذالماں! تَینُۄں پتا سی ایس گلّ دا؟ ہائ وے وَیرِییا! مَیتھۄں کِئۄں لُکائُںدا رِہۄں۔ میرے تاں کلیجے وِچ اُدۄں ای مُکّی وجّی سی جدۄں اۄدݨ سویرے پْرۄفَیسر دے ٹَیلِیفۄن سُݨن گِیا کِنّہاں چِر بہُڑِیا نہِیں سَیں تے پھیر چادر لَے کے لمّاں پَے گِیا سَیں۔ گلّ گلّ ’تے پھِسّ پَیںدا سَیں۔ ہائ! نی! چھِںدّر تیرا وِیر! وے لۄکۄ٬ میرا لال!”
اُہ کملِیاں واںگ ایدھر اۄدھر سِر مارن لگّی۔
“تُۄں مَیتھۄں کِئۄں گلّ لُکائی؟ دسّ مَینُۄں وَیرِییا! کِئۄں لُکائی مَیتھۄں گلّ؟”
امر سِںگھّ رۄںدا رۄںدا اُہنُۄں سمجھائُݨ دی کۄسِش کرن لگّا٬ “آپاں چۄری آئے آں کنیڈا۔ ساڈے کاغذ بھرن تے سانُۄں سامبھݨ والا تاں چلا گِیا۔ جے گلّ باہر نِکل جاںدی تاں سانُۄں اگلِیاں کنیڈا نہِیں سی وڑن دیݨا۔”
امر سِںگھّ نیں اُہدے ہتھّ گھُٹّ لئے۔
“وے مَیں پُتّ بِناں اگّ لائُݨی سی کنیڈا نُۄں!”
اُسنے امر سِںگھّ نُۄں کالراں تۄں پھڑھ لِیا تے کھِچّ کے اُسدی کمِیذ دے بٹن تۄڑدِیاں چِیک ماری٬ “پاپِییاں ’فتہِ‘ سِئہاں! کر لئی اُۄ کنیڈا فتہِ؟ پَے گئی تیرے کلیجے نُۄں ٹھںڈھّ؟”
چِیک ماردِیاں ای اُہ بیہۄش ہۄ کے امر سِںگھّ دے مۄڈھے ’تے ڈِگ پئی۔
امر سِںگھّ ہتھّ وِچ پھڑھِیا جھںڈّا جمرَۄد دے کِلہے دے بُرج ’تے ٹںگّݨ لئی ساہۄ-ساہ ہۄئِیا چڑھائی چڑھ رِہا سی کِہ اُسدے پَیر تِلک گئے۔ اُہ سِر پرنے ڈِگِّیا۔
’سررء-گھررء! سررء-گھررء!’’
بُرج دے سِخرۄں تِلکِیا اُہ ورمیں نال دھرتی ’چ اُرار-پار ہۄئےے چھیک وِچ تارے نلی-چۄچ نُۄں لبھّدا لبھّدا ہیٹھاں ہی ہیٹھاں غرکݨ لگّا۔ اُہ بتھیرے ہتھّ پَیر اڑائُݨ دی کۄسِش کر رِہا سی پر ڈُۄںگھے تِلکݨے کھُۄہ وِچ ڈُبّݨۄں بچݨ لئی اُسدے ہتھّ-پَیر کِتے وی اڑ نہِیں سی رہے۔ آخر نِڈھال ہۄ کے اُسنے یتن کرنا ہی چھڈّ دِتّا۔
’سررء-گھررء! سررء-گھررء!’
ہنیرے ’چ ہیٹھاں ہی ہیٹھاں غرکدِیاں کھِیال آئِیا دھرتی دے اِس دُۄجے پاسے٬ پتال دی اِس دھرتی ہیٹھاں اِکّ دھَۄل سُݨِیںدا ہَے۔ اُہ دھَۄل آپݨے سِںگّاں ’تے ذرُۄر اُہنُۄں بۄچ لویگا! اُہنُۄں ڈِگّدے نُۄں سمبھّال لئیگا!
پل-چھِݨ وِچ کالے ہنیرے کھُۄہ وِچ ہذاراں مِیلاں دا پَیںڈا تَیء کر کے اُہ پتال دی دھرتی ’تے ڈِگّا تاں اُہنُۄں سامبھݨ والا دھَۄل تاں کِدھرے وی نہِیں سی!
ناں آکاش ناں پاتال! اُہ کھِلاء وِچ لٹکِیا ہۄئِیا۔ اُہدا آپا سُدرشن چکّر واںگ آپݨی دھُری دُیالے گھُمّی جا رِہا سی تے چلّدا ہۄئِیا اُہدے آپݨے جِسم نُۄں ہی کٹّی وڈھّی جا رِہا سی۔ اُہدے آپݨے اںگّ دُۄجے اںگّاں ’تے وار کر رہے سن۔ تن من دے ٹۄٹے ہۄ کے کھِلاء وِچ بۄٹی بۄٹی اُیڈّ رہے سن۔ جمرَۄد دے کِلہے ’تے جھُلائُݨ لئی اُہدے ہتھّ وِچ پھڑھِیا جھںڈّا لِیراں-لِیراں٬ تُۄمبا-تُۄمبا ہۄ کے کھِلّر گِیا سی۔ ہر ویلے دھرتی دے آر-پار ہۄئے چھیک وِچ ویکھدِییاں رہِݨ والِییاں اُہدِییاں للسائیِیاں اکھّاں چِیتھڑِیاں واںگ کٹّے-وڈھّے جا رہے جِسم وِچۄں بُڑھک کے باہر ڈِگِّییاں۔ اِستۄں پہِلاں کِہ اُہ ٹُٹّدِییاں٬ پھُٹّدِییاں؛ دۄ نِکّے٬ کُۄلے گُلابی نو-جنمیں ہتھّاں نیں اُہناں اکھّاں نُۄں بۄچ کے آپݨِییاں تلِییاں وِچ گھُٹّ لِیا۔
دۄواں نرم٬ ناذُک تلِییاں وِچ سامبھِییاں اکھّاں نیں ننّہے پاردرشی ہتھّاں دے پار ویکھِیا۔ مِسٹر رِیڈ دا چِہرا وِئںگّیاتمک مُسکراہٹ نال لِبّڑِیا ہۄئِیا سی۔ اُہدے پِچھّے کنیڈا دے مہانگر دِییاں رَۄشنِییاں رات دے ہنیرے نُۄں چِیرن دی کۄسِش وِچ لگِّییاں ہۄئیِیاں سن۔