جے. کْرِشنا مُۄرتی آپݨے اِکّ لیکھ وِچّ لِکھدے ہن: “اسِیں سارے ’ستّ بچن‘ مہاراج کہِݨ والے ہاں۔ آپݨی پْروِرتی ’تے وشِشٹ منۄ-ارچنا دے انُسار اسِیں سارے سبھ کُجھّ پْروان کری جا رہے ہاں۔ اسِیں سدا ہی آرتھِک تے ساںسکْرِتِک پرمپّراواں اتے سماجک پْربھاواں نُۄں چُپّ-چاپ اںگِّیکار کری جا رہے ہاں۔ اسِیں کدے وی اُہناں وِرُدھّ کھڑے نہِیں ہۄئے۔ جیکر کدے کھڑے ہۄئے وی ہاں تاں لاچاری وِچّ کھڑے ہۄئے ہاں٬ سمجھ سۄچ کے کدے وی نہِیں۔ ساڈی کھۄج وِچّ وی سدا ڈر مِلِیا رہِںدّا ہَے۔ ساڈی بھال وِچّ وی سُوِئوستھِت بھوِکھّ دی آشا لُکی رہِںدّی ہَے۔ (’نونِیت‘, ستمبّر 1962 وِچّۄں)

درئسل گلّ اِہ ہَے کِہ ’دھرم‘ آپݨے آپ وِچّ اِکّ بہُت ہی پوِتّر اوسّتھا ہَے پر دھرم دا ورتمان سمُچّا ڈھاںچا نِرارتھک ’تے ہانِیکارک ہۄ گِیا ہَے۔ اسِیں مجبُۄر ہۄ کے وی کھۄجی بݨ سکدے ہاں۔ ہالات ساتھۄں تُہاتھۄں ناںہ کروا سکدے ہن۔ پر سبھ تۄں مذیدار گلّ تاں اِہ ہَے کِہ سمجھ سۄچ کے بِناں کِسے مکسد دے٬ پھلھ جاں دںڈّ دی آشا جاں ڈر دی آشںکّا تۄں بِناں ہی ناںہ کہِݨا اِکّ بہُت ہی وکھّری تے ہَۄسلاکُن اوسّتھا ہَے۔

اِکّ سچّا-سُچّا تے دھارمک من ساڈِییاں سبھ سمسِّیاواں نُۄں سُلجھا سکدا ہَے۔ دھرم وِچّ سبھ کُجھّ ہی آ جاںدا ہَے۔ اُسدے دائِرے تۄں پرے کۄئی وی وستُۄ جاں کۄئی وی اوسّتھا نہِیں۔ ’دھرم‘ کۄئی پُۄرن نِسچِت سِدھاںتاں نُۄں مُکھّ رکھّکے پھُۄک-پھُۄک کے کدم نہِیں رکھّدا سگۄں دھرم کیول اسلِیئت تۄں سچّ نُۄں ویکھدا ہَے۔ اُہ کیول اُپّرلی پدھّر ’تے ہی سچّ نُۄں نہِیں دیکھدا سگۄں اںدّرلی تہِ بھاو آتما تکّ جا پُجّدا ہَے۔ اُہ٬ اُسدے پردے پِچھّے لُکے ہۄئے سارے بھیداں پِچھّے کمّ کر رہے سِدھاںتاں تے شکتی نُۄں گہُ نال ویکھدا-وِچاردا ہَے۔ اُہ سارِیاں بھاواں نُۄں سمجھݨ مگرۄں کھۄج اُپرںتّ جِس اوسّتھا تے بھُۄمِکا نُۄں پُجّدا ہَے٬ اُہی اِکّ نواں من ہَے٬ دھارمک من ہَے٬ نہِیں … نہِیں٬ شُدھّ دھارمک من ہَے۔

چھاتی ’تے ہتھّ رکھّ کے سچّ-سچّ دسّݨا کِہ کی اسِیں سارے ہی دھرم نُۄں کیول اِکّ شبد ہی نہِیں سمجھدے؟ کی ساڈے لئی دھرم٬ کیول اِکّ پْرتِیک ہی نہِیں؟ ساڈے پرمپّراگت وِچاراں دا سِٹّا ہی نہِیں؟ ساڈے وِچّۄں٬ اسِیں سارے ہی ہِںدُّۄ٬ مُسلمان٬ سِکھّ٬ اِسائی٬ یہُۄدی آدِ اِس لئی ہاں کِئُںکِہ سانُۄں بچپن وِچّ ہی اِہ دسِّیا گِیا ہَے کِہ اسِیں اِہناں وِچّۄں اِکّ ہاں۔ سانُۄں مُڈھّ تۄں ہی ساڈے دھرم جاں تتھاکتھِت دھرم دِییاں سارِییاں ہی سہی تے غلت گلّاں دسّ دِتِّییاں گئیِیاں ہن۔ سانُۄں سارے ہی وِشواس٬ ادھّ-وِشواش اتے اںدھّ -وِشواس دے دِتّے گئے ہن۔ اسِیں اِہناں نُۄں آپݨے نِجّی انُبھو دے آدھار ’تے نہِیں سگۄں دِتّے گئے رُۄپ وِچّ ہی پْروان کر لِیا ہَے۔ سپشّٹ کرن ہِتّ اُداہرݨ لئی اسِیں ’گُرُۄ رام داس آشرم‘ دے ’امرِیکن سِںگھّاں‘ اتے ’ہرے کْرِشنا مُۄومَیںٹّ‘ دے گۄرے کالے مَیمبراں نُۄں لَیںدے ہاں۔ اِہ دۄویں گرُپّ جدّی دھارمک وِشواس نال سمپّرک نہِیں رکھّدے پرںتُّۄ جیکر اسِیں اِہناں دے وِوہار نُۄں دیکھِیئے تاں سانُۄں سہِجے ہی اںدّاذا ہۄ جائیگا کِہ اِنہاں دۄہاں گرُپّاں دے مَیمبر آپݨے نِجّی انُبھو دے آدھار ’تے وِچر رہے ہن اتے اِہناں لئی ’سِکھّ‘ جاں ’ہِںدُّۄ‘ دھرم دا ارتھ٬ اِہناں دھرماں وِچّ جنمے منُکھّاں نالۄں نِسچے ہی وکھّرا ہَے٬ ڈُۄںگھا ہَے٬ بِبیکی اتے گمبھِّیر ہَے۔ اسِیں ہِںدُّۄ جاں سِکھّ ہاں کِئُںکِہ اسِیں اجِہے دھارمک سماج وِچّ جنم لِیا ہَے٬ اِہ ’ہِںدُّۄ‘ جاں ’سِکھّ‘ ہن کِئُںکِہ اِہناں دا انُبھو ہَے۔

جے. کْرِشنامُۄرتی دے کہِݨ انُسار اِکّ ہۄر گلّ وی ہَے کِہ جِویں جوانی دے دِناں وِچّ اِکّ ساموادی منّ لَیںدا ہَے کِہ پرماتما نہِیں ہَے٬ تِویں ہی اسِیں-تُسِیں وی منّ لِیا ہَے کِہ اِیشور ہَے۔ اِس لئی جیکر گہُ نال وِچارِیا جاوے تاں تُہاڈے-ساڈے وِچّ اتے اِیشور نُۄں ناں منّݨ والے بںدّے وِچّ کۄئی اںتّر نہِیں٬ کِئُںکِہ اسِیں-تُسِیں دۄویں ہی آپݨے آپݨے سںسّکاراں دے سِٹّے ہاں۔

اِہ بِلکُل ناں سمجھݨا کِہ مَیں ناستک ہاں جاں مَیں کِسے دھرم ’تے آرۄپ لگا رِہا ہاں٬ جاں اِکّ دھرم نُۄں دُۄجے دھرم نال تُلنا کردِیاں سِٹّے کڈھّ رِہا ہاں۔ گلّ دھرم تۄں اگّے دھارمکتا دی ہَے۔ کہِݨ دا بھاو اِہ ہَے کِہ ساڈا ورتمان ورتِیںدا دھرم دُۄجِیاں دی انُبھُۄتی دا سِٹّا ہَے٬ اِہ ساڈا آپݨا انُبھو نہِیں۔ اِس لئی جدّی پْراپت رُۄڑِیگت سںسّکاراں تۄں مُکتی پائے بِناں بںدّا کِویں کھۄج کر سکیگا کِہ کی ہَے اتے کی نہِیں ہَے؟ سچّ جاݨنا٬ من نُۄں اِس ترہاں دے سںسّکاراں تۄں مُکّتی دِلوا چُکّݨ تۄں پہِلاں ہی اِہ کہِݨا کِہ مَیں دھارمک ہاں٬ ہِںدُّۄ ہاں٬ مُسلمان ہاں٬ سِکھّ ہاں٬ بۄدھی جاں اِسائی ہاں کی بِلکُل بیئرتھ نہِیں لگّدا؟ اِس ترہاں دا من دھارمک من نہِیں٬ پرمپّراگت من ہَے۔ ڈرِیا ہۄئِیا من کدے وی اِہ پتا نہِیں لگا سکدا کِہ دِماغ دی پہُںچّ تۄں پرے وی کۄئی وستُۄ ہَے جاں نہِیں۔ کِرپا کرکے میری گلّ: بیشکّ ناں سُݨۄ٬ پرںتُّۄ ایکاںت وِچّ بَیٹھ کے اِکلِّیاں کدے سِرف آپݨے من دی ہرکت وی سُݨۄ٬ کِئُںکِہ آپݨے دِل دی ہرکت نُۄں سُݨنا وی اِکّ کلا ہَے٬ اِکّ تجربا ہَے۔ پُۄرے من نال سُݨنا ہَے٬ ادھّے من نال نہِیں٬ دُ-چِتّے من نال نہِیں۔ درئسل اسِیں آم تَۄر ’تے کیول ادھّے من نال ہی سُݨن دے آدی ہاں: تۄلدے ہۄئے٬ ڈردے ہۄئے٬ کھںڈّن کردے ہۄئے۔ اسِیں سُݨدے ہاں اتے نال ہی اِہ وی سۄچدے ہاں کِہ جۄ کُجھّ سُݨ رہے ہاں اُس نال سہِمت ہۄئِیا جاوے کِہ ناں۔

کُجھّ دھارمک لۄک جیکر ترکہِین ہن تاں اُہ مانسِک دْرِشٹی تۄں ذرُۄر ہی بِمار ہُںدّے ہن۔ ترک ذرُۄری ہَے٬ کھۄج ذرُۄری ہَے۔ بِناں ترک جاں کھۄج دے٬ پْروانگی وِچّ ڈر مِلِیا ہُںدّا ہَے۔ دھارمک من کدے وی کِسے مانتا وِچّ بجھِّیا نہِیں ہُںدّا٬ اُہ تاں ساڈے سںسّکاراں دی چِیر-پھاڑ کرکے سچّ پْرگٹ کرن دی کۄشِس کردا ہَے۔ جھُۄٹھ نُۄں بینکاب کردا ہَے۔ سارے پردے لاہ دِںدّا ہَے۔

پر اکسر اسِیں سںسّکار نہِیں تۄڑدے٬ تۄڑن دا یتن وی نہِیں کردے اتے ناں ہی تۄڑن دی ہِمّت ہی کردے ہاں۔ کِئۄں بھلا؟ اِس لئی کِہ کِتے ساڈی اِذّت ناں جاںدی رہے۔ اِسے اِذّتدار سماج وِچّ٬ جِہڑا کِہ اکسر گںدّا جاں گںدھّلا رہِںدّا ہَے٬ منُکھّ کدے وی سمُچّے تَۄر ’تے مرِیاداواں نُۄں نہِیں تۄڑدا۔ اِسدا اِہ ارتھ نہِیں کِہ اُہ تۄڑ نہِیں سکدا۔ ذرُۄر تۄڑ سکدا ہَے٬ اُہ سمرتھّ ہَے پرںتُّۄ اُہ سماج دے ڈرۄں٬ بھلا بُرا آکھے جاݨ دے ڈرۄں جاں ڈرپۄک ہۄݨ کارن نہِیں تۄڑدا جاں تۄڑن دا ساہس نہِیں کردا۔ سمجھݨ والی گلّ ہَے کِہ جد تکّ من وِچّ دوںدّ نہِیں چلدا٬ کِںتُّۄ-پرںتُّۄ کرن دی بھاونا نہِیں جاگدی٬ سچّ ہتھّ کِویں آویگا؟

لالا ہردِیال جی٬ ’بَۄدھِک سبھِیاچار‘ لیکھ وِچّ لِکھدے ہن: ’اِہ تُہاڈا فرذ ہَے کِہ تُسِیں آپݨے من دا وِکاس کرۄ٬ اِسنُۄں سِکھائۄ اتے اُنّاں گِیان پْراپت کرۄ جِنّا تُسِیں سمبھّاوِت پْراپت کر سکدے ہۄوۄ۔ گِیان اِکّ کھُۄہ واںگ ہَے جِسنُۄں نِرںتّر چشمے بھردے ہن اتے تُہاڈا من اِکّ بالٹی دی ترہاں ہَے جِسنُۄں تُسِیں اِس وِچّ سُٹّ سکۄ اتے اُناں گِیان پْراپت کر سکۄ جِنّا تُسِیں پْراپت کر سکدے ہۄوۄ۔ … گِیان اتے مانسِک آتم-سبھِئتا تُہانُۄں بیہِساب آشِیرواد پْردان کرنگے۔ تُسِیں دھرم اتے سِیاست وِچّ اںدھّ-وِشواس اتے بھڑکاہٹ دا شِکار نہِیں ہۄوۄگے۔ -’ترک بۄدھ‘, جُلائی-اگست 1972, وِچۄں۔

درئسل کِسے دا پِچھّا کرنا آپݨے وِچاراں نُۄں آپݨی سُتںتّرتا نُۄں نشٹ کرنا ہَے۔ فارسی دا کوی ’شیکھ سائدی‘ اُپدیش دیںدِیاں کہِںدّا ہَے: ’آدمی نُۄں گِیان دے پِچھّے مۄمبتّی دی ترہاں پِگھل جاݨا چاہِیدا ہَے۔ اِہ تُہاڈا فرذ ہَے بھاویں کِہ تُہانُۄں اِسدی پْراپتی لئی ساری دھرتی اُپرۄں ہی کِئۄں ناں لںگھّݨا پوے۔‘

اسِیں پھِر وی غلت پِچھّا کردے ہاں۔ پِچھّا کِئۄں کردے ہاں کُجھّ پْراپت کرنا چاہُںدّے ہاں٬ سپھل ہۄݨا چاہُںدّے ہاں۔ اِہ سبھ کردِیاں اسِیں ڈردے ہاں۔ ڈر سدا سپھل سچّ دی کھۄج دا وَیری ہَے۔ ڈرِیا ہۄئِیا سرِیر ’تے ڈرِیا ہۄئِیا من سبھ وستاں وِچّۄں آرام٬ راہت اتے سُرکھِّیا ہی چاہُںدّا ہَے۔

دھارمک من دا پہِلا نِشانا تاں پہِلاں آپݨے آپ نُۄں جاݨنا ہَے٬ پرم-تتّو نُۄں جاݨنا تاں مگرۄں دی گلّ ہَے۔ دھارمک وِچار کہِںدّی ہَے کِہ منُکھّ سرِیر اتے آتما دا بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ اُس بُدھّی بارے چُپّ سادھی ہۄئی ہَے۔ اِںجھ لگّدا ہَے کِہ ہُݨ گِیان دی پْراپتی لئی بُدھّی دا یۄگدان وی ذرُۄری ہَے۔ پرم-چیتنا نُۄں ابھۄل ہی نِکّا جیہا سںکُّچِت اتے جڑھ من کِویں تے کدۄں جاݨ سکیگا؟ اُہ بُدھّی جِہڑی ڈر٬ وِرۄدھ٬ دُکھّ٬ پِیڑا٬ اِچھّاواں اتے اِیرکھا تۄں بݨی ہَے٬ اُہ اپُجّ تکّ کِویں پُجّیگی؟ سانُۄں کی ہۄݨا چاہِیدا ہَے٬ اِہ جاݨن تۄں پہِلاں اِہ کھۄجݨا ہی پویگا کِہ ’اسِیں کی ہاں؟‘ اگِیانتا لئی کۄئی تھاں نہِیں٬ گِیانوان ہۄݨ دی لالسا کردِیاں یتن ذرُۄری ہَے۔ گِیان٬ وِگِیان آپݨی تھاں اتے دھرم آپݨی تھاں۔ پرںتُّۄ اِہ وکھّ-وکھّ ہُںدّے ہۄئے وی اِکّ دُۄجے ’تے نِربھر ہن۔ جیکر وِگِیان وِچّ سارا جِیون نہِیں سمۄںدا تاں دھرم وِچّ وِگِیانی ہُںدِّیاں سارا جِیون سمۄ جاںدا ہَے۔ دھرم تۄں اگّے٬ گِیان پْراپت کر چُکِیا اِکّ دھارمک من سمُچّے منُکھّ نُۄں پکڑدا ہَے٬ اُسدے کِسے اِکّ اںگّ نُۄں نہِیں۔ جیکر اسِیں تُسِیں سۄچدے ہاں ’مَینُۄں گھُمںڈّی نہِیں ہۄݨا چاہِیدا‘ تاں مَینُۄں لگّدا ہَے کِہ اسِیں-تُسِیں سچّ نُۄں نہِیں دیکھِیا۔ اسِیں-تُسِیں سبھ گھُمںڈّی ہاں٬ منِّیئے بھاویں ناں۔ ذہِر بھرِیا سپّ دیکھ کے اسِیں-تُسِیں اِکّ دم پرے ہٹّ جاںدے ہاں۔ اِتھّے وِچار نہِیں ہُںدّی٬ تُرںتّ کِرِیا ہُںدّی ہَے۔ پھِر کی کارن ہَے کِہ اسِیں-تُسِیں اِہ تاں جاݨدے ہاں کِہ سانُۄں ’گھُمںڈّی نہِیں ہۄݨا چاہِیدا‘ پھِر وی اِس نُۄں دُۄر کرن سمبّںدھّی کۄئی وی تُرںتّ کِرِیا نہِیں ہُںدّی؟ ویکھݨ, ویکھݨ وِچّ اںتّر ہَے۔ اِکّ دیکھݨا اجِہا ہَے جِس وِچّ سماں لگّدا ہَے٬ دُۄجا دیکھݨا اجِہا ہَے جِس وِچّ بِلکُل ہی کۄئی سماں نہِیں لگّدا۔

اتے مَیں گلّ اجِہے من دی کر رِہا ہاں جِہڑا من بِناں سمیں دے٬ بِناں وِچار دے دیکھ سکدا ہَے اتے کِرِیاشِیل ہۄ سکدا ہَے۔ اجِہا دھارمک من ہی اسِیم نُۄں ناپدا ہۄئِیا ’اُسنُۄں‘ پکڑیگا۔