سویرے سویرے اُٹھّ کے اُہ آپݨے ہڈّ سمیٹے۔ گھر والے نیں دِہاڑی ’تے جاݨا سی٬ اُہدے لئی چاہ اتے رۄٹی تِیار کرنی سی۔ اِنے نُۄں بذُرگ سسّ وی اُٹھّ کھڑھدی تے اواذ ماردی٬ “کُڑے بہُۄ٬ چاہ لِیا۔ ماڑے جِہے ہڈّ مۄکلھے ہۄ جاݨ۔”
اجّ جدۄں اُہنے تِیجے مںجّے ولّ دیکھِیا تاں مںجّا کھالی دیکھ کے اُہ بُڑبُڑ کرن لگّی٬ “تڑکے ای ٹِبھ گِیا اےَ نشے دا جھسّ پُۄرا کرن ... آتھݨے ٹلّی ہۄئِیا گھر وڑُۄ۔ پھِر باپ دی داڑھی پُٹُّۄ۔ رۄئب نال آکھُۄ٬ جِہڑے پَیسے دِہاڑی کرکے کما کے لِیائِئَں٬ اُہ میری تلی تے رکھّ٬ نہِیں تاں … لال سُرکھ اکھّاں اتے ڈگمگائُںدا سرِیر ہڈِّییاں دی مُٹھّ بݨکے رہِ گِیا ... گھر وِچّ کُجھ نہِیں چھڈِّیا۔”
پھِر جدۄں اُہ متھّے ’تے ہتھّ دھرکے ڈُۄںگھِییاں سۄچاں وِچّ رسۄئی ولّ ودھی٬ ساہمݨے دیکھ کے اُہدی بھُبّ نِکل گئی۔ پرسۄں کھرِیدِیا چاہ والا پتِیلا رسۄئی وِچّۄں گُمّ سی۔ چاہ اتے کھںڈّ والے ڈبّے بھاںء بھاںء کر رہے سن۔ “لَے گِیا کںجّراں نُۄں دیݨ لئی ... بدلے وِچّ چِٹّا لویگا۔ پر اِئۄں کِنّا کُ چِر چلُّۄ اِہ سارا کُجھ؟ ہُݨ تاں کںدھّاں ’تے لگِّییاں چار اِٹّاں اِیہ رہِ گئیِیاں٬ اِہ وی ...۔”
ڈںگّ ماردِییاں سۄچاں نال پرل پرل وہِںدّے ہںجھُّۄ اُہدے چِہرے نُۄں بھِئۄں رہے سن۔ پھِر اُہ ہئُکا بھرکے آپݨے آپ نُۄں مُخاتِب ہۄئی٬ “تڑکے تڑکے کِیہتۄں مںگّݨ جاواں اِہ نِکسُک؟ تھۄڑھے چِر نُۄں گھر والے اتے سسّ دی اواذ وی آ جاݨی اےَ۔”
اُہنے ڈُۄںگھی چِںتّا وِچّ ڈُبّی نیں گُیاںڈھݨ دے در ’تے دستک دِتّی۔ اتھّرُۄیاں بھِجّی اواذ وِچّ آپݨی وِتھِیا اُہنُۄں دسّی۔ گُیاںڈھݨ نیں اُس نُۄں ہَۄسلا دِتّا٬ “کۄئی ناں٬ رۄ ناں۔ چاہ لئی بھاںڈا وی لَے جا٬ کھںڈّ اتے چاہ پتّی وی ...۔”
اُس نُۄں جاپِیا جِویں ربّ بہُڑ پِیا ہۄوے۔ چاہ والا برتن لَیکے اُہنے چاہ دھر دِتّی۔ گھر والے نُۄں اُہنے کُجھ نہِیں دسِّیا۔ سۄچِیا٬ سارا دِن کلپُۄگا اُہ٬ اُہنُۄں کاہنُۄں تںگّ کرنا ہَے۔ جے چِںتّا وِچّ بِمار ہۄ گِیا٬ پھِر تاݨی ہۄر اُلجھ جائۄُگی۔ اِہ سۄچکے اُہنے دڑ وٹّ لئی۔ بھرے من نال اُہ اُدھار لئے سمان نال چاہ تِیار کرکے پتی اتے سسّ نُۄں دے آئی۔ پر گمگِین سۄچاں دے پائے کھَۄرُۄ کارن چاہ دا گھُٹّ اُہدے آپݨے اںدّر ناں لںگھِّیا۔ پتی لئی چار رۄٹِییاں تِیار کرن لئی اُہ پھِر چُلّہے دُیالے ہۄ گئی۔ اچار نال رۄٹی پۄݨے وِچّ لپیٹ کے اُہنے گھر والے دے سائیِکل دی ٹۄکری وِچّ رکھّ دِتّی۔ پتی تھۄڑھی دیر بائد رسۄئی وِچّ آئِیا٬ پتنی نُۄں گمگِین دیکھکے اُداس من نال اُہ کہِݨ لگّا٬ “کِدھّر گِیا کرما ... دِکھائی نہِیں دِںدّا؟”
پہِلاں اُہ گُمّ سُمّ رہی٬ پھِر اُسدی بھُبّ نِکل گئی٬ “ڈُبّ جاݨے نیں گھر وِچّ کُجھ نہِیں چھڈِّیا۔ میری پیٹی کھالی کر ’تی۔ گھر دا سارا سمان ویچ دِتّا۔ جِہڑا تُۄں پرسۄں چاہ والا نواں پتِیلا لَے کے آئِیا سی٬ اُہ وی لَے گِیا ... نال کھںڈّ تے چاہ وی۔ ہُݨ گُیاںڈھِییاں دِئۄں لِیاکے بُتّا سارِئَے۔ کِدھّر نُۄں جائیِئے؟ جِئۄُݨا دُبھّر ہۄ گِیا۔”
گھر والے دے چِہرے اُتّے وی اُداسی دی پرت جمّ گئی٬ “کۄئی نِیں ... اجّ مَیں دِہاڑی ’تے نہِیں جاںدا۔ اِہدا کرداں کۄئی بنّہ سُبّ۔”
اُہ بھرِیا پِیتا اٹھّ مِیل دا پَیںڈا تَیء کرکے پُلِس سٹیشن پُجِّیا۔ تھاݨے وِچّ دۄ سِپاہی بَیٹھے سن۔ بذُرگ دے پُچھّݨ سِپاہِییاں نیں دسِّیا٬ “اجّ مںتّری جی نیں آئُݨَے۔ سارے مُلاذماں دی ناکِیاں ’تے ڈِئُٹی لگّی ہَے۔ اِتھّے تاں بسّ اسِیں دۄ ہی ہاں۔ “کِویں آئِئَں؟ کۄئی واردات ہۄ گئی؟”
اُہ آپݨا دُکھّ دسّدِیاں بھُبِّیں رۄ پِیا٬ “اِکّلَۄتے نشئی پُتّ نیں گھر نُۄں مُۄدھے مُۄںہ کر دِتّا۔ گھر وِچّ کُجھ نِیں چھڈِّیا۔ ساڈے ’تے ہتھّ وی چُکّدَے۔ گل-گُۄٹھا دے کے نشا کرن لئی پَیسے بھالدَے۔ بھلا اسِیں اُہنُۄں رۄذ کِتھّۄں دیئیِئے رۄکڑی؟ ہُݨ سانُۄں آپݨی جان دا کھترا اےَ٬ ساڈا بچائۄ کرۄ۔”
سِپاہی نیں اِکّ ٹُکّ جواب دِتّا٬ “دیکھ ... تیرے ساہمݨے تھاݨا کھالی پِیا۔ تھاݨا چھڈّ کے کِویں جائیِئے؟ اِئۄں کر٬ نیڑے سرکاری نشا چھڈائۄُ کیںدر اےَ٬ اُنہاں نال گلّ کر۔”
اُہنے بھرے من نال سرکاری نشا چھڈائۄُ کیںدر دا رُکھ کِیتا۔ نشا چھڈائۄُ کیںدر وِچّ پہُںچّݨ ’تے بھارا اِکٹھّ دیکھ کے اُہنے اِکّ وِئکتی نُۄں پُچھِّیا٬ “کِویں اِتھّے اَینی بھِیڑ اےَ؟”
“بابا٬ اِہ سارے املی نیں۔ جِیبھ ’تے رکھّݨ والی گۄلی لَیݨ آئے نیں۔ اَینا کُ املِییاں دا میلا تاں اِتھّے رۄذ ہی رہِںدّا ہَے۔”
اکِّیا جِہا اُہ لمّی کتار وِچّ جا کھڑۄئِیا۔ واری آئُݨ ’تے نرس نیں اُس نُۄں کِہا٬ “لِیائۄ آپݨا کارڈ؟”
اُہنے بھمںتّرے جِہے نیں جواب دِتّا٬ “مَیں تاں بِیبی ڈاکٹر ساہِب نُۄں مِلݨا اےَ۔ میرا مُںڈّا نشا کردَے۔ اُہدے پِچھّے پُچھّݨَے۔”
“پھِر بابا جی دُۄجے گیٹ ’تے جائۄ ... ڈاکٹر ساہِب اُتھّے بَیٹھدے نیں۔”
اُتھّۄں نِکلکے اُہ دُۄسرے گیٹ ’تے ولا گِیا۔ اُتھّے وی اُہنُۄں لمّی کتار وِچّ کھڑۄݨا پِیا۔ آپݨی واری آئُݨ تے اُہنے ڈاکٹر نُۄں کِہا٬ “میرا مُںڈّا باہلا نشا کردا اےَ جی۔ اُہنُۄں نرک وِچّۄں کڈھّۄ۔ بہُت دُکھی آں اسِیں۔”
“مُںڈّا کِتھّے ہَے؟” ڈاکٹر نیں پُچھِّیا۔
“اُہ تاں جی نشا ڈپھّݨ لئی باہر دھکّے کھاںدا پھِردَے۔”
“بابا٬ اِلاج تاں اسِیں مُںڈّے دا کرنَے۔ جے اُہ اِلاج کروائُݨا نہِیں چاہُںدّا٬ پھِر بھلا اسِیں دھکّے نال اِلاج کِویں کر سکدے آں؟ تُسِیں مُںڈّے نُۄں لِیائۄ٬ پھِر دیکھدے آں۔” اِہ کہِکے ڈاکٹر دا دھِیان دُۄجے نشئی مرِیذ ولّ چلا گِیا۔
بذُرگ بھرِیا پِیتا باہر آ گِیا۔ اُس نُۄں ’یُدھّ نشِیاں وِرُدھّ‘ ڈھکوںجّ جِہا لگِّیا۔ بذُرگ نُۄں بَۄںدلِیا جِہا دیکھکے اِکّ وِئکتی نیں سمجھائِیا٬ “اِہ تاں اُنہاں دا اِلاج کردے نیں جِہڑے آپ چلّ کے آئُݨ جاں پھِر پُلِس والے لَے کے آئُݨ۔ میری نِگاہ وِچّ اِکّ نشا چھڈائۄُ کیںدر ہَیگا٬ پر اُہ اِلاج لئی رُپئِیاں دے بُکّ مںگّدے نیں۔”
“کۄئی نہِیں٬ مَینُۄں اُس سَیںٹر دا تھہُ پتا دسّ دے۔ مَیں آپݨا آپ ویچ کے اُہدا اِلاج کروائۄُںگا۔”
اُس وِئکتی نیں بذُرگ نُۄں اُس نشا چھڈائۄُ کیںدر دا تھہُ-ٹِکاݨا دسّ دِتّا اتے نال ہی مۄبائِل نمبّر وی دے دِتّا۔ بذُرگ دے مِنّت کرن ’تے اُسنے سَیںٹر والِیاں نال مۄبائِل مِلاکے گلّ کرن لئی کِہا۔ اگِّئۄں سَیںٹر والے نیں اِلاج کرن دی پُۄری تسلّی دِتّی۔ خرچ پںدّراں ہذار رُپئے پْرتی مہِینا اتے پِںڈّۄں اُس نُۄں لِیائُݨ دا اٹھّ ہذار وکھّرا لَیݨ سبںدھّی دسِّیا۔ بذُرگ نیں ہئُکا بھرکے کِہا٬ “کۄئی نِیں جی٬ پَیسِیاں دا بںدّۄبست کرکے تھۄنُۄں دسّدے آں۔”
اِس کھلجگݨ وِچّ ہی اُسدی ادھّی دِہاڑی لگّ گئی۔ پھِر اُہ پَیسِیاں دے جُگاڑ لئی در در بھٹکِیا۔ کئی تھاںواں ’تے ہتھّ ٹڈّے پر کِتۄں کھَیر نہِیں پئی۔ آخر اُہ پِںڈّ دے سردار کۄل گِیا۔ سردار نیں مُںڈّے دے اِلاج دا کھرچا تاں اۄٹ لِیا٬ پر نال ہی اِہ وی شرت لا دِتّی کِہ بدلے وِچّ تَینُۄں کھیت اتے تیری پتنی نُۄں کۄٹھی کمّ کرنا پویگا۔ تھۄڈی دۄناں دی اتے تیری ماں دی رۄٹی دا جُگاڑ وی اسِیں کر دیواںگے۔ مُںڈّے دے اِلاج لئی پہِلی کِشت دی ادائِگی لئی سردار نیں تِیہ ہذار رُپئے اُس نُۄں دے دِتّے۔ اُسنے سردار اگّے ہتھّ جۄڑدِیاں کِہا٬ “کلّہ نُۄں اسِیں مُںڈّے نُۄں سَیںٹر چُکّا دِیاںگے اتے پرسۄں نُۄں مَیں اتے گھر والی تھۄڈی سیوا وِچّ ہاذر ہۄ جاواںگے۔”
سردار دے پھۄن تۄں ہی اُسنے سَیںٹر والِیاں نُۄں آئُݨ دا سُنیہا دے دِتّا۔ جواب وِچّ سَیںٹر والِیاں نیں بذُرگ دا اڈرَیسّ لِکھݨ پِچھّۄں کِہا٬ “اسِیں سویرے چار وجے اُس نُۄں سُتّے پئے نُۄں چُکاںگے۔ تُسِیں بُۄہا کھۄلہ دیݨا۔”
اگلے دِن سویرے ہی پُلِس دے چھاپا مارن واںگ پںجّ چھے مُںڈّے ڈاںگاں نال لَیس بذُرگ دے گھر پُجّ گئے۔ بذُگر نیں اُسدے مںجّے ولّ اِشارا کر دِتّا۔ مُںڈِّیاں نیں نشیڑی نُۄں اُٹھائِیا اتے پھِر تھپّڑاں نال اُس نُۄں بَۄںدلا دِتّا۔ اُس نُۄں سۄچݨ دا مَۄکا ہی نہِیں دِتّا۔ اُس نُۄں دھکّے نال کار وِچّ سُٹّ کے لَے گئے۔ جاںدے ہۄئے بذُرگ تۄں تےئی ہذار رُپئے وی لَے گئے۔
بُۄہا کھۄلہ کے اُہ بھرے من نال جاںدی کار ولّ وِہںدّے رہے اتے پھِر دۄنۄں ہی اِکّ دُۄجے دے گل لگّ کے بھُبِّیں رۄ پئے۔
* * * * *