کۄئی وی وِئکتی آپݨے اِتِہاس اتے ہالات دی پَیداوار ہُںدّا ہَے۔ جیکر مَیں لیکھک بݨ سکِیاں تاں اِس کرکے نہِیں کِہ میرے اُتّے پْرماتما دی کۄئی خاس مِہر ہۄئی سگۄں اِس کرکے کِہ میرے پِچھۄکڑ اتے چَۄگِردے وِچّ کِدھرے ناں کِدھرے٬ کُجھّ ناں کُجھّ اجِہا ذرُۄر ہۄویگا٬ جِس سدکا میرے اںدّر لیکھک بݨن دا بِیج ڈِگّ پِیا٬ جۄ سماں آئُݨ ’تے لۄڑِیںدی ’رَۄشنی‘ اتے ’گرمی‘ مِلݨ نال پھُٹّ پِیا۔

بھاویں اِس ’کُجھ ناں کُجھ‘ دی پچھاݨ کر سکݨی ڈاڈھی مُشکِل ہَے پر فِر وی بِیتے اُتّے نذر مارِیاں کۄئی کۄئی نکش اُگھّڑدا اُبھّردا دِسّ پَیںدا ہَے۔

میرا اِہ دائوا ہرگِذ نہِیں کِہ مۄگے دے خاندانی وَیداں دی ’وَیدگی‘ واںگ ساہِتکاری وی مَینُۄں ’وِراست‘ وِچّ مِلی ہَے! جِتھّۄں تکّ میرا دھِیان جاںدا ہَے میرے نانکِیاں اتے دادکِیاں دۄہاں پرِواراں وِچّۄں میرا پِئۄ پہِلا آدمی سی جِسنے ستّ جماتاں پاس کِیتِییاں اتے آپݨے خاندان وِچّۄں مَیں پہِلا آدمی ساں جِسنے دس جماتاں پاس کِیتِییاں۔ اِںج پڑھن-لِکھݨ دا نِسچَے ہی میرا کۄئی گَۄروشالی پِچھۄکڑ نہِیں۔ ’ماجھے دی دھُنّی‘ دے نام نال پْرسِدھّ٬ جِس اِلاکے وِچّ مَیں جمِّیا پلِیا تے پْروان چڑھِیا اُس بھُگۄلِک کھِتّے وِچّ ’تیگ دے دھنی‘ تاں بہُت ہۄئے پر ’کلم دا دھنی‘ کۄئی وِرلا ہی ہۄئِیا۔ پہِلاں لاہَۄر٬ آذادی پِچھّۄں امّْرِتسر اتے ہُݨ والے ذِلہے ترنتارن وِچلے میرے آپݨے پِںڈّ سُر سِںگھّ دے بھائی بِدھی چںدّ اتے بھائی مہاں سِںگھّ تۄں اِلاوا٬ مائی بھاگۄ (جھبال), جسّا سِںگھّ رامگڑھِییا٬ نواب کپُۄر سِںگھّ (سِںگھّپُرا), شہِید بھائی تارُۄ سِںگھّ (پُۄہلا), شہِید بابا دِیپ سِںگھّ (پہُۄوِںڈّ) سُکھّا سِںگھّ (ماڑی کمبّۄکے), بابا بِیر سِںگھّ آدِ انیک شہِید سُۄرمِیاں دِییاں یاداں نال سمبّںدھّت پِںڈّ اِکّ دُۄجے دی وکھّی نال وکھّی لائی کھڑۄتے ہن۔ اِہناں سُۄرمِیاں دے کھڑکدے کھںڈِّیاں تے لِشکدِییاں تلواراں تۄں پار کسُۄر وِچّ بابا بُلّے شاہ وی ہُݨ نذرِیں پَے رِہا ہَے اتے پرہے راوی تۄں پار بابا نانک آپݨی باݨی الاپ رِہا ہَے۔ اِہ دۄویں شائِر بھاویں سمُچّی پںجّابی کَۄم دی مہان وِراست ہن پر مَینُۄں لیکھک بنائُݨ وِچّ اِہناں دا کۄئی تتکالی رۄل نہِیں۔

اُںج وی جٹّ بھائیِچارے دا مُکھّ کمّ مال- ڈںگّر سامبھݨا تے کھیتی کرنا رِہا ہَے۔ پڑھݨ-لِکھݨ تۄں بِناں ہی سار لَیݨ وِچّ اِس بھائیِچارے نُۄں کدے بہُتا اُجر نہِیں رِہا۔ ہاں٬ ساڈے سںدھُّۄ وڈیرِیاں وِچّۄں بابا جلّہݨ ذرُۄر اِکّ شائِر ہۄئِیا ہَے جِس دی ہاس-رسی کھڑکوِیں کوِتا دی مِسال پںجّابی ساہِت دے اِتِہاس وِچّۄں مِل جاںدی ہَے۔ میرے وڈیرِیاں دے پِںڈّ بھڈاݨا دے گُیاںڈھی پِںڈّ نَۄشہِرا-ڈھالا وِچّ پَیدا ہۄئے بابے جلّہݨ نال ذرُۄر میری کِتے ناں کِتے جا کے خُۄن دی ساںجھ بݨ جاںدی ہۄݨی ہَے کِئُںکِہ ’بھڈاݨا‘ اتے ’نَۄشہِرا‘ دۄویں سںدھُّۄیاں دے وسائے پِںڈّ ہن۔ سںدھُّۄ کادریار واںگ سںدھُّۄ جلّہݨ جٹّ میرے گۄتی اتے بھائیِچارک ’ماݨ’ دا کارن تاں ہۄ سکدے ہن پر مَینُۄں لیکھک بنائُݨ وِچّ اُہناں دا کۄئی یۄگدان نہِیں آکھِیا جا سکدا۔ کسُۄر دے نیڑلے پِںڈّ کادِیوِںڈّ دا جمّ-پل شْرۄمݨی ڈھاڈی گِیانی سۄہݨ سِںگھّ سِیتل بھاویں پِچھّۄں جا کے اِکّ بہُت ماݨیۄگ ناولکار وجۄں وی اُبھّرِیا؛ پر میرے لِکھݨ والے مُڈھّلے سالاں وِچّ اسِیں اُسنُۄں سِرف ڈھاڈی واراں دے لیکھک وجۄں ہی جاݨدے ہُںدّے ساں۔

تاں کی مَیں ربّ ولّۄں ’ورۄسائی‘ کۄئی شخسِیئت ہاں؟

کِسے وِئکتی نُۄں پْراپت واتاورݨ/پرِویش جِتھّے اُسدی شخسِیئت دی اُݨتر-بݨتر وِچّ مہتّوپُۄرن یۄگدان پائُںدا ہَے٬ اۄتھے اُہ آپݨے ماپِیاں دُیارا پْراپت جِینذ راہِیں٬ پِیڑھی-در-پِیڑھی دُۄر تکّ٬ آپݨے خاندانی وڈیرِیاں تۄں وی اجِہے سرِیرک/مانسِک گُݨ-لچھّݨ گْرہِݨ کردا ہَے٬ جِنہاں دا اُسدی شخسِیئت دی اُساری وِچّ گُجھّا اتے سہِج یۄگدان وی اݨگَۄلِیا نہِیں کِیتا جا سکدا۔

آپݨے پْرسںگّ وِچّ اِس ’گُجھّے اتے سہِج یۄگدان‘ دی وِیاکھِیا کر سکݨی سمبھّو نہِیں۔ فِر وی جے مَیں مۄٹا جِہا انُمان لاواں تاں مَینُۄں لگّدا ہَے کِہ سرِیرک پکھّۄں مَیں آپݨے پِئۄ اتے نانے نال کئی پکھّاں تۄں مِلدا ہاں۔ اِکّ وار میرا نانا ساڈے پِںڈّ آئِیا٬ سردِییاں دی دھُپّ مانݨ لئی٬ ہویلی وِچّ لیٹِیا ہۄئِیا آرام کر رِہا سی۔ ساڈی اِکّ گُیاںڈھݨ کُڑی٬ میری بھَیݨ دی سہیلی٬ آئی۔ اُس نیں اکھّاں مِیٹی سُتّے جاپدے نانے دے چِہرے ولّ ویکھِیا تے ہَیرانی نال میری بھَیݨ نُۄں آکھِیا٬ “ہائ نی! باپُۄ تاں نِرا-پُرا بھاء جی ورگا……”

نانا جاگدا پِیا سی۔ اُٹھّ بَیٹھا تے مُسکرا کے آکھݨ لگّا٬ “پُتّ! باپُۄ بھاء جی ورگا نہِیں؛ بھاء جی باپُۄ ورگا آکھ۔”

شبداں دی ٹھِیک تے سُچیت ورتۄں کرن دا ہُنر کِسے وی لیکھک دی پہِلی وڈّی لۄڑ ہَے۔ نانا لیکھک تاں نہِیں سی پر شبداں دی ورتۄں بارے کِنّاں سُچیت سی!

سُبھاء پکھّۄں وی میرا کُجھّ ناں کُجھّ آپݨے پِئۄ اتے نانے نال مِلدا جُلدا نذر آئُںدا ہَے۔ میرا پِئۄ اتے نانا دۄویں ہی بہُتِییاں گلّاں کرن والے اِنسان نہِیں سن۔ اُہ چُپّ رہِݨ والے٬ تھۄڑھا کہِݨ والے تے بہُتا سُݨن والے اِنسان سن۔ بچپن اُپّر جھات ماردا ہاں تاں لگّدا ہَے؛ مَیں وی بہُت اںتّرمُکھی کِسم دا بچّا ساں۔ بہُت گھٹّ بۄلدا ساں۔ بہُتا سُݨدا تے واچدا ساں۔ ویکھے٬ سُݨے٬ جاݨے-ماݨے تے واچے ورتارِیاں دا اںدّر ہی اںدّر پْربھاو مہِسُۄس کردا رہِںدّا۔ بُۄںد بُۄںد چُݨے جاںدے شہِد واںگ اِہ پْربھاو میرے من وِچّ اِکٹھّے ہُںدّے جاںدے۔ مَیں بِیان ناں کردا پر دُکھّ-سُکھّ دے بھاو میرے اںدّر نُۄں جھُۄݨدے-ہلُۄݨدے رہِںدّے۔ مَیں اِہناں بھاواں وِچّ بھِجّدا-سُکّدا رہِںدّا۔

ہُݨ وی مَیں بہُت ودھِییا سرۄتا ہاں۔ مہِفِلاں وِچّ آم تَۄر ’تے چُپّ ہی رہِںدّا ہاں۔ دُۄجِیاں نُۄں کُجھّ سُنائُݨ نالۄں اُہناں کۄلۄں کُجھّ سُݨنا مَینُۄں ودھیرے چںگّا لگّدا ہَے۔ مَیں اُہناں دے بۄلاں تے رمذاں نُۄں ماݨدا ہاں تے اںدّر ہی اںدّر رس لَیںدا رہِںدّا ہاں۔ جِہڑے میرے نِکٹی دۄستاں نیں مَینُۄں اِکّ ’گلّ-باذ‘ وجۄں جاݨِیا اتے ویکھِیا ہَے اُہناں نُۄں میرا ’چُپّ رہِݨ’ بارے دِتّا بِیان شائِد اۄپرا لگّدا ہۄوے۔ بہُتا چُپّ رہِݨ دے نال نال ہی کدی کدی مَینُۄں بہُتِییاں گلّاں مارن دا وی شَۄک جاگ پَیںدا ہَے۔ جھُۄٹھ-سچّ رلا کے مَیں مہِفِل نُۄں گرمائُݨ دی کۄشِش کردا رہِںدّا ہاں۔ اِہ ’کلا‘ مَینُۄں شائِد میری ماں کۄلۄں مِلی ہَے۔ میرا پِئۄ جِنّا گھٹّ بۄلدا سی٬ میری ماں اُس تۄں اُلٹ آئے-گئے تے آںڈھݨاں-گُیاںڈھݨاں نال گھںٹِّیاں بدھّی گلّاں مار سکدی سی۔ اُہدی اِہ ’کلا-کَۄشلتا‘ اِس ہدّ تکّ پْربھاوشالی سی کِہ کدی کدی میرے بچّے تے میری پتنی ہسّدے ہۄئے میرے نال شامِل ہۄ جاںدے؛ جد مَیں کہِںدّا٬ “بِیبی تاں کدی کدی اَین سچِّیں-مُچِّیں جھُۄٹھ دا مہِل اُسار کے وِکھا دِںدّی ہَے…۔”

بھاویں کِہ سچّ دا وِشواس دِوائُںدا ہۄئِیا اُسدا جھُۄٹھ کِسے ناں کِسے پکھّۄں پرِوارک ہِت وِچّ ہی ہُںدّا۔ بکَۄل گُربخش سِںگھّ پْرِیت-لڑی اسِیں اِس جھُۄٹھ نُۄں ’سچّا جھُۄٹھ‘ دے خانے وِچّ رکھّ سکدے ہاں۔ بِیبی سبھ رِشتیداراں٬ بھَیݨ-بھراواں نُۄں اِکّ دُۄجے بارے اِہۄ جِہے سُکھاویں تے چںگّے ویروے دسّدی کِہ سُݨن والے نُۄں ہَیرانی تے خُشی وِچّ جاپݨ لگّدا کِہ شائِد سچِّیں ہی اگلا میرے بارے اِنی چںگّی رائ رکھّدا ہَے! اُںج بھاویں اسِیں اِکّ دُۄجے بارے تھۄڑھی بہُتی کڑواہٹ جاں تݨائۄ ہی مہِسُۄس کِئۄں ناں کر رہے ہُںدّے٬ پر بِیبی دِییاں گلّاں سُݨن پِچھّۄں لگّدا کِہ اسِیں غلت ہاں۔ پر اسل وِچّ جدۄں اسِیں آپس وِچّ مِل کے٬ وِہار وِچّ پَے کے اِکّ دُۄجے نُۄں جاݨدے جاں کُجھّ چِر پِچھّۄں اسلِیئت سمجھ آئُںدی تاں پتا لگّدا کِہ بِیبی ولّۄں ’دُۄجی دھِر‘ بارے دسِّییاں بہُتِییاں گلّاں تاں منگھڑھت سن۔ پر چںگّی گلّ اِہ سی کِہ بِیبی دِییاں بہُتِییاں ’منگھڑھت گلّاں‘ پرِوارک اتے سماجک سمبّںدھّاں نُۄں وِگاڑن دی تھاں٬ اُہدے آپݨے دْرِشٹِیکۄݨ تۄں٬ سوارن دا ہی اِکّ سُہِرد اُپرالا ہُںدِّییاں۔

تے ’گلپ‘ لِکھݨا وی تاں منّݨیۄگ جاپݨ والا ’جھُۄٹھ-سچّ دا رلا‘ ہی ہُںدّا ہَے٬ جِہڑا کِتے ناں کِتے پاٹھکاں اںدّرۄں ’ماڑا تۄڑن‘ تے ’چںگّا جۄڑن‘ دا اُپرالا کردا ہَے۔ اِںج میری بِیبی ’مَۄکھِک گلپکار‘ دا رۄل ادا کردی نہِیں جاپدی! اُس ولّۄں چںگّے تے سُکھاویں سمبّںدھّ بݨائی رکھّݨ دی سُہِرد کۄشِش آپݨے رِشتِیاں اتے چَۄگِردے وِچّ چںگّا ویکھݨ دی رِیجھ دا پْرتِیک ہی تاں سی! ساہِتکار دا مںتّو وی تاں اِہۄ ہُںدّا ہَے۔

مَینُۄں یاد ہَے٬ چھۄٹے ہُںدِّیاں ساڈے گھر جدۄں کۄئی دُۄر نیڑے دا پْراہُݨا آئُݨا تاں بِیبی نیں اُہناں دے سُیاگت وِچّ ’جی آئِیاں‘ آکھدِیاں تے بھرپُۄر خُشی دا پْرگٹاوا کردِیاں دسّݨا کِہ کِویں اُس وِشیش پْراہُݨے نُۄں سارا پرِوار یاد کردا سی تے کِویں کلّہ پرسۄں جاں راتِیں ہی گلّ ہُںدّی پئی سی کِہ اُہ ’پْراہُݨا‘ کدی آئِیا کِئۄں نہِیں ہُݨ! تے کدی-کدی بِیبی نیں اِہ وی آکھݨا٬ “اجے ورِیام کلّہ گلّ کردا سی کِہ ……نُۄں آئِیاں بڑا ہی چِر ہۄ گِئَے……اُہنُۄں مِلݨ نُۄں بڑا جِیء کردا ہَے! ………”

فِر اُسنے مُسکرا کے مَینُۄں آکھݨا٬ “لَے آ گِیا ای! مِل اگّے ہۄ کے۔ ہُݨ ویکھ کِویں سںگّدا پِچھّے کھلۄتا ہَے۔”

آئِیا پْراہُݨا مَینُۄں پِیار نال گلّوکڑی وِچّ لَے لَیںدا۔ مَیں ہَیران ہۄئِیا سۄچ رِہا ہُںدّا٬ ’کلّہ تاں کِدھرے رِہا٬ مَیں تاں کدے اِس بںدّے دے آئُݨ بارے سۄچِیا وی نہِیں سی۔ میری بِیبی جھُۄٹھ کِئۄں ماری جاںدی ہَے؟‘ رہِںدّا؛ پر آئِیا مہِمان کھُش ہۄ گِیا ہُںدّا کِہ اُہ اِس گھر وِچّ اݨچاہِیا-پْراہُݨا نہِیں۔ اِتھے اُسدی مُہبّت اتے چاء نال اُڈِیک کِیتی جاںدی ہَے۔

اِک گھٹنا یاد آئُںدی ہَے۔ کِسے ’ساہِت-سبھا‘ ولّۄں میرے نال رُۄ-ب-رُۄ کِیتا جا رِہا سی۔ سوالاں-جواباں دا سِلسِلا چلّ رِہا سی کِہ اِکّ سرۄتے نیں اُٹھّ کے کِہا٬ “سںدھُّۄ ساہِب! میری تُہاڈے تۄں مںگّ ہَے کِہ تُسِیں ہُݨے ہی آپݨے من اںدّر جھاتی مارۄ اتے ویکھۄ کِہ تُہانُۄں آپݨے چیتے وِچۄں اِکّ-دم کِہڑی تسوِیر اُگھّڑدی دِسدی ہَے٬ ساڈے نال اُہۄ گلّ ساںجھی کرۄ!”

سوال دِلچسپ سی۔ مَیں آپݨے من وِچ پل کُ لئی اُتّرِیا۔ مَینُۄں پہِلی نذرے ہی آپݨی سۄچ دے چِتر-پٹّ ’تے آپݨی ماں دی تسوِیر نذر آئی۔ آپݨے آپ ’تے ہَیرانی وی ہۄئی اتے شرم وی آئی کِہ آپݨی ماں نال جُڑی اِس گھٹنا نُۄں کِویں بھُلائی بَیٹھا ساں!

تے پھِر آپݨے سرۄتِیاں نال اِہ یاد اِسترہاں ساںجھی کِیتی:

1972 دی ’مۄگا-اَیجِیٹیشن‘ وِچ کُجھ دِن جیلہ وِچ کٹّݨ تۄں بائد مَیں تھۄڑھے چِر لئی پُلِس تۄں بچݨ واستے ’آسے-پاسے‘ ہۄئِیا٬ ہۄئِیا ساں تاکِہ کِدھرے مَینُۄں دۄبارا گْرِفتار ناں کر لِیا جاوے۔ میرے گھردِیاں نُۄں میری ٹھاہر دا پتا سی۔ اِکّ دۄست میرے کۄل پُجّا تے دسِّیا کِہ میرے پِئۄ دی ہالت ٹھِیک نہِیں اتے بِیبی دا سُنیہا ہَے کِہ مَیں تُرت گھر پہُںچّاں۔ مَیں اُسدے نال ہی تُر پِیا۔ پِںڈّ پہُںچِّیا تاں پتا لگّا کِہ میرے پِتا دی گمبھِّیر ہالت نُۄں ویکھدِیاں اُسنُۄں امّْرِتسر دے سرکاری ہسپتال وِچ لَے گئے سن۔

مَیں امّْرِتسر پُجّا۔ آکسِیجن لگّی ہۄئی؛ میرا پِتا بیہۄش پِیا سی۔ بِیبی میرے پِتا دے سِرہاݨے بَیٹھی سی۔ اُسنے سٹُۄل تۄں اُٹھّ کے مَینُۄں جپھّی وِچ لِیا اتے ’پھِکر ناں کرن لئی‘ کِہا۔ اُس مُتابک “ڈاکٹر آپݨی پُۄری واہ لا رہے نیں۔ مہاںراج بھلی کرُۄگا۔” اُہ ہَۄںسلے وِچ سی۔

پِتا نُۄں بیہۄشی دی اوستھا وِچ بَیڈّ ’تے پِیاں اجّ تِیسرا دِن سی۔ دِماغ دی ناڑی پھٹ گئی سی۔ ڈاکٹر ’ہاں‘ جاں ’ناںہ‘ وِچ جواب نہِیں سن دِںدّے۔ ٹَیسٹ ہۄ رہے سن۔ اجّ مَیں اتے میرا اِکّ دۄست مَیڈِیکل کالج تۄں کِسے ٹَیسٹ دی رِپۄرٹ لَیݨ گئے ساں۔ نَۄں-دس وجے دے گِیاں نُۄں رِپۄرٹ لَیںدِیاں-کردِیاں سانُۄں ڈیڈھ-دۄ دا سماں ہۄ گِیا سی۔

جدۄں اسِیں واپس پرتے تاں بِیبی میرے پِتا دے سِرہاݨِئۄں اُٹھّ کے اگّلواںڈھی سانُۄں کمرے تۄں باہر ہی آݨ مِلی۔

“رِپۄٹ لَے آںدی؟ چلّۄ چںگّا ہۄئِیا!” اُسنے ساڈے ہتھّاں وِچ پھڑھے لِفافے ولّ ویکھِیا۔ پھِر جِویں کۄئی بھُلّی ہۄئی گلّ چیتے آ گئی ہۄوے۔ آکھݨ لگّی٬ “ہَیں ورِیام! لَۄڈھا ویلا ہۄ گِیا۔ تُسِیں کُجھ کھادھا پِیتا وی ہَے کِہ نہِیں؟” ساڈا جواب ’ناںہ‘ وِچ سُݨ کے کہِںدّی٬ “جائۄ میرے پُتّ! پہِلاں جا کے رۄٹی کھا کے آوۄ۔ کِویں سویر دے بھُکھّݨ-بھاݨے تُرے پھِردے جے!” اُہدا چِہرا ممتا وِچ مۄم بݨِیا ہۄئِیا سی۔

اسِیں کمرے ولّ ودھدِیاں٬ اگلے اِلاج لئی٬ پہِلاں ڈاکٹر نُۄں رِپۄرٹ دِکھائُݨ لئی کِہا تاں کہِںدّی٬ “ کۄئی نہِیں رپۄٹ مَیں وِکھا لَیںدی آں۔ تُسِیں پہِلاں ڈھِڈّ وِچ کُجھ پا کے آئۄ۔ تُہاڈے باپُۄ کۄل مَیں بَیٹھی آں۔ اُہدا پھِکر ناں کرۄ۔”

اُسدے ذۄر دیݨ ’تے اسِیں لاگلے ڈھابے ’تے رۄٹی کھاݨ تُر گئے۔ رۄٹی کھا کے آئے تاں پِتا دے سِرہاںدی بَیٹھی ماں اُٹھّ کے کھلۄ گئی اتے اُسدِییاں اکھّاں ’چ تَیر آئِیا پاݨی بیوسّ ہۄ کے اُہدے چِہرے ’تے ’تِپّ! تِپّ!’ ورہن لگّا۔

“جائۄ پُتّ! کۄئی ٹَیکسی لَے آئۄ! تُہاڈا باپُۄ پُۄرا ہۄ گِیا۔” اُسنے بُلّہ چِتھّدِیاں آپݨی بھُبّ اںدّرے ڈکّ لئی۔ پھیر اتھّرُۄ پُۄںجھدِیا کِہا٬ “پُۄرا تاں اِہ اُدۄں ای ہۄ گِیا سی٬ جدۄں تُسِیں رپۄٹ لَے کے آئے سی۔ پر مَیں تُہانُۄں جاݨ-بُجھّ کے نہِیں سی دسِّیا۔ مَیں سۄچِیا جے تُہانُۄں ہُݨے دسّ دِتّا تاں تُسِیں اُںج ہی دیہ لَے کے پِںڈّ نُۄں تُر پَیݨا ہَے! پھِر رۄݨ کُرلائُݨ وِچ پئے میرے لالاں نُۄں پتا نہِیں کدۄں رۄٹی دا ٹُکّ نسِیب ہۄݨا ہَے! تُہاڈِییاں بھُکھِّییاں وِلکدِییاں آںدراں دا سۄچ کے ہی مَیں تُہانُۄں رۄٹی کھاݨ تۄرِیا سی۔”

اینی آکھ کے اُسنے مَینُۄں باہۄں پھڑھ کے اگّے کِیتا٬ “ آ! ہُݨ آپݨے تُر گئے پِئۄ دا مُۄںہ ویکھ لَے۔” اُسنے میرے پِتا دے چِہرے ’تے دِتّا کپّڑا چُکِیا اتے اُسدے سدا لئی سَۄں گئے شاںت چِہرے نُۄں نِہاردی نیں مَینُۄں چھۄٹے بال واںگ آپݨی چھاتی نال گھُٹّ لِیا۔

میری ماں دی اُمر اُدۄں اِکتالی-بتالی سال دی سی اتے میرا پِئۄ پںجّتالی-چھِیالی سال دا ہۄویگا۔ اُسدا سُہاگ اُسنُۄں سدا لئی چھڈّ کے چلا گِیا سی۔ پتی تۄں بِناں اُس اگّے دُۄر تکّ بْرِہا دی مارُۄتھل واںگ بھُجّدی جِںدّگی وِچھی پئی سی۔ اُسدا جہان لُٹِّیا گِیا سی۔ اِس پربتۄں بھارے دُکھّ نُۄں کسِیس وٹّ کے پی جاݨ دی تاکت اُسدی کِہۄ جِہی ادُتّی ممتا نیں اُس مہان اَۄرت نُۄں بکھشی سی کِہ اُہدی جِںدّگی دِییاں اِہناں سبھ تۄں دُکھاںتک گھڑِییاں وِچ وی اُسنُۄں آپݨے پُتّ دی بھُکھّ دا کھِیال رِہا سی۔

اُسنے اِس وِہار راہِیں میری اںتّر-آتماں وِچ جِںدّگی دا بِہترِین گلپ-ٹۄٹا لِکھ دھرِیا سی!

میری بِیبی دا مَینُۄں گلپکار بنائُݨ وِچّ کُجھّ ناں کُجھّ اسِدھّا یۄگدان تاں ذرُۄر ہۄویگا ہی۔ پِئۄ تۄں پْراپت چُپّ نیں مَینُۄں٬ خامۄش رہِ کے٬ ذِںدّگی نُۄں ویکھݨ, جانݨ تے مانݨ وِچّ جے کُجھّ ہِسّا پائِیا تاں اُس ذِںدّگی نُۄں بِیانݨ وِچّ کُجھّ ناں کُجھّ ہِسّا تاں ماں دا وی ہۄویگا؛ بھاویں کترے کُ جِنّا ہی کِئۄں ناں ہۄوے!

’پتلچمّا‘ تے سںوّیدنشِیل مَیں شُرُۄ تۄں ہی بہُت ساں۔ سںوّیدنشِیل ہۄئے بِناں لیکھک نہِیں بݨِیا جا سکدا۔ مَیں آپݨے وِدِیارتھِییاں نُۄں آپݨے دۄست نال واپری اتے اُس ولّۄں دسّی اِکّ گھٹنا اکسر سُݨائُںدا رِہا ہاں۔ میرا اُہ دۄست کِسے بسّ وِچّ بَیٹھا سفر کر رِہا سی۔ پھرںٹّ-سِیٹ تۄں پِچھلی دۄ سوارِییاں والی سِیٹ اُتّے اُہ ڈرائیِور والے پاسے بَیٹھا سی جد کِہ اُہدے کھبّے ہتھّ باری والی سِیٹ اُتّے کۄئی اجنبی بَیٹھا ہۄئِیا سی۔ بسّ کِسے اڈّے ’تے رُکی۔ اگّے سڑک دے نال-نال کُجھّ کُڑِییاں سکُۄلۄں جاں کالجۄں چھُٹّی ہۄݨ کرکے گھراں نُۄں پرت رہِییاں سن۔ رُکدی رُکدی دھِیمی چال نال چلّدی بسّ دا پاسا اِکّ کُڑی نُۄں وجّا۔ لڑکی چَۄفال٬ مُۄدھے-مُۄںہ دھرتی ’تے جا ڈِگّی اتے اُہدے ہتھّ وِچّ فڑِییاں کِتاباں کھِلّر گئیِیاں۔ دۄست نُۄں اہِساس ہۄئِیا جِویں اُہدے کلیجے دا رُگّ بھرِیا گِیا ہۄوے۔

اُہدے اںدّرۄں ہائُکا نِکلِیاں٬ ’ہائ! کُڑی نُۄں پتا نہِیں کِنّی کُ سٹّ لگّی ہَے! بھاویں کِسے اںگّ دا نُکسان ہۄ گِیا ہۄوے!” میرا دۄست اجے اِس سدمے دی گْرِفت وِچّ سی کِہ اُسدے نال بَیٹھی اجنبی سواری ہتھّ اُتّے ہتھّ مار کے ہسّی تے اُچّی ساری خُشی وِچّ اُچھّل کے آکھݨ لگّی٬ “اَۄہ ماری اُۄ بُڑھکا کے۔”

اُسدا اِشارا اُچھّل کے سڑک کِنارے ڈِگّی کُڑی ولّ سی۔

گھٹنا تاں اِکّۄ ہی واپری سی پر کۄل-کۄل بَیٹھے بںدِّیاں دا اُس بارے پْرتِیکرم کِنّاں بھِنّ سی! اِکّ دے ’کلیجے دا رُگّ بھرِیا گِیا‘ تے دُۄجے دا ’تاڑی مار کے ہسّݨ نُۄں جی کر آئِیا۔‘

لھیکھک بݨن لئی کِسے پرائے دے دُکھّ وِچّ آپدے ’کلیجے دا رُگّ بھرِیا جاݨا‘ لاذمی ہَے۔

میرے بچپن دِییاں دۄ بڑِییاں سادھارن جِہِییاں گھٹناواں ہن٬ پر اجے تکّ اُہناں دی چھاپ میرے من-مستک ’تے ڈُۄںگھی اُکّری ہۄئی ہَے۔

میرے پِتا نیں کُجھّ ذمِین آپ واہی ہیٹھاں رکھّی ہۄئی سی اتے کُجھّ ہۄر ہِسّے ٹھیکے اُتّے دِتّی ہۄئی سی۔ مَیں چھۄٹا جِہا ساں؛ اسِیں گڈّ جۄڑ کے ذمِین دا ہِسّا-ٹھیکا لَیݨ گئے۔ پِڑ وِچّ گڈّا کھڑھا کِیتا۔ کݨک دا وڈّا بۄہل ساہمݨے سی۔ ساڈی ذمِین وِچّ کھیتی کرن والا کِسان تے اُہدا میرے تۄں تھۄڑھا وڈّی اُمر دا مُںڈّا اُسدے نذدِیک بۄہل کۄل کھلۄتا سی؛ جِہڑا نںگّے پَیرِیں٬ نِکّے نِکّے کدمِیں٬ کئی دِن سڑدی دھُپّ وِچّ بلداں دے پِچھّے-پِچھّے تُردا پھلہے ہِکّدا رِہا سی۔ شائِد اُس کِسان نیں پہِلاں میرے پِئۄ کۄلۄں کُجھّ پَیسے وی پھڑھے-پھڑھائے ہۄݨگے جاں پِچھلا کۄئی ہۄر بکائِیا رہِںدّا ہۄویگا؛ میرے پِئۄ نیں اُہ بکائِیا وی ہُݨ دے داݨِیاں ’چۄں ہی نِبیڑ دیݨ لئی آکھِیا۔ اُس کِسان نیں اِکّ وار بۄہل ولّ ویکھِیا تے بِناں کۄئی اُجر کِیتِیاں ہائُکا جِہا لَے کے آکھِیا٬ “تیری مرذی دِیدار سِیاں!”

اُہدا اِہ اردھ-ہئُکا اجے وی میری یاد وِچّ تاذا ہَے۔

تُلاوا اسِیں نال کھڑِیا ہۄئِیا سی۔ ’برکت! دۄیا! وادھے!’ کردِیاں اُہ کݨک تۄل کے بۄرِییاں وِچّ پائی جاںدا۔ تکّڑی دا پلّا بۄہل وِچّ ’گرچ‘ کرکے کھُبھدا۔ اُڈّدے پلّڑے وِچّ نیڑے بَیٹھا کِسان تُلاوے دے کہِݨ ’تے بُکّ بھر کے پلڑے وِچّ کݨک پائُںدا۔ لاگے کھلۄتا اُہدا پُتّر پلّڑے دا بۄہل وِچّ دھسݨا تے فِر بۄری وِچّ پَیںدِیاں بڑی ہسرت نال ویکھ رِہا سی۔ جدۄں بۄہل سِخر تۄں کِر کے ہیٹھاں نُۄں ڈِگّا تاں اُہ مُںڈّا اہُل کے بۄہل ولّ ہۄئِیا اتے کِرن-م-کِرنی ڈھہِ رہی بۄہل دی سِخرلی چۄٹی نُۄں نِکّے نِکّے ہتھّاں نال سمبھّالݨ دی نِرمُۄل کۄشِش کرن لگّا! بۄہل دی سِخرلی چۄٹی دے ڈھہِݨ نال اُہنُۄں اِںج لگّا جِویں اُہدی آساں دی ڈھیری ڈھہِ چلّی ہۄوے٬ جِسنُۄں اُہ آپݨے نِکّے نِکّے ہتھّاں نال سامبھ کے بچائی رکھّݨا چاہُںدّا سی!

اُہدے پِئۄ نیں آکھِیا٬ “کرمِیاں! آئُݨ دے کݨک ہیٹھاں نُۄں……۔”

اُہ رُک گِیا تے دُۄجے چھِݨ بۄہل دے دُیالے فِر کے نِیجھ نال ویکھݨ لگّا۔ اُہدا ادھّا بۄہل ’ہڑپِّیا‘ چلِّیا سی۔ مُںڈّے دِییاں پریشان نذراں ویکھ کے پتا نہِیں میرے دِل نُۄں کی ہۄئِیا! جدۄں اگلی وار تکّڑی دا پلڑا کݨک وِچّ کھُبھِیا تاں مَینُۄں جاپِیا اِہ تکّڑی دا پلّڑا نہِیں سگۄں اِکّ اجِہی تِکھّی برچھی سی جِہڑی اُس مُںڈّے دے دھُر اںدّر کلیجے تکّ کھُبھ گئی سی۔ اجّ وی سۄچدا ہاں کِہ اُہدی اُہ پِیڑ میرے کلیجے اںدّر کِئۄں جاگ اُٹھّی سی! میرا جی کِیتا اِسے پلڑے نال ہی تۄلا آکھ دیوے کِہ ساڈا بݨدا ہِسّا جُکھ گِیا ہَے۔

ہِسّے دی کݨک لدّ کے تُرے جاںدے گڈّے وِچّ پئیِیاں کݨک دِییاں بۄرِییاں اتے باکی بچے بۄہل ولّ وار وار ویکھدِییاں اُس مُںڈّے دِییاں نذراں وِچلی پِیڑ مَینُۄں ہُݨ تکّ نہِیں بھُلّی۔ اجّ وی اِس دْرِش دی کلپنا کردا ہاں تاں میرِییاں اکھّاں سِلّہِییاں ہۄ جاںدِییاں ہن۔

اِکّ ہۄر گلّ یاد آئُںدی ہَے۔ اُدۄں بسّاں دے ٹائیِم بڑے تھۄڑھے ہُںدّے سن۔ اُںج وی بسّاں اُدۄں مُکھ اڈِّیاں تۄں سوارِییاں بھرکے کافی دیر نال چلّدِییاں سن۔ چھۄٹا پَیںڈا کرن والِیاں کۄل اینا سبر نہِیں سی ہُںدّا کِہ دۄ چار مِیل دُۄر جاݨ واستے اُہ گھںٹّا بھر اڈّے ’تے کھڑۄتے بسّ دی اُڈِیک کردے رہِݨ۔ چار-پںجّ مِیل دُۄر جاݨ والے تاں بہُتے پَیدل ہی تُر پَیںدے۔ کُجھّ ٹاںگِیاں دی سواری کر لَیںدے۔ مَینُۄں اِہ وی یاد نہِیں کِہ آپݨے پِتا نال ٹاںگے اُپّر بَیٹھا مَیں کِتھّۄں کِتھّے جا رِہا ساں۔ اینا یاد ہَے راہ وِچّ تُری جاںدی اِکّ ذنانی رُک کے پِچھّے پِچھّے تُرے آئُںدے آپݨے پںجّ-چھے سال دے بال نُۄں آپݨے نال رلݨ لئی آکھ رہی سی۔ دُۄجا تِنّ کُ سال دا نِیاݨا اُہنے کُچھّڑ چُکِّیا ہۄئِیا سی۔ جدۄں تکّ ٹاںگا کۄل پُجّا٬ اُہ اُدۄں کُچھّڑ والے بچّے نُۄں وی اُتار کے٬ اُسدی اُںگلی پھڑھ کے٬ تھۄڑھا جِہا تُرن لئی ہلّا-شیری دے رہی سی۔

“آ جاہ بِیبی! آ جاہ! اَیںویں نِیاݨِیاں نُۄں تھکائُݨ ڈہِیں ایں۔ بہُتے پَیسے نہِیں لگّدے……”

ٹاںگے والے نیں گھۄڑی دِییاں واگاں کھِچِّییاں۔

ذنانی تھکّ چُکّی سی پر اجے وی اُہدا من ٹاںگے ’تے سوار ہۄݨ نُۄں نہِیں سی کردا۔

“تاں وی کِنّے پَیسے لویںگا٬ وِیرا؟”

“کۄئی بہُتے نہِیں لگّݨ لگّے۔ آ تُۄں نِیاݨِیاں نُۄں لَے کے۔” ٹاںگے والے نیں سوارِییاں نُۄں تھاں بنائُݨ لئی آکھِیا۔ شائِد اُسنے اَۄرت نُۄں کِرائے دے پَیسے وی دسّے۔

نِشچِت اڈّے ’تے جدۄں اُہ ذنانی اُتّری تاں اُس نیں آپݨے پلّے نال بدھّا مُڑِیا تُڑِیا ’دۄ رُپَے دا اِکّۄ-اِکّ نۄٹ‘ کڈھِّیا تے ٹاںگے والے نُۄں بݨدے پَیسے کٹّݨ لئی پھڑائِیا۔ ٹاںگے والے نیں کِرائِیا کٹّ کے باکی بچدے پَیسے اُہدی تلی اُتّے رکھّے۔ آپݨی کھُلّہی تلی ’تے پَیسِیاں دا جۄڑ کردی اُس ذنانی نیں ٹاںگے والے نُۄں آکھِیا٬ “وِیرا! تُۄں تاں آہناں سَیں……۔”

“بِیبی اُہ تاں اِکّ سواری دے آکھے سن۔ مُںڈِّیاں دے نہِیں لگّݨے؟”

کہِ کے اُس نیں گھۄڑی نُۄں چھاںٹ ماری۔ ذنانی اگّۄں کُجھّ نہِیں بۄلی۔ بچِّیاں نُۄں لَے کے واںڈھے جا رہی سی۔ کۄل سِرف دۄ رُپَے سن۔ کِنِّییاں گِݨتِییاں-مِݨتِییاں کرکے اُہ گھرۄں پَیدل تُری ہۄویگی۔ بچّے لَے کے تُرنا مُشکِل ویکھ کے تے ٹاںگے والے نُۄں پَیسے پُچھّ کے کِنّی گِݨتی-مِݨتی نال ٹاںگے وِچّ بَیٹھی ہۄویگی! اُس وِچاری دی تاں اِہ ساری گِݨتی اُلٹ-پُلٹ ہۄ گئی سی! اُس نیں ٹاںگے والے نال کۄئی جھگڑا نہِیں کِیتا پر آس تۄں گھٹّ رہِ گئے پَیسِیاں نُۄں اُہ آپݨی تلی ’تے بڑی ہسرت نال نِہاردی رہی۔ مَیں پِچھاںہ مُڑ کے ویکھِیا۔ اُہ اجے وی اۄتھے کھلۄتی سی۔ بچّے اُہدے کۄل کۄل سن اتے اُہ اجے وی تلی اُتّے پئے پَیسِیاں نُۄں نِہاردی پئی سی۔ اُہنُۄں اِںج نِراش تے اُداس کھلۄتی ویکھ کے میرے کلیجے دا رُگّ بھرِیا گِیا۔

اِہ جھاکی اجّ وی میرے چیتے وِچّ ستھِر کھلۄتی ہۄئی ہَے اتے اجے وی میرے دِل نُۄں بھِئۄں جاںدی ہَے۔

لِکھدِیاں لِکھدِیاں اِہ دۄ جھاکِییاں ہی میرے چیتے وِچّ کِئۄں اُبھّرِییاں٬ جِنہاں وِچّ آرتھک تھُڑھ دا چِتّر پیش ہَے! کی اِس پِچھّے آرتھک-تھُڑ دا میرا نِجّی اہِساس تاں کمّ نہِیں کر رِہا؟ شائِد اِہ وی اِکّ کارن ہۄوے!

اُس ویلے دے آم پیںڈُۄ کِساناں دے بچِّیاں واںگ ساڈا جِیون کۄئی اَیش دا جِیون نہِیں سی۔ کھیتی ’چۄں مساں گھر دِییاں لۄڑاں ہی تُردِییاں سن۔ لۄڑ جۄگی ذمِین کۄل ہۄݨ دے باوجُۄد پَیداوار کۄئی اینی ذِیادا نہِیں سی ہُںدّی کِہ گُلشرّے اُڈائے جا سکݨ۔

ذاہِر ہَے جماںدرُۄ تَۄر ’تے ہی میرا میرا من اجِہی ذرخیذ اتے وتّر ذمِین سی جِس وِچّ دُۄجِیاں دے دُکھّاں درداں دے٬ لۄڑاں-تھُڑاں دے٬ خُشِییاں-ہاسِیاں دے بِیج پھُٹّݨ اتے اُگّݨ دی سمبھّاونا مَۄجُۄد سی۔ میرے اںدّر کِئُںکِہ کہاݨی دے بِیج ڈِگّݨے سن٬ اِس لئی میرے آپݨے سُبھا وِچّ اتے میرے ماہَۄل وِچّ اِہناں بِیجاں دے سفُٹِت ہۄݨ دِییاں انیکاں سمبھّاوناواں وی پئیِیاں ہۄئیِیاں سن۔ ہسّاس اتے سںوّیدنشِیل آپے دے نال میرے سُبھا دا اِکّ ہۄر لچھّݨ وی میرے لیکھک بݨن وِچّ کمّ آئِیا۔

کنّ-رس بہُت سی مَینُۄں۔ بچپن وِچّ ہی جِتھّے کِتے وی گلّاں ہۄ رہِییاں ہُںدِّییاں: رل کے واڈھی کردِیاں٬ کماد چھِلّدِیاں٬ گُڑ بݨائُںدِیاں٬ کھگِّیاں ’چۄں چھلِّییاں کڈھّدِیاں٬ آپݨے پِتا نال کِسے گپّ-مںڈّلی جاں پرہے-پںچّائِت ’چ بَیٹھِیاں٬ ’کارخانے‘ وِچّ داترِییاں دے دںدّے کڈھائُݨ جاں پھالے چںڈّائُݨ گِیاں٬ وِیاہ دے میل وِچّ جاں میلے مسِّیا جاںدے-آئُںدے مَیں بہُت ہی دھِیان نال لۄکاں دے تجربے سُݨدا۔ آپݨی دادی دِییاں باتاں اتے گُردوارے وِچّ کِیتی جاںدی کتھا٬ وکھّ وکھّ میلِیاں-مُساہبِیاں ’تے سُݨے ڈھاڈِییاں دے پْرسںگّاں نیں وی میرے اںدّر کِدھرے کہاݨی دا بِیج سُٹّ دِتّا سی۔

ساڈا گھر ساڈے پِںڈّ دے باذار وِچّ سی۔ دُکاناں رات دے گِیاراں-باراں وجے تک کھُلّہِییاں رہِںدِّییاں۔ میرا پِئۄ آپݨے گُیاںڈھی یار دُکانداراں کۄل دیر رات تکّ بَیٹھدا۔ مَیں اُہدے نال ہُںدّا۔ اُہ جگّ-جہان دِییاں گلّاں کردے۔ ورتمان دِییاں٬ بِیتے دِییاں۔ اُہناں دِییاں ہڈّ-بِیتِییاں٬ جگّ-بِیتِییاں دے پُۄرے پاتر میرے ساہمݨے وِچر رہے لگّدے۔ ہسّ رہے٬ رۄ رہے٬ گُسّے ہُںدّے۔ جِئۄُںدا-جاگدا بھاوناواں نُۄں ٹُمبّدا پُۄرے دا پُۄرا سںسّار میرے من مستک وِچّ وِچر رِہا ہُںدّا۔

اِس ادبھُتّ سںسّار دے بہُت سارے سجِیو ہِسّے مَیں آپݨے اوچیتن وِچّ جمہاں کر لئے تے اُۄٹھ دی کۄہاںڈ وِچّ جمہاں کِیتے بھۄجن واںگ لۄڑ پَیݨ ’تے اِہناں انُبھواں نُۄں آپݨِییاں رچناواں وِچّ ورتدا رِہا۔

جِیون-انُبھو نُۄں گْرہِݨ کر سکݨ دی یۄگتا وِچّ میرے کنّ-رس دا وی بہُت ہِسّا ہَے۔

اِہ گلّاں پُۄرِییاں جاں اںتّم سچّ نہِیں ہن۔

اِہ تاں میرے جِیون-اِتِہاس دی دھُۄڑ وِچّۄں چھۄٹے چھۄٹے اُہ کݨ چُݨن دا اُپرالا ہَے٬ جِنہاں نُۄں جۄڑ کے میری لیکھکی اُساری دا کۄئی دھُںدّلا جِہا چِتّر اُلِیکِیا جا سکے۔