کِسے لکڑی دا کمّ کرن والے کارِیگر/ترکھاݨ نُۄں پُچھّ کے دیکھۄ تاں اُہ دسّیگا: کھُۄںڈھی آری نال لکڑی چِیرن دا کارج اَۄکھا ہُںدّا ہَے۔ درئسل اِہ نہِیں کِہ کھُۄںڈھی آری نال لکڑی بِلکُل چِیری ہی ناں جا سکے۔ ہۄ سکدا ہَے کِہ اَیویں ذۄر-ذبردستی کرکے٬ اَۄکھے ہۄ کے آری لکڑی نُۄں تھۄڑا-بہُت چِیر سکے پر اِس وِچ پُۄرن تَۄر تے سفلتا پراپت نہِیں ہۄویگی۔ لکڑی ٹھِیک ڈھںگّ نال کٹّی نہِیں جاویگی اتے سماں وی لۄڑ نالۄں بہُت جِیادا برباد ہۄویگا۔ ہۄ سکدا ہَے اِس کۄسِش وِچ بںدّا کھِجھّ وی جاوے۔ اِس لئی ہی٬ اِکّا چںگّا کارِیگر٬ سمیں سمیں اُتے آپݨے کِتّے دے سںدّاں دی پُۄری ترہاں جاںچ-پڑتال کردا رہِںدّا ہَے۔ اُہ آپݨے ورتۄں وِچ آئُݨ والے اَۄذاراں نُۄں سمیں سمیں سِر تِکھِّیاں وی کردا رہِںدّا ہَے اتے سامبھ-سمبھّال اتے دیکھ-بھال کردِیاں ہر سمیں آپݨے سںدّاں نُۄں ورتݨ لئی تِیار-بر تِیار رکھّدا ہَے۔

پر آم بںدّے کی کردے ہن؟ آلے دُیالے جھاتی مارِیاں سہِجے ہی پتا لگّ سکدا ہَے کِہ آم کرکے بہُتے بںدّے ساری اُمر ہی آپݨے جِیون دے ’بالے-چھتِیرِییاں‘ نُۄں کِسے ماپ وِچ کٹّݨ-وڈھّݨ ہِتّ٬ کھُۄںڈھِییاں آرِییاں اتے کھُںڈھّے سںدّاں دی ہی ورتۄں کردے رہِںدّے ہن۔ آپݨے جِیون دِییاں لۄڑاں-تھۄڑاں اتے مانتاواں نُۄں کھُۄںڈھی آری نال وڈھّݨ-ٹُکّݨ دی جدۄ-جہِد وِچّ اکسر اُہ کدے کدائیِں٬ بھاویں ادھّ-پچدھّے سفل ہۄ وی جاݨ پر بہُتا کرکے اُہ سدا پُۄرن تَۄر تے ناکام ہی رہِںدّے ہن۔

جِیون دے سفل چلن لئی٬ آری تِکھّی کرن دا ارتھ ہَے کِہ بںدّا آپݨی وِشیش نِدھّی٬ آپݨے ’آپے‘ بھاو سوَے نُۄں برکرار رکھّ سکے۔ آپݨے سوَے نُۄں برکرار رکھّݨ لئی٬ بھاو بںدّے نُۄں آپݨی ’آری دے دںدّے تِکھّے کرن ہِتّ‘ آپݨے جِیون دے مُکھّ چار کھیتراں: 1) پدارتھک (پھِذِیکل), 2) مانسِک (مَیںٹل), 3) بھاوُک-بھائیِچارک (اِیمۄشنل-سۄشل), اتے 4) پرمارتھک (سپِرچُئَل) وِچّ سمانتا برکرار رکھّݨ دے لئی سدا ہی تِیار-بر-تِیار اتے جُٹّے رہِݨا پَیںدا ہَے۔ اِہناں وِچ سمانتا رکھّݨ دے ذابتے تۄں بِناں بںدّے دا سرِیر کمذۄر ہۄ جاںدا ہَے٬ دِماگ مکَینِیکل ہۄ جاںدا ہَے٬ بھاوناواں-جذبِیاں وِچ کچِیائی اتے اُلار آ جاںدا ہَے٬ آتما سںوّیدنا رہِت اتے بھاوہِیݨ ہۄ رہِںدّی ہَے اتے بںدّا مُکھّ رُۄپ وِچ سُیارتھی بݨ جاںدا ہَے۔

اِںجھ سوَے (آپے) دے چار رُۄپ بݨے۔ پدارتھک جاں بھَۄتِک سوَے ہَے: اِہ سرِیر۔ اسِیں سرِیر دی شکتی آہار (بھۄجن) پُشٹی (نِئۄُٹرِیشن), کسرت اتے آرام نال بݨائُںدے-ودھائُںدے ہاں۔ مانسِک جاں دِماگی شکتی دے وِکاس لئی کسرت منُکھّ سِکھِّیا راہِیں کردا ہَے۔ سِکھِیا وِچ پڑھائی-لِکھائی٬ چنَۄتِییاں٬ للکاراں٬ لَیݨ-دیݨ, پکڑاں-جکڑاں آدِ آئُںدِییاں ہن۔ منُکھّی جِیون دا سماجی اتے بھاوُک رِشتا آپس وِچ جُڑِیا ہۄئِیا ہَے۔ بھاوُک تے سماجی رِشتا آپسی سبںدھّاں دی مدھُرتا اُتے نِربھر کردا ہَے۔ مدھُر سبںدھّاں دا دھناتمک سرمائِیا منُکھّی جِیون دی وڈّ-مُلّی پُۄںجی ہۄ نِبڑدا ہَے۔ رِݨاتمک نُۄں اݨگَۄلدِیاں کرکے اُستۄں کیول سِکھِّیا لَیݨا ہی ٹھِیک ہُںدّا ہَے۔

منُکھّ آپݨے رُۄہانی/آتمک/سوَے دی کسرت ساہِتّ پڑھ-وِچارکے٬ دھِیان-سِمرن کرکے٬ پْرارتھنا کرکے جاں کُدرت دی گۄد دا سُیاد ماݨکے کردا ہَے۔

آتم-گِیان٬ پرمارتھک کھیتر جاں سوَے دی سۄجھی آپݨِییاں کدراں-کِیمتاں پْرتی وچنبدھّتا دا کیںدر-بِںدُّۄ ہَے۔ اِہ کھیتر دُۄجے نُۄں دِکھائُݨ ہِتّ نہِیں٬ بہُت نِجّی ہَے۔ اِسدی سُگںدھّی ہوا وِچ پھَیل جاںدی ہَے۔ سہِجے سہِجے اِہ سوَے منُکھّ دی آدت بݨ جاںدا ہَے۔

بںدّا آدتاں دا گُلام ہُںدّا ہَے۔ آدتاں٬ بںدّے دے آچرݨ دا نمُۄنا ہۄ نِبڑدِییاں ہن۔ آدتاں دا نِربھر گِیان٬ روئیِّیا اتے نِپُنّتا اُتے وی ہُںدّا ہَے۔ اِہ گِیان٬ اِہ روئیِّیا اتے اِہ نِپُنّتا ہاسل کرن لئی بںدّے نُۄں سدا ہی وِدِّیارتھی بݨے رہِݨا چاہِیدا ہَے۔ بھاو کھُںڈھّی آری تِکھّی کرن لئی سدا تِیار-بر-تِیار وِدِّئرتھی۔

وِدِّیارتھی؟ ہاں وِدِّیارتھی۔ سِکھِّیارتھی۔

***کککک

وِدِّیارتھی اُہ ہُںدّا ہَے جۄ ہر سمیں٬ ہر پلّ وِدِّیا پراپت کرن لئی تتّپر رہے۔ وِدِّیا پراپتی دا چاہوان وِدِّیارتھی دا سارا سماں ہی وِدِّیا گْرہِݨ کرن لئی لگِّیا رہِںدّا ہَے۔ منُکھّ سکُۄل/کالج دی پرمپّراگت وِدِّیا پراپت کرکے آپݨے سِکھّے-پڑھے کِتے دا بھاویں گِیانوان ہۄ جاوے پر اُںجھ بںدّا ساری اُمر ہی وِدِّیاتھی ہی رہِںدّا ہَے۔ کِسے مِتھّے ہۄئے سمیں وِچ پراپت کِیتی وِدِّیا ہی بںدّے لئی کافی نہِیں ہُںدّی۔ بںدّا تاں ہر پلّ٬ ہر گھڑی کُجھ ناں کُجھ نواں-نرۄیا سِکھّدا ہی رہِںدّا ہَے۔ منُکھّ تاں سارا جِیون وِدِّیارتھی ہی رہے تاں چںگّی گلّ ہَے۔

وِدِّیا دی پراپتی سہِج نہِیں۔ کِئُںکِہ وِدِّیا دی پراپتی لئی٬ دھن٬ مِہنت٬ اُدّم اتے تِیاگ دی لۄڑ ہُںدّی ہَے۔ منُکھّ نُۄں آپݨے کئی سُکھّ-آرام تِیاگݨے پَیںدے ہن۔ وِدِّیا دا کیول اِہ ارتھ ہی نہِیں ہُںدّا کِہ بںدّا کیول پڑھن-لِکھݨ یۄگ ہۄ سکے۔ وِدِّیا پراپتی وِچ٬ پڑھن-لِکھݨ دی یۄگتا دے نال نال ہی٬ سداچارک٬ سماجک اتے آتمک سِکھِّیا دا پراپت کِیتے جاݨا وی بہُت ذرُۄری ہَے۔ شُبھ-گُݨاں دے نال نال ہی سںگِّییاں-ساتھِییاں نال بۄل-ورتۄں٬ لۄک وِہار اتے سبھ تۄں ودھّ کے سوَے-ذابتے دی وی بیہدّ لۄڑ ہُںدّی ہَے۔

منُکھّ دا سارا جِیون ہی وِدِّیارتھی دا جِیون ہُںدّا ہَے۔ گِیان دی پراپتی منُکھّ لئی جرُۄری ہَے اتے گِیان دی پراپتی مگرۄں اِس گِیان دی سُ-ورتۄں اُس تۄں وی ودھّ مہتّتا رکھدی ہَے۔

گِیان دی سُ-ورتۄں دا اِکّ چںگّا کرم اِہ وی ہَے کِہ منُکھّ کدے وی کِسے دا دِلّ ناں تۄڑے۔ بںدّے نُۄں کدے وی دِلّاں نُۄں تۄڑن دا کرم نہِیں کرنا چاہِیدا کِئُںکِہ جیکر کدے دھاگا ٹُٹّ جاوے تاں گںڈھّ پَیݨ دے باوذُۄد دھاگا کمّ دے جاںدا ہَے پر دِل؟ جیکر دِل اِکّ وار ٹُٹّ جاوے تاں کدے وی جُڑدا نہِیں۔ دِل وِچّ پئی گںڈھّ سہِجے نہِیں کھُلہدی۔ گںڈھِّیں پِیا دِل بیجِںدّ جِہا ہۄ جاںدا ہَے۔ دِل اتے کچّ وِچ بہُتا اںتّر نہِیں۔ کچّ دا بھاںڈا ٹُٹّ جاوے تاں کِںچّراں کِںچّراں ہۄ جاںدا ہَے۔ ٹُکڑے اِکٹھّے کرکے٬ لکھّ کۄسِش کرکے٬ سُپر-گلُۄ نال وی بھاویں جۄڑن دے اُپرالے کِیتے جاݨ, جُڑنے اسمبھّو ہن۔ پر جیکر کِتے جُڑ ہی جاݨ تاں وی اُس وِچ سَیںکڑے تْریڑاں دِسݨگِییاں۔ شِیشے وِچ ولّ پَے جاویگا۔ تاں پھِر دِل تۄڑے ہی کِئۄں جاݨ? پر دِل تاں ٹُٹّدے ہی رہِݨگے٬ دِل تۄڑن والِیاں دی گھاٹ کِتھّے ہَے؟

کئی ورہے پہِلاں ’مہامبھارت‘ ناں دا اِکّ سِیرِیئل دیکھݨ دا مَۄکا مِلِیا۔ شائِد ہۄر کئیِیاں نیں وی ویکھِیا ہۄویگا۔ اجِہے سِیرِیئل ویکھݨا اکسر کئی سمیں دی بربادی وی آکھ سکدے ہن۔ پر مِتھِہاس ہُںدِّیاں ہۄئِیاں وی٬ اِہ سِیرِیئل گِیان گںگّا تۄں گھٹّ نہِیں سی۔ اسِیں کہاݨی دی چرچا ناں کردے ہۄئے کیول ’پِتا اتے پُتّر‘ وِچکار ہُںدّی اِکّ وارتا دا ذِکر کرنا چاہاںگے جِس تۄں وِدِّیا اتے وِدِیارتھی سبںدھّی وِچار اگّے تۄرن وِچ سہائِتا مِلدی ہَے۔ پُتر پِتا نُۄں آکھدا ہَے:

’وِدِیارتھی تاں سدا ہی وِدِّیارتھی ہی رہِںدّا ہَے۔ وِدِّیا دھنی تاں کیول بھگوان ہَے۔ وِدِّیارتھی تاں کیول وِدِّیا دا پْرشادِ ہی پائُںدا ہَے۔‘

’اتے وِدِیا دا پْرشادِ کی ہَے؟‘

’وِدِیاّ دا پْرشادِ ہَے: بِنَے٬ بِنَے نال پاترتا ارتھات یۄگتا مِلدی ہَے۔ پاترتا نال دھن مِلدا ہَے۔ دھن نال دھرم دے کارج ہُںدّے ہن اتے دھرم کارجاں نال سُکھّ دی پراپتی ہُںدّی ہَے۔ پِتا دی چھتّر چھائِیا ہیٹھ سُکھّ ہی سُکھّ ہَے۔‘

’بْرہم رِشی وسِشٹ پاسۄں کی سِکھِّیا؟‘

’اُہناں سِکھِّیا دِتّی کِہ ہںسّ دۄ کھمبھّاں دے سہارے ہی اُڈّ سکدا ہَے۔ اِکّ کھمبھّ ہَے گِیان اتے دُۄجا کھمبھّ ہَے کرم۔ جیکر اُس پاس کیول اِکّ کھمبھّ ہی ہۄوے تاں اُہ اِکّلا کھمبھّ بے-ارتھ ہَے۔‘

کِیا بات ہَے! اِکلّا گِیان کِسے کمّ دا نہِیں۔ اتے گِیان وِہُۄݨا کرم (کِیتا کمّ) کِسے چںگّے نتِیجے ’تے نہِیں پُجّدا۔

’بْرہِسپتی مہاراج نیں کی سِکھِّیا دِتّی؟‘

’جیکر کِسے کارج دا آرمبھّ کرۄ تاں اُسدا اںتّ کرکے ہی آرام کرۄ۔ نہِیں تاں کارج ہی تُہاڈا اںتّ کر دیویگا۔‘

میرا لِکھݨا رُکّدا ہَے۔ انبھۄل ہی میری نذر کھبّے پاسے دِییاں ’شَیلپھاں‘ اُپّر پئیِیاں سَیںکڑے ادھّ-ادھُۄرِییاں لِکھتاں اتے کھاکِیاں ’تے جا پَیںدی ہَے۔ لیکھک دے ادھُۄرے کمّ اِس سچّ دے گواہ ہن کِہ آرمبھّے کمّ نیپرے ناں چاڑھن دے کی نتِیجے نِکلدے ہن۔ ’اَۄرۄں کۄ نسِیہت اُۄر کھُدّ مِییاں پھسِیہت۔‘

’سداچارک سِکھِّیا کی آکھدی ہَے؟‘

’سداچارک نِیتی اِہ کہِںدّی ہَے کِہ اِہ تاں کارج دا نتِیجا ہی دسّ سکدا ہَے کِہ کارج دا آرمبھّ شُبھ سی جاں اشُبھّ۔‘

’رِشی پرشُۄ رام نیں کی سِکھائِیا؟‘

’اُہناں دسِّیا کِہ پِتا دا ہُکم پالݨا ہی سبھ تۄں اُتّم ہَے۔ پِتا دے ہُکم دی پالݨا وِچ ہی آنںدّ دی پَۄڑی ہَے۔‘

’ماں بارے اُہناں کی آکھِیا؟‘

’سںتّ-مہاتما (رِشی) دا ادھِکار ادھِیاپک نالۄں دس گُݨاں ودھّ ہَے۔ پِتا دا ادھِکار اِکّ سںتّ نالۄں سَۄ گُݨاں ودھّ ہَے پر اِکّ ماتا دا ادھِکار پِتا نالۄں ہذار گُݨاں ودھّ ہَے۔‘

’اجِہا کِئۄں؟‘

’اجِہا اِس لئی کِہ پُتّر٬ کپُتّر بھاویں ہی ہُںدّے ہۄݨ پر ماتا٬ کُماتا کدے وی نہِیں ہُںدّی۔‘

’ہاں٬ اِہ سچّ ہَے کِئُںکِہ ماں تاں پْرِتھوی (دھرتی) ہی ہُںدّی ہَے اتے پْرِتھوی آپݨے اںکُّر دے نال کدے وی بے-اِنسافی نہِیں کردی۔ جیکر دُنِییاں وِچ ماں ناں ہُںدّی تاں اِیشور تۄں بِناں اِس بْرہِمںڈّ وِچ کُجھ وی ناں ہُںدّا۔‘

وِدِیارتھی دا جِیون جِئُںدِیاں٬ سدا ہی آپݨِییاں کھُۄںڈھِییاں آرِییاں تِکھِّییاں کرنِییاں ناں بھُلݨا۔ شُبھ-سوَے لئی کسرت ذرُۄری ہَے۔