مَیں مںٹّۄ نُۄں پڑھ رِہا ہاں۔ مَیں مںٹّۄ نُۄں اِس لئی نہِیں پڑھ رِہا کِہ مَیں ہالاں تک مںٹّۄ نُۄں پُۄری ترہاں نہِیں پڑھِیا ہَے۔ مَیں مںٹّۄ نُۄں تھۄڑھا جِہا پہِلاں وی پڑھِیا ہۄئِیا ہَے پر دۄبارا چٹکھارے لَے کے پڑھدِیاں جۄ مذا آ رِہا ہَے٬ اُسدی رِیس نہِیں۔ دۄبارا پڑھن دا مذا جاں ذائِکا اِکّ ترہاں نال دِماغی اِیاشی ہَے۔ بھُسّ ہَے٬ کچّی مِٹّی کھاݨ والے بھُسّ ورگا۔
’بابُۄ گۄپی ناتھ‘ والی کہاݨی وِچّ مںٹّۄ تاں گۄپی ناتھ نُۄں پُچھّدا ہَے:
’رںڈّی دا کۄٹھا تے تکِییا تُہانُۄں کِئۄں پسںدّ ہن؟
گۄپی ناتھ٬ سِر کھُرکدِیاں سۄچدا ہَے اتے کُجھّ چِر سۄچݨ مگرۄں جواب دِںدّا ہَے:
’اِس لئی کِہ اِہناں تھاںواں ’تے فرش تۄں لَے کے ارش تک دھۄکھا ہی دھۄکھا ہَے۔‘ اِہناں تھاںواں ’تے دِنے دھۄکھا ہَے٬ رات نُۄں دھۄکھا ہَے٬ پل پل دھۄکھا ہَے٬ گلّ-گلّ وِچّ دھۄکھا ہَے۔‘
اتے گۄپی ناتھ آپݨی گلّ جاری رکھّدِیاں کہِںدّا ہَے:
’جِہڑا بںدّا آپݨے آپ نُۄں دھۄکھا دیݨا چاہے٬ اُہدے لئی اِس تۄں چںگّی تھاں ہۄر کِہڑی ہۄ سکدی ہَے؟‘
دھۄکھا؟ ہاں دھۄکھا۔ دھۄکھا کھاݨا ذِںدّگی لئی بے-ہدّ ذرُۄری ہَے۔ دھۄکھا کھادھے بِناں بںدّے دا جِیئُݨا ہی کی ہَے؟ دھۄکھا کھادھے بِناں منُکھّ اِکّ پل لئی وی جِیئُںدا نہِیں رہِ سکدا۔ کِئُںکِہ منُکھّ تاں سِر تۄں لَے کے پَیراں تکّ ہی دھۄکھے وِچّ کجِّیا ہۄئِیا ہَے۔
***
“اسِیں چانݨ ہاں… خلِیل جِبران کُۄکدا ہَے۔
اسِیں چانݨ ہاں جیکر اسِیں چانݨ ہاں تاں چانݨ نُۄں کَۄݨ دھۄکھا دیوے؟
آہںدّے نیں اِکّ دِن خلِیل جِبران دے اِکّ پاتر نیں آپݨے ساتھِییاں سمیت اُس بگِیچے وِچّ پْرویش کِیتا جدۄں سُۄرج نیں ہالاں آپݨِییاں پہِلِییاں کِرناں ہی کھِلارِییاں سن۔ اُسنے پُۄرب ولّاں دیکھِیا اتے پھِر اِکّ پاسے سںکّیت کرکے کِہا-
’اِکّ تْریل دی بُۄںد وِچّ سویرے دے سُۄرج دا پْرتِبِمبّ جِیون نالۄں گھٹّ نہِیں ہَے۔‘
پھُلّ-پتِّییاں ’تے سویر ویلے پئی تْریل دے تُپکے سُۄرج دے پْرکاش نُۄں پْرتِبِمبّت کردے ہۄئے٬ سُۄرج دے پْرکاش دی شۄبھا ودھائُںدے ہن۔ جیکر اِہ کہِ لِیا جاوے تاں ہۄر وی اُچِت ہۄویگا کِہ تْریل دی بُۄںد وِچّ سُۄرج دا پْرکاش آ ٹِکِّیا ہَے۔ اِںجھ ہی جِیون وی تُہانُۄں سانُۄں پْرتِبِمبّت کردا ہَے۔
کی اِہ وی پھِر دھۄکھا ہی ہَے؟ کی اِہ کیول من نُۄں ہی سمجھائُݨ لئی دھۄکھے بھرِیا دْرِشٹاںت ہَے؟
المُستفا کہِںدّا ہَے:
“جدۄں تُسِیں چَۄہاں پاسِیاں تۄں ہنیرے وِچّ گھِر چُکّے ہۄوے تاں وی سۄچۄ-آکھۄ کِہ ہالاں تک ہنیرے دا جنم ہی نہِیں ہۄئِیا۔”
کِئۄں؟
اِس لئی کِہ کںوّل دے پھُلّ دی چھاں ہیٹھ آپݨے آکار نُۄں گۄل کردی ہۄئی تْریل دی بُۄںد٬ منُکھّ دے ہِردے وِچّ ربّ دی ہۄںد دے جمہا ہۄ جاݨ تۄں وی وکھّری گلّ نہِیں۔
کی اِہ دھۄکھا نہِیں؟ بِلکُل پھریب والی ہی گلّ ہَے۔ تْریل دی بُۄںد وی دھۄکھا کھا سکدی ہَے اتے منُکھّ وی۔ ہُݨ جیکر اِکّ تْریل دی بُۄںد دھۄکھا کھاںدِیاں آکھے کِہ مَیں انںتّاں-انںتّاں تۄں کیول تْریل دی بُۄںد ہی ہاں٬ تاں اُسنُۄں کِویں سمجھائِیا جاوے؟ منُکھّی جِیون٬ جیکر اِہۄ ہی کہے کِہ اُسدا جِیون کیول اِکّ منُکھّی جِیون ہی ہَے٬ تاں تْریل اتے منُکھّی جِیون وِچّ کی اںتّر ہۄئِیا؟ جد کِہ اسِیں چاہُںدّے ہاں کِہ تْریل اتے منُکھّی جِیون٬ ساڈے فریب نُۄں ناں سمجھدِیاں اِس گلّ نال سہِمت ہۄ جاݨ کِہ اُہناں دی کُکھّ وِچّ کیول چانݨ ہی چانݨ ہَے۔ اِہ کھِیال وی اِکّ سُںدّر فریب ہَے٬ دھۄکھا ہَے۔
***
دھۄکھا٬ چانݨ دا وی ہَے۔ دھۄکھا ہَے دھرم دے چانݨ دا۔ دھرم دے چانݨ دے بھرم دا۔ دھرم دے بھرم دا دھۄکھا وی بڑا ہی پْربل ہَے۔
ہُݨ جیکر کۄئی ربّ ہَے اتے اُہ وی ساری کائِنات دا کیول اِکّ ہی ربّ ہَے٬ تاں پھِر اُسدے بݨائے ہۄئے سںسّار دے سارے ہی اِستْری-مرد٬ جِیو-جںتُّۄ وی اُسدی ہی کُدرت ہن۔ جیکر اِہ سہی ہَے تاں پھِر اُسدے بݨائے ہۄئے اِنسان دھۄکھا کِئۄں اتے کِویں کھا رہے ہن؟
’گِیان اتے دھرم‘ دا کرتا پْریمانںدّ لِکھدا ہَے: ’دھرم سبھ دا اِکّۄ ہی ہَے۔ سںسّار وِچّ دھرم بہُتے نہِیں ہن۔ دھرم٬ بہُتے ہۄ ہی کِویں سکدے ہن؟ دھرم٬ بہُتے تاں راجنِیتی نیں بݨا دِتّے ہن۔ اسِیں وِگِیان دی گلّ کردے ہاں٬ اسِیں ماڈرن ہۄݨ دی گلّ کردے ہاں۔ اسِیں کہِںدّے ہاں اتے دمگجے ماردے ہاں کِہ اسِیں اگاںہ-ودھُۄ ہاں۔ تاں سُݨۄ! جدّ سارے سںسّار وِچّ وِگِیان اِکّ ہَے٬ وِگِیانک سچّ اِکّ ہَے تاں دھرم کِویں بہُتے ہۄ سکدے ہن؟‘
آئۄ٬ اِس سمبّںدھّی ذرا ہۄر وِچار ودھائیِئے۔ کی ہِںدُّۄیاں دا بھَۄتک-وِگِیان٬ مُسلماناں دے بھَۄتِک وِگِیان نالۄں وکھّرا ہُںدّا ہَے؟ کی اںگّْریذاں دا رسائِݨ-وِگِیان٬ سِکھّاں دے رسائِݨ-وِگِیان تۄں وکھرے نتِیجے پْرگٹ کردا ہَے؟ جیکر اںتّم سچّ: پرماتما ہَے اتے اُہ وی اِکّ ہی ہَے؛ وِگِیان ہَے اتے اُہ وی اِکّ ہی ہَے؛ تاں پھِر کی اِہ دھۄکھا کھاݨ والی گلّ نہِیں کِہ کۄئی آکھے کِہ ’آہ‘ مُسلمانی بھَۄتک-وِگِیان ہَے٬ اتے ’اِہ‘ ہِںدُّۄ رسائِݨ-وِگِیان ہَے٬ اتے ’اَۄہ‘ سِکھّاں دا وِگِیان ہَے۔
’دھرم‘ تاں درئسل ’دھارمِکتا‘ پالݨ دی گلّ ہَے۔ دھرم دھۄکھا دیݨ جاں دھۄکھا کھاݨ لئی نہِیں ہُںدّا۔ ’دھرم‘ تاں دھُرا ہے٬ سہِج اوستھا ہَے٬ سُۄکھشم پل ہَے۔ دھۄکھا اتے پھریب تاں دھرم دے نیڑے اِکّ پل لئی وی ٹِکݨے نہِیں چاہِیدے۔ کِئُںکِہ دھرم اتے دھۄکھا اِکّۄ ہی ارتھ نہِیں رکھّدے٬ سگۄں اِکّ دُۄجے دے وِپْرِیت وِرۄدھی اوستھاواں ہن۔ اِسدے اُلٹ دھۄکھا اتے راجنِیتی دا٬ دامن-چۄلی دا سمبّںدھّ ہَے۔ پر اِس تے کَۄݨ وِشواس کرے اتے کِئۄں کرے؟
***
دھۄکھے اتے فْریب دی گلّ اِکّ ہۄر ڈھںگّ نال وی وِچارن دی کۄشِش ہۄ سکدی ہَے۔
’کادمبّنی‘ وِچّ سْری راجِںدّر اوستھی نیں اِکّ بہُت ہی مجیدار پْرسںگّ پیش کِیتا ہَے: ’سجّے ہتھّ وِچّ اںکِّت بھاگ لکِیراں اتے گڈّے ہۄئے مِیل پتھّر واںگُر٬ سدا جِیݨا ہی تاں ہَے۔‘ پْرسںگّ کُجھّ اِںجھ ہَے:
… مُساپھراں دا اِکّ کافلا پَیدل جا رِہا سی۔ سفر تَیء کردِیاں-کردِیاں راہ وِچّ ہی ہنیرا - گھُپّ ہنیرا ہۄ گِیا۔ کاپھلے نُۄں٬ جِویں کِہ آم لۄک-کتھاواں وِچّ ہۄئِیا ہی کردا ہَے٬ بِییابان جںگّل وِچّ ٹھہِرنا پِیا۔ جںگّل وِچّ پڑاء کردِیاں ہی٬ کُجھّ سفر دی تھکان کارن چُۄر-چُۄر ہۄ کے اتے کُجھّ مُسافر٬ سۄݨ دا مَۄکا مِلدِیاں ہی تُرںتّ سَۄں گئے۔ پر کُجھّ مُسافر اجِہے وی سن جِہناں دِییاں پلکاں وِچّ آئی ہۄئی نِیںد وی اُڈارِییاں لا گئی۔ اُہ لمّے جرُۄر پئے پر لگدا سی کِہ نِیںد راݨی کِسے اناڑی بالک دی ترہاں اُہناں نال لُکݨ-مِیٹی ہی کھیڈ رہی ہۄوے۔
آکھِر کِئۄں؟ کی تُسِیں سۄچݨ دی ذہِمت گوارا کرۄگے کِہ کافلے وِچۄں کُجھّ مُساپھر مَۄکا مِلدِیاں ہی کِئۄں سَۄں گئے؟ اتے کافلے وِچۄں کُجھّ مُسافر مَۄکا مِلݨ ’تے وی کِئۄں ناں سَۄں سکے؟
کارن شائِد تُسِیں جاݨ گئے ہۄوۄ۔ اِہ وی ہۄ سکدا ہَے کِہ تُہانُۄں ہالاں تِیکر کارن دا ناں پتا ہۄوے۔ شائِد سَۄݨ والِیاں نُۄں وی اِسدا کارن ناں پتا ہۄوے کِہ اُہ کِئۄں سَۄں گئے۔ شائِد ناں سَۄݨ والِیاں نُۄں وی اِہ پتا ناں ہۄوے کِہ اُہ کِئۄں ناں سَۄں سکے۔ اِسدا کارن اِہ ہَے کِہ ساڈے من دی اِس اوستھا دی گُتھّی سُلجھائُݨ دا کمّ کِسے وی ’سمجھ‘ تۄں باہر دی گلّ ہَے۔
جاگے ہۄئے وِئکتی شائِد ڈر دا شِکار سن۔ شائِد اُہناں نُۄں جںگّل دا ڈرائُݨا ماہَۄل اتے ہنیرا٬ نِہتھّے ہۄݨ دی ہِیݨتا اتے کھُۄں-خار جانوراں دا بھَے٬ سَۄݨ نہِیں سی دے رِہا۔
اتے باکی جۄ سَۄں گئے؟ شائِد اُہ آپݨِییاں سارِییاں ہی چِںتّاواں دا بۄجھ دُۄجِیاں٬ ناں سَۄں سکݨ والِیاں دے مۄڈھِیاں اُتے رکھّکے٬ نِسچِںتّ ہۄ٬ سَۄں گئے۔
اجِہے ہی ڈر دا بۄجھ شائِد سانُۄں چَین نال سَۄݨ نہِیں دِںدّا اتے ساڈے وِچّۄں کُجھّ نُۄں سَۄݨ دِںدّا ہَے۔ تُہاڈا-ساڈا٬ سچّ دی بھال وِچّ٬ اںتِّم سچّ دی بھال وِچّ وِچردا سُچیت من ہی شائِد اِہ فَیسلا دے سکے کِہ اسِیں-تُسِیں کافلے دے کِس ورگ وِچّ شامل ہاں: سَۄݨ والِیاں وِچّ جاں ناں سَۄں سکݨ والِیاں وِچّ۔
***
(’شیرے پںجّاب‘ یُۄ. کے.اتے ’گُلچمن‘, لُدھِیاݨا دے دھنّواد نال)