جِئۄں ہی بلاک سمّتی اتے ذِلہا پْرِیشد دِییاں چۄݨاں دا بِگل وجِّیا٬ بہُت سارے ادھِیاپکاں دے نال میری ڈِئۄُٹی وی آ گئی۔ کئی دِناں تۄں سِہت ٹھِیک ناں ہۄݨ کارن پہِلاں تاں گھبراہٹ جِہی ہۄئی٬ پھِر اِکّ سہیلی نال گلّ کِیتی۔ اُسنے وی ہسّدِیاں اِہی کِہا٬ “جے نَۄکری اے تاں نکھرا کی؟” اِہ سۄچکے من نُۄں سکُۄن جِہا مِلِیا کِہ شُکر اے میرے پتی دی ڈِئۄُٹی نہِیں سی آئی۔ اِکّ میرے نال ڈِئۄُٹی دیݨ والا میرے بھرا دا سہِکرمی اتے دۄست گُروِںدّر وی شامل سی۔

رِہرسل میرے گھر تۄں کافی دُۄر سی۔ اجے پہِلی رِہرسل ’تے ہی گئی سی جدۄں پتی دی ڈِئۄُٹی وی آ گئی۔ پھِر شُرُۄ ہۄ گِیا آئُݨ-جاݨ دا پھِکر کِہ کی پتا ڈِئۄُٹی کِتھّے لگّیگی؟ کِویں اتے کِس نال جاواںگی؟ پھِر وی میرے بھرا نیں ہَۄسلا دِتّا٬ “مَیں ہَیگا آں۔ جِتھّے وی کہیںگی٬ تَینُۄں لَے جاواںگا تے لَے وی آواںگا۔”

آئُݨ-جاݨ دی اَۄکھِیائی٬ کپل کیس٬ سِہت ٹھِیک ناں ہۄݨ دے باوجُۄد وی مَیں ڈِئۄُٹی کٹائُݨ دی کۄشِش نہِیں کِیتی۔ کَینیڈا وِچّ رہِ رہے بیٹے نیں وی پھۄن کرکے اِہی کِہا٬ “ممّا٬ آئُݨ-جاݨ دا سٹرَیس ناں لوۄ۔ جے کۄئی وی ہِیلا ناں بݨِیا تاں ٹَیکسی کروا لَیݨا۔” پر سُرکھِّیا پکھّۄں مَیں اجِہا وی ناں کر سکی۔ چۄݨاں وِچّ ڈِئۄُٹی دیݨی اَۄکھی نہِیں ہُںدّی٬ جے پُکھتا پْربںدھّ کِیتے جاݨ, ڈِئۄُٹِییاں گھر دے نیڑے لائیِیاں جاݨ۔ اِہ نہِیں کِہ سارِیاں نُۄں اُلٹ دِشا وِچّ دُۄر ہی بھیجݨا ہَے۔ اَۄرتاں دی سُرکھِّیا لئی پُۄرے پْربںدھّ کِیتے جاݨ۔ پھِر ڈِئۄُٹی دیݨی کی اَۄکھی ہَے؟”

جِس دِن سمان مِلݨا سی٬ اُس دِن اِکّ مَیڈم اتے اُنہاں دے پتی نال کار وِچّ چلی گئی۔ دس وجے پہُںچّکے کۄئی تِنّ کُ وجے پتا لگّا کِہ میرے گھر تۄں 50-60 کِلۄمِیٹر دُۄر ڈِئۄُٹی لگّی ہَے۔ سُݨکے اِکّ واری تاں من گھبرا جِہا گِیا کِہ کی پتا کِہۄ جِہا پِںڈّ اتے لۄک ہۄݨگے۔ پر میرے نال والی مَیڈم انِیتا بہُت ہسمُکھّ٬ مِلݨسار جِہی لگّی۔ اُسنُۄں دیکھ کے ہَۄسلا مِلِیا کِئُںکِہ اُہ وی میرے شہِر دی ہی سی۔ جدۄں سمان مِل گِیا تاں میرے بھرا دے دۄست نیں سانُۄں کہِ دِتّا٬ “بھَیݨجی٬ سمسپُر تۄں واپس جاںدے تُسِیں بہُت لیٹ ہۄ جاوۄںگے۔ تُسِیں اِئۄں کرۄ٬ واپس گھر چلے جائۄ٬ بسّ سویرے سمیں سِر پہُںچّ جاݨا۔”

چلۄ جی٬ اُس دِن تاں اسِیں بسّ لَے کے شام چھے-ستّ وجے گھر آ کے سُکھ دا ساہ لِیا٬ پر باکِییاں نُۄں پۄلِںگّ سٹیشناں ’تے پہُںچّدِیاں ہی 9-10 وجّ گئے۔

ہُݨ دُۄجے دِن سویرے سہی سمیں تۄں پہِلاں پہُںچّݨ دی سمسِّیا سی کِئُںکِہ میرے پتی دی وی ڈِئۄُٹی سی۔ مَیڈم دے پتی دا کمّ وی کافی دُۄر سی۔ سانُۄں اِہ ہَۄسلا ذرُۄر سی کِہ اسِیں دۄ جݨِییاں ہاں٬ جے ٹَیکسی کرکے وی جاݨا پِیا تاں چلِییاں جاواںگِییاں۔

سویرے تِنّ وجے اُٹھّکے مَیں 10-15 آلُۄ والے پرَۄںٹھے بݨا لئے تاں کِہ ساڈی ٹِیم دے جِہڑے بںدّے ڈِئۄُٹی ’تے سی٬ جا کے اُہناں نُۄں ناشتا کروا دیئیِدے۔ نال والے مَیڈم چاہ دی تھرمس بھر لِیائے۔ مَیڈم دے پتی سانُۄں کار وِچّ چھڈّکے آئے۔ ٹُٹِّییاں سڑکاں٬ اُپّرۄں دھُںدّ اتے ہنیرا٬ سُنّا جِہا رستا لگِّیا٬ جِتھّے اِکلّی-اِکہِری اَۄرت لئی جاݨا خترے تۄں کھالی نہِیں سی۔

پۄلِںگّ بُۄتھ بِلکُل گھگّر دے کِنارے٬ اِکّ بہُت پُراݨی 1959 ای. دی بݨی ہۄئی دھرمشالا وِچّ بݨائِیا ہۄئِیا سی۔ اُتھّے تک کار نہِیں سی پہُںچّدی۔ گلِییاں پٹِّییاں پئیِیاں سی۔ پِچھلے دِنِیں گھگّر وِچّ آئے ہڑھاں کارن نُکسان دے چِنّہ ساپھ دِکھائی دے رہے سن۔ اسِیں کار دُۄر کھڑھی کرکے پُچھّدے-پُچھائُںدے دھرمشالا پہُںچّے۔ دھرمشالا وِچّ کۄئی باتھرُۄم جاں پاݨی دا سادھن تاں نہِیں سی٬ ہاں! اُتھّۄں دے سرپںچّ نیں نیڑے والے گھر وِچّ کِہا ہۄئِیا سی۔

وۄٹاں دا کمّ شُرُۄ کرن تۄں پہِلاں اسِیں سارِیاں نُۄں چاہ اتے پرَۄںٹھے کھوا دِتّے۔ اِنے چِر وِچّ سپھائی سیوکاں نیں آ کے جھاڑُۄ لگّا دِتّا۔ وۄٹاں شُرُۄ کرن تۄں تھۄڑھا چِر پہِلاں اسِیں باتھرُۄم جاݨ لئی نیڑے والے گھر وِچّ چلِییاں گئیِیاں۔ اُہ سانُۄں بہُت پِیار نال مِلے۔ اُہ ودھِییا سرداراں دا گھر سی۔

اسِیں وۄٹاں دا سِلسِلا سمیں سِر شُرُۄ کر لِیا۔ سارِیاں نیں آپݨِییاں آپݨِییاں ڈِئۄُٹِییاں سمبھّال لئیِیاں۔ وۄٹ پائُݨ والِیاں دِییاں لمِّییاں لائیِناں لگّ گئیِیاں۔ دیکھدے ہی دیکھدے پُراݨی جِہی لگدی دھرمشالا رَۄݨکاں نال بھر گئی۔ سانُۄں سارے کرمچارِییاں نُۄں سِر کھُرکݨ دی وِہل ناں مِلی۔ تھۄڑھے چِر وِچّ اسِیں سوا سَۄ وۄٹ بھُگتا کے پہِلی رِپۄرٹ بھیج دِتّی۔ پھِر تھۄڑھا جِہا ساہ مِلِیا۔ دس کُ وجے مَیں نال والے گھر پھِر گئی تاں اُنہاں نیں گھر لگّے سںتّرِیاں دا تاذا جُۄس پِلائِیا۔ پُچھّݨ ’تے پتا لگِّیا اُہ بھَیݨ میرے پیکِیاں دے نیڑے پِںڈّ دی سی۔ اِنا ہی نہِیں٬ اُہ ساڈے گۄتی ’کالیکا سرائۄ‘ دی دھی سی۔ اُنہاں دی نُۄںہ وی بڑی سۄہݨی اتے سِیاݨی سی۔ دیکھݨ تۄں اُہ ماںواں-دھِییاں ہی لگدِییاں سن۔ اُنہاں دا پۄتا تے پۄتی وی بڑے پِیارے سن۔ اُنہاں نیں سانُۄں رۄٹی کھاݨ لئی بڑا ذۄر لائِیا۔ پھِر جدۄں دُۄجے مَیڈم گئے٬ اُنہاں نُۄں وی تاذا جُۄس پِلائِیا۔

پِںڈّ دے سرپںچّ٬ پںچّ تے ہۄر لۄکاں دا وتِیرا بہُت ودھِییا سی۔ پاݨی دِییاں بۄتلاں٬ چاہ٬ بِسکُٹ لِیائے۔ بہُت پِیار نال دُپہِر دا کھاݨا کھوائِیا۔ سارے پۄلِںگّ سٹاپھ دا بڑا کھِیال رکھِّیا۔ ہُݨ اُہ لۄک سانُۄں آپݨے جاپݨ لگّے۔

اُنہاں لۄکاں دا وۄٹاں پائُݨ دا اُتشاہ دیکھکے اسِیں ہَیران رہِ گئے۔ 74% وۄٹاں پئیِیاں۔ کئی بذُرگ٬ وِکلاںگ٬ بِمار لۄک وی وۄٹ پائُݨ تۄں واںجھے ناں رہے۔ پُلِس کرمچارِییاں اتے ساڈے سارے پۄلِںگّ سٹاپھ دا سہِیۄگ کابلے تارِیپھ سی۔

وۄٹاں دا کمّ آپݨی سماپتی ولّ ودھ رِہا سی کِہ کِسے گلت-پھہِمی کارن باہر کُچھ لۄکاں دی بہِس-باذی ہۄ گئی٬ جۄ اُنہاں نیں پھَۄرن ہلّ کر لئی۔

وۄٹاں دی سماپتی تۄں بائد اسِیں آپݨا رہِںدّا کمّ پُۄرا کِیتا تاں کِہ سمان جمہاں کروائُݨ ویلے کۄئی رُکاوٹ ناں پوے۔

واپسی ’تے بسّ وِچّ بَیٹھدِیاں سانُۄں چھے وجّ گئے سن۔ آئُݨ تۄں پہِلاں مَیں آپݨی نوِیں بݨی بھَیݨ نُۄں مِل کے آئی۔ اُنہاں نال بہُت گلّاں کِیتِییاں۔ مَینُۄں اِہ سُݨکے بہُت دُکھّ لگّا کِہ ہڑھاں سمیں گھگّر دے چڑھن کرکے اِنہاں دی ساری دی ساری پھسل تباہ ہۄ گئی سی۔ پر پھِر وی اِہ لۄک چڑھدی کلا وِچّ سن۔ سرکار نُۄں اِسدے وی پکّے اتے پُکھتا پْربںدھّ کرنے چاہِیدے ہن تاں کِہ اُنہاں لۄکاں دی پُتّاں واںگ پالی پھسل نُۄں برباد ہۄݨ تۄں بچائِیا جا سکے۔

جِئۄں ہی اُہ بھَیݨ مَینُۄں بُۄہے تک وِدا کرن آئی تاں میرے منہاں کرن دے باوجُۄد وڈّا لِفافا سںتّرِیاں دا بھر لِیائی۔ سویرے بِگانے اتے اۄپرے لگدے لۄک واپس مُڑن تک کدۄں آپݨے بݨ گئے٬ پتا ہی نہِیں لگّا۔ سچّی! اُنہاں تۄں وِچھڑن ویلے میرا دِل گھٹ رِہا سی۔ آئُݨ ویلے دھرمشالا دے گیٹ دے باہر کھڑھے پںچّ٬ سرپںچّ تے ہۄر پِںڈّ واسِییاں دا تہِ دِلۄں دھنّواد کرکے اسِیں بسّ وِچّ بَیٹھ گئے۔ واپسی ویلے میرے من وِچّ ڈِئۄُٹی سبںدھّی کۄئی بھَیء نہِیں سی٬ سگۄں مَیں آپݨے نال گھگّر کِنارے وسدے اِنہاں دیوتِیاں ورگے لۄکاں ولّۄں مِلے پِیار٬ ستِکار اتے مۄہ-مُہبّت دِییاں پںڈّاں بھرکے لِیا رہی سی۔ تے من ہی من اِنہاں دی کھُشہالی لئی ارداس وی کر رہی سی۔

چھۄٹے وِیر گُروِںدّر دی وی مَیں تہِ دِلۄں دھنّوادی ہاں جِسنے اِہ کہِ کے٬ “بھَیݨ! مَیں ہَیگاں٬ تَینُۄں کۄئی وی پھِکر کرن دی لۄڑ نہِیں۔” میرے پھِکراں نُۄں کاپھُۄر واںگ اُڈا دِتّا۔ اِہ شبد اُسنے سِرپھ کہے ہی نہِیں٬ بلکِہ کمائے وی۔ جے کۄئی اِنا کہِ دیوے٬ “مَیں ہَیگاں جاں ہَیگی آں۔” بسّ اِہ شبد سمجھۄ تُہانُۄں اُڈݨ لا دِںدّے ہن۔ باکی آپۄ-آپݨی ڈِئۄُٹی تاں آپاں نِبھائُݨی ہی ہُںدّی ہَے۔

* * * * *