11

سِںگھّاں دی بَیرک وِچ سںتّری دی داڑھی کھُلّہی سی۔ وردی دی تھاں اُس نیں ہلکے نِیلے رںگّ دا کُڑتا-پجاما پائِیا ہۄئِیا سی۔ پَیرِیں تِلّیدار جُتّی سی۔ اُہ خالی ہتھّ سی۔ بَیرک وِچ سںتّری دا اتے سںتّری کۄل بںدُّۄک دا ہۄݨا ذرُۄری سی۔ اِہ سںتّری سی جاں کۄئی سِںگھّ٬ مِیتا اِہ سمجھݨ دا یتن کرن لگّا۔

سںتّری نیں مِیتے نُۄں گیٹ کۄل کھڑھائِیا اتے آپ کاغذ-پتّر لَے کے مُنشی دے دفتر جا وڑِیا۔

وِہلا کھڑا مِیتا آپݨی نوِیں رِہائِش دا جائِذا لَیݨ لگّا۔

ہُݨ تک مِیتا کئی جیلہاں گاہ چُکّا سی۔ بہُتِییاں بَیرکاں دے وِہڑے وِران اتے رڑے مَیدان ہُںدّے سن۔ وِہڑے بݨدے تاں کَیدِییاں دے سَیر-سپاٹے اتے کھیل-کُدّ لئی سن٬ پر سہُۄلتاں دی گھاٹ کارن اُہ اِہ کمّ گھٹّ-ودھّ ہی آئُںدے سن۔

پر اِس اہاتے دے رںگّ نِیارے سن۔ بَیرکاں والی باہی نُۄں چھڈّ کے تِنّاں پاسِیاں دِییاں دِیواراں دے نال چھاںدار درخّت سن۔ درخّتاں دے نال-نال سَیر لئی تِنّ فٹّ چَۄڑی سِیمِںٹّ دی پٹڑی سی۔ باکی بچدے وِہڑے وِچ امرِیکن گھاہ سی۔ گھاہ دے مَیدان نُۄں دۄ ہِسِّیاں وِچ وںڈِّیا گِیا سی۔ اِک ہِسّے وِچ والِیبال دا نَیٹّ سی اتے دُۄجے وِچ بَیڈمِںٹّن دا۔ اِک کۄنے وِچ کُشتی لئی چھۄٹا جِہا اکھاڑا سی۔

آرذی رسۄئیِیاں والے کمرِیاں نُۄں بتَۄر سٹۄر ورتِیا جا رِہا سی۔ سٹۄراں وِچ دیسی گھِئۄ دے پِیپے٬ سُکّے دُدھّ دے ڈبّے٬ آٹے دے گٹّے٬ ویسݨ دِییاں تھَیلِییاں٬ مسالِیاں دے پَیکٹ اتے ہۄر نِکّ-سُکّ پِیا سی۔

 

کُجھ دیر بائد سںتّری مُڑِیا اتے باہۄں پھڑ کے اُس نُۄں مُنشی کۄل لَے گِیا۔

پِیلے پٹکے٬ کھُلّہی داہڑی اتے سربلۄہے دے مۄٹے کڑے والے مُنشی دِییاں اکھّاں سُۄہِییاں سن۔ پارکھُۄیاں واںگ اُہ مِیتے نُۄں سِر تۄں پَیراں تک گھۄکھݨ لگّا۔

اجِیب ڈھںگّ نال ہۄ رہی اِس پڑتال نیں مِیتے نُۄں دھُر اںدّر تک ہِلا دِتّا۔ کڑِکّی وِچ پھسِیا اُہ من ہی من لابھ سِںگھّ نُۄں گالہاں کڈھّݨ لگّا۔

“اچھّا٬ تُۄں ہَیں مِیتا) پھِرَۄتی وسُۄلݨ لئی بچِّیاں نُۄں اگوا کرن والا۔ پھِرَۄتی ناں مِلݨ ’تے اُہناں نُۄں مارن والا۔ اِک خُۄںخار اتّوادی۔ سانُۄں پتا ہَے٬ ناں تُۄں بںٹّی نُۄں اگوا کِیتا ہَے٬ ناں اُس نُۄں مارِیا ہَے۔ سانُۄں اِہ وی پتا ہَے٬ تُۄں ساڈا سِںگھّ نہِیں٬ پر کِئُںکِہ ادالت نیں تَینُۄں سِںگھّ گھۄشِت کِیتا ہَے٬ اِس لئی اِس بَیرک وِچ تیرا سواگت ہَے۔”

کھڑا ہۄ کے پہِلاں مُنشی نیں مِیتے دی پِٹھّ تھاپڑی٬ پھیر ہتھّ پھڑ کے اُس نُۄں بَیرک اںدّر لَے گِیا۔

بَیرک اںدّرلا ماہَۄل اِک چںگّے گُردُیارے نال مِلدا-جُلدا سی۔ تاذی ہۄئی سفَیدی کارن کںدھّاں چمک رہِییاں سن۔ سارِییاں کںدھّاں اُپر گُرُۄیاں دِییاں وڈِّییاں فۄٹۄیاں لگِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ وِچکارلی خالی تھاں اُپر گُرباݨی دِییاں تُکاں اُکّرِییاں ہۄئیِیاں سن۔ کِدھرے ’جبَے باݨ لاگِئۄ تبَے رۄس جاگِئۄ‘, کِدھرے ’سوا لاکھ سے ایک لڑائۄُں‘ اتے کِدھرے٬ ’پُرجا پُرجا کٹِ مرے کبہُۄ ناں چھاڈَے کھیت‘ دا مہاںواک ہوالاتِییاں نُۄں سںگھّرش لئی پْریر رِہا سی۔

بَیرک دے اِک تھڑھے اُپر درِییاں وِچھِییاں ہۄئیِیاں سن۔ درِییاں اُپر سفَید چادراں سن۔ چادراں اُپر گاوے سن۔ تھڑھے دے اخِیر ’تے گدّی سی۔ گدّی اُپر جتھیدار بَیٹھاسی۔

جتھیدار سںتّاں والے بھیس وِچ سی۔ اُس دے چِہرے اُپر شاںتی اتے اکھّاں وِچ نُۄر سی۔ مِیتا کَۄݨ ہَے اتے اُس نُۄں اِس بَیرک وِچ کِئۄں بھیجِیا گِیا ہَے؟ اِس بارے اُس نُۄں پہِلاں ہی پتا سی۔

ستِکار وجۄں مِیتے نیں جتھیدار اگّے سِر جھُکائِیا۔

آپݨا سجّا ہتھّ اُتاںہ چکّ کے جتھیدار نیں اُس نُۄں اشِیرواد دِتّا۔

“جیلہ والِیاں نیں تَینُۄں اِتھے مُشکّتی بݨا کے بھیجِیا ہَے٬ پر اسِیں تَینُۄں مُشکّتی نہِیں سمجھدے۔ تُۄں ساڈا بھرا ہَیں۔ اسِیں سرکار دے فَیسلے ’تے پھُلّ چڑھاواںگے۔ تَینُۄں پُۄرا سِںگھّ سجاواںگے۔ تیرے ہتھّ سٹینگنّ پھڑاواںگے۔”

“پہِلاں آپݨِییاں بھَیڑِییاں آدتاں چھڈّ۔ نِتنیم کرنا سِکھّ۔ ہالے تُۄں لاںگری نال رہِ۔ جۄ آکھے اُہ کر۔”

“ستِ بچن” آکھ کے مِیتے نیں ہُکم سوِیکار کِیتا۔

جتھیدار دا ہتھّ ہیٹھ ہُںدِّیاں ہی اُس کۄل بَیٹھا اِک سِںگھّ اُٹھِیا اتے مِیتے نُۄں لںگّر ولّ لَے تُرِیا۔

 

جدۄں اُہ لںگّر وِچ وڑے٬ لاںگری بھاںڈے ماںج رِہا سی۔

مِیتے دے کھانِئۄں گئی۔ جاپدا سی لںگّر مستانا ہۄ چُکّا ہَے۔

لاںگری دا ہُلِییا دیکھ کے مِیتا اِک وار پھیر بھمبّل-بھُۄسے وِچ پَے گِیا۔

اُس دی اُمر چالی دے کرِیب سی۔ شکل سُۄرت تۄں اُہ نِپالی جاپدا سی۔ مُۄںہ ’تے داڑھی مُچھّ نہِیں سی٬ پر سی اُہ پُۄرن سِکھّی باݨے وِچ۔

“پہیلِییاں پھیر بُجھّ لواںگے۔ پہِلاں پیٹ دی اگّ بُجھائیِئے۔”

سۄچدے مِیتے نیں آپݨی جاݨ-پہِچاݨ کرائُݨ ورگی کۄئی اُپچارکتا نِبھائے بِناں لاںگری کۄل ارذۄئی کِیتی۔

“بابِئۄ٬ بھُکھّ لگّی ہَے۔ کُجھ کھاݨ نُۄں مِلُۄ؟”

“ذرُۄر مِلُۄ۔ آپاں ہُݨے بݨائُںدے ہاں۔ اۄنا چِر آہ کڑاہ پْرشاد چھکۄ۔”

آکھدے لاںگری نیں سٹِیل دے اِک وڈّے ڈۄلُۄ دا ڈھکّݨ کھۄلہِیا٬ اُس وِچۄں کڑاہ پْرشاد کڈھّ کے لۄہے دے اِک باٹے وِچ پائِیا اتے اُس اگّے پرۄس دِتّا۔

باٹے ’تے ٹُٹّݨ تۄں پہِلاں مِیتے نیں دۄویں ہتھّ جۄڑ کے ربّ دا شُکر کِیتا۔

ڈھِڈّ بھرن بائد اُس نیں ربّ جِنّا ہی لابھ سِںگھّ دا دھنّواد کِیتا۔ اُسے دی کِرپا نال اجّ اُس نُۄں ذِںدّگی وِچ پہِلی وار چھتّی پْرکار دا بھۄجن نسِیب ہۄئِیا سی۔

 

 

12

بھُکھّ نالۄں ودھّ کھا جاݨ کارن پالے نُۄں بھسّ ڈکار لگّے ہۄئے سن۔ پھیر وی اُہ٬ اُس اپار کِرپا لئی لابھ سِںگھّ نُۄں اسِیساں دے رِہا سی۔ نَۄکراں والے کمرے ’چ٬ ساف-سُتھرے بِسترے ’تے پِیا اُہ مِیتے نُۄں وی یاد کر رِہا سی۔ کلّہ چکّر وِچ اُس نُۄں لابھ سِںگھّ نیں ٹھِیک ہی کِہا سی۔ “رات نُۄں جدۄں ڈھِڈّ بھر کے سَۄواںگے تاں تُہانُۄں اسِیساں دیواںگے۔”

پالا کئی بَیرکاں وِچ پَیڑاں پا چُکّا سی٬ پر جیلہ وِچ کۄٹھی اتے کۄٹھی وِچ مہاراجِیاں ورگے کَیدی اُس نیں پہِلی وار دیکھے سن۔

پُچھّݨ ’تے پتا لگّا کِہ اِس کۄٹھی دا نِرماݨ, اَیمرجَیںسی دے دِناں وِچ پھڑے اُچّکۄٹی دے نیتاواں نُۄں نذربںدّ کرن لئی کِیتا گِیا سی۔ نیتاواں دی سُوِدھا نُۄں دھِیان وِچ رکھّدِیاں اِس اِمارت نُۄں بَیرکاں دے شۄر-شرابے تۄں دُۄر اِک نُکّر وِچ بݨائِیا گِیا سی۔ مہِمان کَیدِییاں دے فرار ہۄݨ دا کۄئی خترا نہِیں  سی٬ اِس لئی کۄٹھی دی باہرلی چاردِیواری نَۄں دی تھاں چار فُٹّ اُچّی رکھّی گئی سی۔ چِںتّن اتے کھادھا پِیتا ہذم کرن لئی نیتاواں دا چہِل-کدمِیں کرنا ذرُۄری سی۔ اِس لئی کۄٹھی دے باہر لمبّے چَۄڑے لائن بݨائے گئے سن۔ لائناں وِچ گدّیدار گھاہ اتے ونّ-سُونّے پھُلّ اُگائے گئے سن۔ دھُپّ سیکݨ لئی باںس دِییاں کُرسِییاں سن٬ جۄ سارا دِن لائن وِچ پئیِیاں رہِںدِّییاں سن۔

کۄٹھی وِچ چار بَیڈّرُۄم سن۔

ہر بَیڈّرُۄم وِچ باتھرُۄم سی۔ باتھرُۄم وِچ گرم پاݨی لئی گِیذر سی۔ نہائُݨ لئی ٹبّ اتے شاور سی۔

اِک ساںجھا ڈرائِںگ رُۄم سی۔ اُس وِچ تِنّ-تِنّ سِیٹاں والے چار سۄفے سن۔ وِچکار شِیشے دا وڈّا میذ سی۔ میذ اُپّر تاذے پھُلّاں دا گُلدستا سی۔ اِک پاسے شِیشِیاں والی الماری سی۔ الماری وِچ سۄہݨِییاں-سۄہݨِییاں جِلداں والِییاں سَیںکڑے کِتاباں سن۔ اخبار سن٬ رسالے سن۔ دِیوار اُپر نہِرُۄ٬ گاںدھی اتے سُبھاش دِییاں تسوِیراں سن۔

 

کئیِیاں سالاں تۄں راجنِیتِک ماہَۄل شاںت سی۔ نیتاواں دی پھڑ-پھڑائی بںدّ سی۔ اُچِت کَیدِییاں دے ناں ہۄݨ کارن کۄٹھی بںدّ سی۔ کدے-کدے اِس نُۄں سٹۄر دے تَۄر ’تے ورت لِیا جاںدا سی۔

مُکھّ مںتّری دی پارٹی دے اِک وِدھائِک نُۄں کتل کیس وِچ سذا ہۄئی سی۔ ہُݨ اُس دی رِہائی ہۄݨ والی سی۔ مُکھّ مںتّری چاہُںدّا سی کِہ رِہائی تۄں پہِلاں وِدھائِک نُۄں گھر ورگا ماہَۄل مِلݨا چاہِیدا ہَے۔

لۄکاں نُۄں شکّ سی کِہ اُس نُۄں جیلہ مُکھّ مںتّری نیں ہی پہُںچّائِیا سی۔

نچھتّر سِںگھّ پہِلی واری وِدھائِک بݨِیا سی۔ اُس دے من وِچ لۄکاں دی سیوا کرن دی رِیجھ سی۔ اُس دا ہلکا پچھّڑِیا ہۄئِیا سی۔ دساں پِںڈّاں پِچھّے مساں اِک سکُۄل سی۔ سکُۄل سی تاں ادھِیاپک نہِیں سن۔ اِہۄ ہال ہسپتالاں دا سی۔ بِجلی سی٬ ٹِئۄُبوَیلّاں لئی کُنَیکشن نہِیں سن۔ “اُہ ستّادھاری پارٹی دا وِدھائِک سی۔ اُس دے کمّ پہِل دے آدھار ’تے ہۄݨے چاہِیدے سن۔” اِہ اُس دی سۄچ سی۔

اُتشاہ نال بھرِیا اُہ نوِییاں-نوِییاں یۄجناواں گھڑدا اتے سرکار اگّے جا دھردا۔ بہُتِییاں یۄجناواں بابُۄیاں دے میذاں اُپر دم تۄڑ جاںدِییاں۔ جُتِّییاں گھسا کے کۄئی یۄجنا کِسے مںتّری دے میج تک پُجّدی تاں آنے-بہانے مںتّری ٹال دِںدّا۔

اِہ سمسِّیا اِکلّے نچھتّر سِںگھّ دی نہِیں سی٬ اُس ورگے کئی ہۄر وِدھائِک وی سن۔ کئیِیاں نُۄں تاں اگلِییاں چۄݨاں جِتّݨِییاں اسمبھّو لگّݨ لگّ پئیِیاں سن۔

سرکار اُپر دباء پائُݨ لئی اِہناں وِدھائِکاں نیں اِک دھڑا بݨا لِیا۔ ایکے دا وِکھاوا کرن لئی اِک-دُۄجے دے گھر چاہ جاں کھاݨے ’تے اِکٹھّے ہۄݨ دا پْرۄگرام بݨا لِیا۔ وِدھان سبھ وِچ اُہ سرکار وِرُدھّ دبّوِیں سُر وِچ بۄلدے۔ پارٹی مِیٹِںگّاں وِچ سُر اُچّی ہۄ جادی۔ ساںجھی سُر رںگّ لِیائُݨ لگّی۔ مںتّرِییاں دے ہلکِیاں لئی منذُۄر ہۄئے سکُۄل اتے ہسپتال کھِسک کے اِہناں وِدھائِکاں دے ہلکِیاں وِچ آئُݨ لگّے۔ پہے٬ پکِّییاں سڑکاں وِچ بدلݨ لگّے۔

“ساڈی بِلّی٬ سانُۄں مِیائۄں۔” دھڑے دی ودھدی تاکت مُکھّ مںتّری نُۄں خترے دی گھںٹّی جاپݨ لگّی۔ سپّ نُۄں کھُڈّ وِچۄں نِکلݨ تۄں پہِلاں ہی نپّ دیݨ لئی اُچِت مَۄکے دی تلاش ہۄݨ لگّی۔

کُجھ مہِینِیاں بائد بٹیرا آپے پَیر ہیٹھ آ گِیا۔

وِدھائِک چُݨے جاݨ تۄں پہِلاں نچھتّر سِںگھّ دس سال پِںڈّ دا سرپںچّ رِہا سی۔ سرپںچّ اُہ گِلّاں دی ہمائِت اتے اُہناں دِییاں وۄٹاں دے سِر ’تے بݨدا سی۔

اہِسان دا بدلا چُکائُݨ لئی پںچّائِت دی وِیہ ایکڑ ذمِین اُس نیں گِلّاں نُۄں ٹھیکے اُپر دے رکھّی سی۔ سرپںچّ دی گلّ مۄڑن دی کِسے وِچ ہِمّت نہِیں سی۔ سَۄ دۄ سَۄ رُپئے ودھّ کے بۄلی ہر سال گِلّاں دے ہکّ وِچ ٹُٹّ جاںدی سی۔

پِچھلِییاں چۄݨاں وِچ نچھتّر سِںگھّ دے پِںڈّ دی سرپںچّی دلِتاں لئی راکھوِیں ہۄ گئی۔ اُس دی ڈھاݨی وِچ سرپںچّ دی چۄݨ جِتّݨ والا اِک وی دلِت نہِیں سی۔ آپݨی ہار دا بدلا لَیݨ لئی لمبّڑاں نیں پُۄچھ چُکّ لئی۔ اُہناں نیں آپݨی ساری تاکت ماڑا سِںگھّ پِچھّے جھۄک دِتّی۔

سرپںچّی دے نال-نال ماڑا سِںگھّ نیں اِک ہۄر سہُں چُکّی۔

“چۄݨ مَیں نہِیں٬ لمبّڑاں نیں جِتّی ہَے۔ مَیں اُہناں دی ربڑ دی مۄہر ہاں۔ جِتھے آکھݨگے اکھّاں مِیچ کے اںگُّۄٹھا لا دیواںگا۔”

لمبّڑاں دِییاں اکھّاں وِچ گِلّاں والی ذمِین رڑکدی سی۔

گِلّاں نُۄں کاغذِیں-پتّرِیں ہۄئی بۄلی دا پتا اُدۄں ہی لگّا٬ جدۄں لمبّڑاں دے ٹرَیکٹر ذمِین وِچ بھڑتھُۄ پائُݨ لگّے۔

اُس سمیں گِلّ چپّ رہے۔ وِدھائِک باہر گِیا ہۄئِیا سی۔ اُس دی غَیر-ہاذری وِچ مَۄکا سمبھّالݨا مُشکِل سی۔

نچھتّر دے پِںڈّ وڑدِیاں ہی اُہناں ذمِین وِچ آپݨے ہل چلا دِتّے۔

دۄویں دھِراں آپݨا-آپݨا کبذا جتائُݨ لگِّییاں۔

لمبّڑاں دے نال-نال نچھتّر سِںگھّ نُۄں نویں سرپںچّ نال گِلا سی۔ اُہ بِناں متلب پارٹِیباذی نُۄں شہِ دے رِہا سی۔ جے بۄلی ستھّ وِچ ہۄئی ہُںدّی تاں وِدھائِک آپے گِلّاں تۄں کبذا لَے کے دِںدّا۔ دھۄکھا اُس نُۄں منذُۄر نہِیں سی۔

ذمِین ہتھّۄں کھُسّدی دیکھ کے لمبّڑاں نیں مسلے نُۄں نواں رںگّ چاڑھ دِتّا۔ پِںڈّ دے نال-نال اُہ اخباراں وِچ بھںڈّی پْرچار کرن لگّے۔

“نچھتّر سِںگھّ تۄں دلِت سرپںچّ برداشت نہِیں ہۄ رِہا۔ اُس نُۄں نِیچا دِکھائُݨ لئی اُہ پںچّائِت دے سربسمّتی نال ہۄئے فَیسلے لاگُۄ نہِیں ہۄݨ دِںدّا۔ اُہ سرپںچّ نُۄں گدِّیئۄں لاہُݨ لئی منسُۄبے گھڑ رِہا ہَے۔”

تَیش وِچ آئے ماڑا سِںگھّ نیں آپݨے بھائیِچارے نُۄں اُس دی ہمائِت ’تے آئُݨ اتے وِدھائِک وِرُدھّ مۄرچا لائُݨ دا سدّا دے دِتّا۔

وِرۄدھی دھِر نُۄں سرکار نُۄں گھیرن دا مَۄکا مِل گِیا۔ وِرۄدھی دھِر دے نیتا نیں پْرَیسّ کانفرںسّ بُلائی اتے دلِت سرپںچّ دی ہمائِت دا اَیلان کر دِتّا۔

مُکھّ مںتّری دی ہالت پہِلاں ہی پتلی سی۔ مُفت وِچ وِرۄدھی دھِر دے ہتھّ مذبُۄت ہُںدّے اُس تۄں برداشت ناں ہۄئے۔ اُس نیں جھٹّ نچھتّر سِںگھّ نُۄں راجدھانی بُلائِیا۔ آپݨے سمرتھکاں کۄلۄں جھٹّ ذمِین خالی کرائُݨ دا ہُکم سُݨائِیا۔

نچھتّر سِںگھّ لئی اِہ کمّ اۄنا آسان نہِیں سی٬ جِنّا مُکھّ مںتّری سمجھ رِہا سی۔ گِلّ ہمیشا اُس نال سجّی باںہ بݨ کے کھڑدے رہے سن۔ چۄݨاں سمیں پَیسا پاݨی واںگ وہائُںدے سن اتے وۄٹاں کۄل کھڑھ-کھڑھ پوائُںدے سن۔ نچھتّر تکّ اُہناں نُۄں پہِلی واری کمّ پِیا سی۔ اُہ اُہناں نُۄں پِٹھّ نہِیں سی دِکھا سکدا۔

اُہ کِسے اجِہے ہلّ دی تلاش وِچ سی جِس نال سپّ وی مر جاوے اتے لاٹھی وی ناں ٹُٹّے۔

مِتّر نُۄں کُڑِکّی وِچ پھسِیا دیکھ کے گِلّاں نیں خُد ہلّ لبھِّیا۔ اُہ چار سِیاڑاں دے بھُکھّے نہِیں سن۔ سوال پگّ نُۄں پئے ہتھّ دا سی۔ اُہ ذمِین نُۄں ادھّۄ-ادھّ کرن لئی راذی ہۄ گئے۔

سمجھَۄتے دی پیشکش نُۄں وِرۄدھی آپݨی جِتّ سمجھݨ لگّے۔ اُہ پُۄری ذمِین خالی کرائُݨ لئی اڑن لگّے۔

وِدھائِک نیں کچِّییاں گۄلِییاں نہِیں سن کھیڈِییاں۔ اُس نیں ماڑا سِںگھّ دے سمرتھک کُجھ پںچّاں نُۄں ٹۄہݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ دۄ پںچّ اُس دی تجوِیذ نال سہِمت ہۄ گئے۔ تجوِیذ سِدھّی سی۔ گِلّاں دی گلّ منّ کے دُبارا بۄلی کروا لئی جاوے۔ گِلّ بۄلی وِچ ہِسّا نہِیں لَیݨگے۔ ذمِین آپے لمبّڑاں کۄل رہِ جائیگی۔ سبھ دی اِذّت بچ جائیگی۔

سمجھَۄتے نُۄں اںتِّم چھۄہاں دیݨ لئی پںچّائِت دی مِیٹِںگّ بُلائی گئی۔ دۄہاں دھِراں دے سمرتھک بِناں بُلائے آ گئے۔

کُجھ پںچّاں نُۄں نال لَے کے وِدھائِک پںچّائِت گھر دے بںدّ کمرے وچ آخری گیڑ دی گلّ کرن لگّا۔ کُجھ ساںجھے بںدّے اُس دے نال چلے گئے۔

اَین آخری سمیں لمبّڑاں نُۄں ہۄݨ جا رہے فَیسلے دی بھِݨک پَے گئی۔ اُہناں نُۄں  غُسّا چڑھ گِیا۔ “اجّ وِدھائِک نیں کُجھ پںچّ تۄڑے ہن۔ کلّہ نُۄں پںچّائِت تۄڑ دیویگا۔ سمجھَۄتا ٹلݨا چاہِیدا ہَے۔”

پںچّائِت دے کِسے سِٹّے ’تے پُجّݨ تۄں پہِلاں لمبّڑاں نیں سرپںچّ نُۄں اُںگل لا دِتّی۔ کُجھ پںچّاں دی غداری دی سُۄچنا وی دے دِتّی۔ سرپںچّی کھُسّدی دیکھ کے ماڑا سِںگھّ دے ستِّیں کپّڑِیں اگّ لگّ گئی۔

لمبّڑاں نیں مِںٹّاں وِچ ماہَۄل بدل دِتّا۔

نوِیں گھڑی یۄجنا تہِت اِک پںچّ نیں گِلّاں ولّۄں کِیتی جا رہی دیری ’تے اِتراذ پْرگٹ کِیتا۔ اِک ہۄر پںچّ نیں بِناں شرت ذمِین خالی کرن دی مںگّ رکھّ دِتّی۔

لمبّڑاں دے سمرتھکاں نیں اِہناں پںچّاں دے ہکّ وِچ نائرے مار دِتّے۔

کاواں-رَۄلی پَے گئی۔ کۄئی لمبّڑاں دے ہکّ وِچ بۄلݨ لگّا٬ کۄئی گِلّاں دے۔ کِسے نیں سرپںچّ نُۄں بُرا-بھلا کہِݨا شُرُۄ کر دِتّا اتے کِسے نیں نچھتّر نُۄں۔

ودھدا-ودھدا تکرار وِدھائِک دے بںدّ کمرے وِچۄں باہر آئُݨ اتے سمجھَۄتے دِییاں شرتاں جنتا ساہمݨے رکھّݨ وِچ بدل گِیا۔

پھیر کِسے تتّے نیں نچھتّر سِںگھّ نُۄں کمرے وِچۄں کڈھّ لِیائُݨ دا سُجھاء دِتّا۔ کِسے ہۄر نیں اُس دا وِرۄدھ کِیتا۔ ہُلّڑباذی شُرُۄ ہۄ گئی۔

بھِیڑ دۄ دھڑِیاں وِچ وںڈّی گئی۔ اِک پاسے سرپںچّ دے سمرتھک سن۔ دُۄجے پاسے وِدھائِک دے۔

کِسے پاسِئۄں آئِیا اِک رۄڑا سرپںچّ سمرتھکاں اُپر آ ڈِگّا۔ جھٹّ رۄڑِیاں دی برسات شُرُۄ ہۄ گئی۔ کُجھ نیں وِچ بچاء کرن دی کۄشِش کِیتی۔ وِچے اُہناں دی چھترَۄل ہۄ گئی۔

بھِیڑ نُۄں ہِںسّک ہُںدّا دیکھ کے گنّمَیناں نُۄں آپݨا فرذ یاد آئِیا۔ اُہناں نیں بںدّ کمرے دے درواذے اگّے کھڑ کے پۄذِیشناں لَے لئیِیاں۔

گنّمَیناں دِییاں تݨِییاں بںدُّۄکاں دیکھ کے کئیِیاں مچھّ چڑھ گئی۔ مچھرے لۄک پُلِس نُۄں گالہاں کڈھّݨ لگّے۔ اِک نیں گنّمَیناں ولّ جُتّی وگاہ دِتّی۔ دُۄجے نیں ’چُکّ دِئۄ‘ دا للکارا مار دِتّا۔

گنّمَیناں نُۄں آپݨی جان خترے وِچ دِسّی۔ اُہناں نیں لۄکاں نُۄں کھِںڈّ جاݨ دی چِتاونی دِتّی۔ کھِںڈّݨ دی تھاں لۄک ہۄر بھڑک گئے۔ بںدُّۄکاں کھۄہݨ دے اِرادے نال گالہاں کڈھّدے اُہ سِپاہِییاں ولّ ودھݨ لگّے۔

گھبرائے سِپاہِییاں نیں پہِلاں ہوائی فائِر کِیتے۔

جدۄں ڈاںگ اِک گنّمَین دے سِر وِچ پئی تاں دُۄجے نیں ہملاور ’تے گۄلی چلا دِتّی۔ اُہ تھائیں چِتّ ہۄ گِیا۔ کُجھ بھِیڑ پِچھاںہ نُۄں بھجّی۔ کُجھ اگاںہ ودھی۔ اگاںہ ودھݨ والِیاں نُۄں رۄکݨ لئی گنّمَیناں نیں فائِر پَیراں ولّ کِیتے۔ پَیر اگاںہ ودھݨۄں رُک گئے۔

گۄلی دی آواذ سُݨ کے نچھتّر باہر نِکلِیا۔

اُس سمیں تک بھاݨا ورت چُکّا سی۔

گنّمَیناں نیں وِدھائِک نُۄں گھیرے وِچ لِیا۔ ہُشِیاری نال گڈّی وِچ بِٹھائِیا اتے آپݨا فرذ نِبھائُںدے ہۄئے وِدھائِک نُۄں خترے وِچۄں کڈھّ کے لَے گئے۔

لمبّڑاں دے گھُگّی لۄٹ آ گئی۔ مرن والا دلِت سی۔ سمرتھکاں سمیت اُہ دھرنے ’تے بَیٹھ گئے۔ “جِنّا چِر گنّمَیناں نُۄں شہِ دے کے گۄلی چلوائُݨ والے وِدھائِک وِرُدھّ کتل دا مُکدّما درج نہِیں ہںدّا٬ اسِیں لاش نہِیں چُکّݨ دیݨی۔” اِہ مںگّ  لَے کے اہ نائریباذی کرن لگّے۔

مَۄکے ’تے ہاذر لۄکاں نیں لمبّڑاں دی اِس مںگّ دا وِرۄدھ کِیتا۔ نچھتّر سِںگھّ تاں بیکسُۄر سی٬ گنّمَیناں نیں وی گۄلی مجبُۄری وِچ چلائی سی٬ پر اُہناں دی گلّ ولّ کِسے  نیں دھِیان ناں دِتّا۔

پُلِس نُۄں سُۄچنا مِلی۔ “گُیاںڈھی پِںڈّ دے دلِت ٹرکّاں ٹرالِییاں وِچ بَیٹھ-بَیٹھ کے پِںڈّ ولّ کُۄچ کرن لگّے ہن۔ پرچا درج ہۄݨ ’چ ہۄر دیر ہۄݨ لال ہالات وِگڑ سکدے ہن۔”

مَۄکا سمبھّالݨ لئی پُلِس نُۄں پرچا کٹّݨا پِیا۔ وِچے وِدھائِک نُۄں گھڑِیسݨا پِیا۔ پُلِس ادھِکارِییاں دا وِچار سی٬ پِچھّۄں وِدھائِک آپے مَۄکا سمبھّال لئیگا۔

وِدھائِک مُکھّ مںتّری ’تے ذۄر پائُݨ لگّا٬ “مَیں بیکسُۄر ہاں۔ پُلِس نُۄں آکھ کے مُکدّمے وِچۄں میرا ناں کڈھوائِیا جاوے۔”

“کانُۄن سبھ لئی برابر ہَے۔” آکھدا مُکھّ مںتّری ماںہ دے آٹے واںگ آکڑِیا رِہا۔

اُلٹا اُہ نچھتّر سِںگھّ نُۄں بہادری دِکھا کے پیش ہۄݨ دی سلاہ دیݨ لگّا۔ نال مِٹھّی گۄلی دیݨ لگّا٬ “تیرے پیش ہُںدِّیاں ہی لۄکاں دا غُسّا ٹھںڈھّا ہۄ جاویگا۔ مسلا ٹھںڈھّا ہُںدِّیاں ہی تیری ذمانت کروا دیواںگا اتے کیس وِچۄں کڈھوا دیواںگا۔”

وِدھائِک دھڑا اِس سلاہ نال سہِمت نہِیں سی٬ اُہناں نُۄں دال وِچ کالا نذر آئُݨ لگّا۔ نچھتّر دے اِین منّ لَیݨ نال دھڑے دا وجُۄد خترے وِچ پَے جاݨا سی۔ پھیر اِک-اِک کرکے اِہ بھاݨا سبھ نال ورتݨا سی۔

دھڑے دی سلاہ منّ کے نچھتّر سِںگھّ نیں پیشگی ذمانت لئی درخاست لا دِتّی۔

پُلِس اتے سرکاری وکِیل نیں اڈّی چۄٹی دا ذۄر لا کے درخاست ردّ کروا دِتّی۔

مجبُۄر ہۄئے وِدھائِک نُۄں پُلِس اگّے پیش ہۄݨا پَے گِیا۔

سالاں وِچ لٹکݨ والا مُکدّما کُجھ مہِینِیاں وِچ ہی نِبّڑ گِیا۔

لۄکاں نُۄں آس سی کِہ وِدھائِک بری ہۄئیگا۔ اُس دے وِرُدھّ کیول دۄ گواہ بھُگتے سن ہکّ وِچ چالی۔ وِدھائِک دے سمرتھکاں نیں ججّ تک پہںچّ کِیتی۔ اُہ اِہۄ آکھݨ لگّا٬ “مَینُۄں چالی گواہاں دی منّݨی پئیگی۔”

فَیسلا کردے سمیں ججّ نُۄں پتا نہِیں کِہڑا سپّ سُںگھّ گِیا۔ اُس نُۄں سرکاری گواہاں دی گواہی ذِیادا وذندار لگّی۔ گنّمَیناں دے نال اُس نیں وِدھائِک نُۄں سذا سُݨا دِتّی۔

نچھتّر دے سذا ہُںدِّیاں ہی دھڑے دے باکی وِدھائِکاں نُۄں کنّ ہۄ گئے۔ مُکدّمے دِییاں تںدّاں کِتھۄں شُرُۄ ہُںدِّییاں اتے کِتھے مُکّدِییاں سن٬ سبھ نُۄں دِکھائی دیݨ لگّا۔ کئیِیاں نُۄں لگّا٬ جِویں اِہ کتل کِسے خاس ساذِش تہِت ہۄئِیا سی۔

جیلہ پلّے پَیںدی دیکھ کے وِدھائِک چاہ پِیݨی چھڈّ گئے۔ دھڑے دا ناں لَیݨۄں ہٹ گئے۔

وِدھائِک دا دھڑا کھیرُۄں-کھیرُۄں ہُںدِّیاں ہی مُکھّ مںتّری پئیِیاں تریڑاں بھرن لگّا۔

مُکھّ مںتّری دی اِسے نوِیں یۄجنا تہِت٬ جیلہ پْرشاسن نُۄں٬ وِدھائِک نُۄں ’گھر ورگِییاں سہُۄلتاں‘ اُپلبدھ کرائُݨ دی ہدائِت ہۄئی سی۔

جیلہ ادھِکاری پہِلاں ہی اجِہے کِسے مَۄکے دی تلاش وِچ سن۔

جیلہ وِبھاگ دا مُکھی کئی مہِینِیاں تۄں جیلہ سُپرڈَیںٹ ’تے ذۄر پا رِہا سی۔ کِسے ناں کِسے بہانے سالاں تۄں بںدّ پئی کۄٹھی نُۄں کَیدِییاں لئی کھۄلہِیا جاوے۔

اِںسپَیکٹر جنرل دا بَیچ میٹ اتے گُۄڑھا مِتّر ڈی.آئی.جی. ستِںدّر کُمار اِہنِیں دِنِیں اِسے جیلہ وِچ بںدّ سی۔ اُہ آپݨے مِتّر نُۄں گھر ورگا ماہَۄل دیݨا چاہُںدّا سی۔ اِہ کۄٹھی دے کھُلّہݨ نال سمبھّو ہۄݨا سی۔

کُجھ سال پہِلاں جدۄں ستِںدّر کُمار مائِیا نگر وِچ تائِنات سی٬ اُس دا بھارت سُںدّری نادِییا نال اِشک ہۄ گِیا سی۔

جدۄں اُس دے گربھوتی ہۄݨ دِییاں خبراں اخباراں وِچ چھپِییاں تاں کئی ہۄراں دے نال-نال ستِںدّر کُمار دی نِیںد وی ہرام ہۄ گئی۔ کِسے اخبار نیں ستِںدّر نُۄں بچّے دا باپ گھۄشِت کر دِتّا اتے کِسے نیں اِک نَۄجوان کیںدری راج مںتّری نُۄں۔

ستِںدّر دی پتنی کالج وِچ پْرۄفَیسر سی۔ بیٹی بی.اے. وِچ پڑھدی سی۔ بیٹا بارہوِیں وِچ۔ سارے اخبار پڑھدے سن۔ نادِییا دے کِسّے اخباراں وِچ چھپدِیاں ہی گھر وِچ تناء رہِݨ لگّا۔ بۄلدا بھاویں کۄئی کُجھ نہِیں سی٬ پر رۄس چھُپائے چھُپ نہِیں سی رِہا۔

نادِییا کہِںدّی سی٬ “تُۄں میرے بچّے دا باپ ہَیں۔”

ستِںدّر نُۄں اُہ جھُۄٹھی جاپدی سی۔ ’ہر اَۄرت آپݨی وفاداری سِدھّ کرن لئی اِںجھ ہی آکھدی ہَے۔‘ ستِںدّر گربھ گِرائُݨا چاہُںدّا سی۔ نادِییا بچّا پَیدا کرنا چاہںدّی سی۔ نادِییا نُۄں وِیاہ کرائُݨ دا لالچ نہِیں سی۔ اُہ بچّے نُۄں باپ دا ناں دیݨا چاہُںدّی سی۔

ستِںدّر نُۄں بُرے دِن دِکھائی دیݨ لگّے۔ “جے مسلا ہُݨے ناں نجِٹھِّیا تاں گھر ٹُٹّ جائیگا” سۄچدے ستِںدّر نیں دۄ بھاڑے دے ٹٹُّۄیاں دا پْربںدھّ کِیتا اتے نادِییا نُۄں ہمیشا لئی چپّ کروا دِتّا۔ ماتہِت پُلِس کرمچارِییاں نیں ہتِّیا نُۄں آتم- ہتِّیا گردان کے ماملا رفا-دفا کر دِتّا۔

کمّ مُکا کے پُلِس کپتان سُکھ دی نِیںد سَۄں گِیا۔ کیدری مںتّری دی نِیںد ہرام ہۄ گئی۔ سُپنِیاں وِچ آ کے نادِییا اُس نُۄں مِہݨے مارن لگّی٬ “مَیں تیری سی اتے بچّا وی۔ ساڈا دۄہاں دا کتل ہۄئِیا ہَے۔ تَینُۄں بدلا لَیݨا چاہِیدا ہَے۔”

بھاڑے دے ٹٹُّۄیاں دی شناخت ہۄݨ تک مںتّری نیں خُفِییا وِبھاگ نُۄں بھڑتھُۄ پائی رکھِّیا۔

کاتل پھڑے گئے۔ پتّرکاراں ساہمݨے پیش کِیتے گئے۔ ساذِش نںگّی کرائی گئی تاں مںتّری نُۄں چَین آئِیا۔

مُکدّمے دی سُݨوائی شُرُۄ ہۄݨ دی اُڈِیک وِچ ستِںدّر جیلہ دی ہوا کھا رِہا سی۔ پِچھلے تِنّ مہِینِیاں وِچ آئی.جی. جیلہ دے تِنّ دَۄرے کر چُکّا سی۔ ہر وار ستِںدّر دا اِکۄ گِلا ہُںدّا٬ “بی کلاس وِچ مَینُۄں اٹ-پٹا مہِسُۄس ہُںدّا ہَے۔”

آئی.جی. مِتّر دی ہر مدد لئی تِیار سی٬ پر ہالے کیںدری مںتّری اُس ’تے اکھّ رکھّ رِہا سی۔ رات کٹائُݨ لئی ستِںدّر نُۄں ناں کِسے افسر دی کۄٹھی لِجائِیا جا سکدا سی٬ ناں جیلہۄں باہر کڈھِّیا جا سکدا سی۔

سارِییاں سمسِّیاواں دا اِکۄ ہلّ سی۔ کِسے ناں کِسے ڈھںگّ نال کۄٹھی کھُلہوائی جاوے۔ کۄٹھی وِچ پھیر مُجرے ہۄݨ جاں ذِںدّا ڈاںس۔ اِس دی سُۄہ مںتّری نُۄں تاں کی جیلہ دے سںتّری تکّ نُۄں نہِیں سی مِلݨی۔

آئی.جی. جیلہ سُپرڈَیںٹ اُپر ذۄر پا رِہا سی۔ اُہ کۄٹھی کھۄلہݨ دی سِفارش بھیجے۔ باکی اُہ آپے سمبھّال لئیگا۔

جیلہ سُپرڈَیںٹ خُد اِہۄ چاہُںدّا سی۔ آپݨے بچِّیاں نُۄں ٹِئۄُشن پڑھائُݨ لئی اُس نُۄں پْرۄفَیسر نُۄں سویرے شام بَیرکۄں باہر کڈھّݨا پَیںدا سی۔ اِس ’تے دُۄجے کَیدی اِتراذ کردے سن۔

پْرۄفَیسر نیں سُپرڈَیںٹ اُپر بہُت وڈّا اہِسان کِیتا سی٬ اُس نیں اُس دے نلائِک بھاݨجے نُۄں پڑھا-پڑھا کے تۄتا بݨا دِتّا سی۔ جِس مُںڈّے نُۄں پلسّ-ٹُۄ جمات پاس کرن لئی چار سال لگّے سن٬ اُہ پہِلے سال ہی داخلا ٹَیسٹ پاس کر کے اَیم.بی.بی.اَیس. وِچ داخل ہۄ چُکّا سی۔

 

 

سُپرڈَیںٹ پْرۄفَیسر نُۄں کۄٹھی لِجاݨا چاہُںدّا سی۔ اُتھے ناں بَیرک سی٬ ناں جِںدّا۔ ناں مُنشی٬ ناں رۄذنامچا۔ کَیدی جدۄں مرذی٬ جِتھے مرذی آوے-جاوے۔

جیلہ ادھِکارِییاں نیں مَۄکے دا بھرپُۄر فائِدا اُٹھائِیا۔

کۄٹھی کھۄلہے جاݨ دے نال سُپرڈَیںٹ نیں جیلہ وِبھاگ نُۄں اِک سُجھاء بھیجِیا۔

“کۄٹھی پہاڑ جِڈّی ہَے٬ اُتھے اِک کَیدی نُۄں بںدّ کرنا ہَے٬ اُس نُۄں تنہائی کَید وِچ رکھّݨ واںگ ہَے۔ اِہ جیلہ نِئماں دے وِرُدھّ ہَے۔ دِل-پْرچاوے لئی وِدھائِک دے نال کُجھ ہۄر کَیدِییاں نُۄں رکھّݨ دی اِجاذت دِتّی جاوے۔”

مُکھی نیں جھٹّ سُجھاء نُۄں پْروانگی دے دِتّی۔

وِدھائِک دے نال ستِںدّر کُمار اتے پْرۄفَیسر دے دِن وی تِییاں واںگ نِکلݨ لگّے۔

لابھ سِںگھّ دی کِرپا نال اِس سورگ دے کُجھ جھُۄٹے پالے نُۄں وی نسِیب ہۄݨ لگّے۔

کۄئی کہِںدّا سی٬ “کدے اِس کۄٹھی وِچ جَے پْرکاش نرائِݨ بںدّ رِہا ہَے۔” کۄئی چںدّر شیخر دا ناں لَیںدا سی۔

اِتھے کَۄݨ-کَۄݨ بںدّ رِہا٬ اِس نال پالے نُۄں کۄئی متلب نہِیں سی۔

اُس نُۄں فخر سی٬ بھاوے مُشکّتی بݨ کے ہی سہی٬ ہُݨ اِس کۄٹھی وِچ اُہ رہِ رِہا سی۔

 

 

13

ادالت پالے ہۄراں نال اِنی بیرہِمی نال پیش آئیگی٬ اِس دی سمّتی نُۄں اُکّا آس نہِیں سی۔ پُلِس ولّۄں رکھّے کئی گواہاں نُۄں مُکرا کے اتے کئی پتوںتّے گواہاں نُۄں سفائی وِچ بھُگتا کے سمّتی والِیاں نیں سۄچِیا سی٬ اُہناں نیں پالے ہۄراں نُۄں نِردۄش سِدھّ کرن دا آپݨا ٹِیچا پْراپت کر لِیا ہَے٬ پر ادالت نیں اُہناں دی اِک نہِیں سی سُݨی۔ سرکار ولّۄں پیش کِیتے گئے گواہاں نُۄں سہی منّ کے مِیتے اتے پالے نُۄں بںٹّی دا کاتل گردان کے دۄہاں نُۄں اُمر کَید دی سذا سُݨا دِتّی سی۔

 

سمّتی والے ہتاش ہۄ کے گھر بَیٹھݨ والِیاں وِچۄں نہِیں سن۔

سںگھّرش تیذ کرن لئی اگّۄں کی نِیتی اپݨائی جاوے؟ اِہ وِچارن لئی سمّتی دے کارکنّاں دی وِشیش مِیٹِںگّ بُلائی گئی۔

“گُرمِیت سِیاں) بڑا اجِیب ہَے بئی تُہاڈا کانُۄنی ڈھاںچا۔ جھُۄٹھے گواہاں نُۄں سچّے منّ کے ججّ نیں نِردۄشاں نُۄں سذا سُݨا دِتّی۔ پُلِس دی غلت کاروائی ’تے مۄہر لا دِتّی۔ پُلِس ہُݨ چُپّ کر کے گھر بَیٹھ جائیگی۔ اسل مُلذماں ولّ مُۄںہ کرن دی کِسے نُۄں لۄڑ نہِیں پئیگی۔ اُہ بِناں تھاݨا کچہِری دیکھے بری ہۄ گئے۔”

بابا پہِلاں آئے گُرمِیت نال کانُۄنی ڈھاںچے دِییاں خامِییاں وِچارن لگّا۔

“تسوِیر دا دُۄجا پاسا وی اۄنا ہی گھِنائُݨا ہَے۔ “ماملا شکّی جاپدا ہَے۔” آکھ کے اسل دۄشی بری کر دِتّے جاںدے ہن۔ پُلِس پھیر چُپّ کر کے بَیٹھ جاںدی ہَے۔ رۄںدی-کُرلائُںدی پِیڑت دھِر پچھّدی ہَے٬ “ساڈے بںدّے دا کتل ہۄئِیا ہَے۔ جے اِہ نہِیں٬ پھیر اسل مُلذم کَۄݨ ہن؟ اُہناں نُۄں کَۄݨ پھڑیگا؟ گُۄںگا کانُۄن اِس پْرشن دا کۄئی اُتّر نہِیں دِںدّا۔”

گُرمِیت دی اِس ٹِپّݨی نیں بابے دے فِکراں وِچ ہۄر وادھا کر دِتّا۔

“متلب اِہ کِہ سادھارن بںدّے نُۄں مَۄجُۄدا نِیاں-پْربںدھّ کۄلۄں اِنساف دی اُمِید نہِیں رکھّݨی چاہِیدی؟”

’اِںجھ ہی سمجھ لئۄ۔”

“جدۄں دھکّیشاہی سارے ہدّاں-بنّے ٹپّ جاوے تاں لۄک ادالت دا درواذا کھڑکائُںدے ہن۔ جاپدا ہَے لۄکاں دی آخری آس دی لۄء وی دھُںدّلی پَے گئی ہَے۔ بابا جی٬ کُجھ کرۄ۔‘

گُرمِیت تۄں بائد آئِیا شامُۄ٬ کُجھ کرن لئی کاہلا پَیݨ لگّا۔

“پالے مِیتے نُۄں بری کرائُݨ نال سمسِّیا ہلّ نہِیں ہۄݨی۔ سانُۄں آپݨے سںگھّرش دا گھیرا وسِیہ کرنا چاہِیدا ہَے۔”

نَۄجوان سبھا دا کرتا-دھرتا اشۄک آئُںدے ہی بہِس وِچ کُدّ پِیا۔

“اِکلّے کانُۄنی ڈھاںچے دے سُدھرن نال کُجھ نہِیں سںوّرنا۔ سمسِّیا سمُچّا راجسی ڈھاںچا بدل کے ہلّ ہۄݨی ہَے۔”

*تِیکاری فرںٹّ دے رجِںدّر نُۄں سمسِّیا دی جڑھ دا پتا سی٬ اُہ اِہ جتائُݨ لگّا۔

“تُسِیں سبھ ٹھِیک کہِںدّے ہۄ۔ چِںتّا ناں کرۄ۔ آپاں ٹھِیک راہ تُر رہے ہاں۔ پالے مِیتے لئی سںگھّرش کر کے اسِیں  نِیاں-پْربںدھّ دے لۄک-وِرۄدھی خاسے نُۄں نںگّا کر رہے ہاں۔ نِیاں-پْربںدھّ سرکار دا مۄہرا ہَے۔ نِیاں-پْربںدھّ وِردھّ لڑ کے اسِیں سرکار وِرُدھّ ہی لڑ رہے ہاں۔ اُچِت مَۄکے ’تے اُچِت کدم چُکِّیا جائیگا۔ ہال دی گھڑی اسِیں اُہناں اَۄکڑاں بارے سۄچِیئے٬ جِنہاں نُۄں دُۄر کرن لئی اسِیں اِکٹھّے ہۄئے ہاں۔”

سارے کارکُنّاں دے آئُݨ بائد بابے نیں گلّبات دا رُخ اجّ دے ایجںڈّے ولّ مۄڑِیا۔

رجِںدّر کہِںدّا٬ “پالے مِیتے نُۄں سذا ہۄݨ نال لۄکاں اتے سمّتی دے سدھارن سمرتھکاں دا منۄبل گِرِیا ہَے۔ منۄبل اُچّا چُکّݨ لئی دۄشِییاں دی ذمانت ہۄݨی ذرُۄری ہَے۔ سانُۄں پالے مِیتے دی ذمانت دا ہِیلا کرنا چاہِیدا ہَے۔”

گُرمِیت نُۄں اِنی جلدی ذمانت منذُۄر ہُںدّی نذر نہِیں سی آ رہی۔ درخاست کِئۄں ردّ ہۄئیگی٬ اُس اِس دے کارن گِݨائُݨ لگّا۔

پُلِس نیں اِس واردات نُۄں ’اتّوادی کاروائی‘ کہِ کے پْرچارِیا ہَے۔ اِہ ہَے وی اتّوادی کاروائی۔ پالا مِیتا اتّوادی نہِیں ہن۔ اِس گلّ دا ججّ نُۄں پتا ہَے۔ اُہناں نُۄں نِدھڑک ہۄ کے سذا سُݨائُݨ دا اِہۄ کارن ہَے۔ اخبار اتے سرکار ججّ دی دلیری دے سۄہلے گا رہے ہن۔ ’باکی ججّ اُس دے راہ ’تے چلّݨگے۔‘ اِہ آس لا رہے ہن۔ پالے اتے مِیتے دی جھٹّپٹ ذمانت منذُۄر کر کے ہائی کۄرٹ ججّاں دے منۄبل نُۄں ڈھاہ لائُݨ دا ذۄخم نہِیں اُٹھائیگی۔

اِس واردات وِچ کتل اِک ماسُۄم بچّے دا ہۄئِیا ہَے۔ ادالت بچّے دے کاتلاں نُۄں راہت دیݨ تۄں جھِجکیگی۔

پالے مِیتے دا پِچھۄکڑ اُہناں دی ذمانت منذُۄر ہۄݨ وِچ رۄڑا اٹکائیگا۔اُہناں دِییاں دس-دس سال پُراݨِییاں مِسلاں نُۄں کبر وِچۄں کڈھّ لِیا جائیگا۔

مُدئّی دھِر دی پَیروی کر رہے یُوا سںگھّ اتے سرکار ولّۄں وی اِس کمّ وِچ پُۄری ٹںگّ اڑائی جائیگی۔

سمّتی دے سارے کارکُنّ وکِیل دِییاں دلِیلاں نال سہِمت ہۄ گئے۔ پالے اتے مِیتے دی ذمانت کرائُݨ دا خِیال تِیاگ دِتّا گِیا۔

“اِس فَیسلے وِرُدھّ اپِیل کراںگے۔ اپِیل دی واری دس سال بائد آئیگی۔ کی اۄنا چِر اسِیں ہتھّ ’تے ہتھّ دھر کے بَیٹھ جائیِئے۔ سںگھّرش سمّتی بھںگّ کر دیئیِئے؟ سںگھّرش ٹھپّ کر دیئیِئے؟”

رجِںدّر نُۄں سںگھّرش دے مٹھّا پَیݨ دا ڈر لگّا ہۄئِیا سی۔ اُس نیں آپݨی چِںتّا پْرگٹائی۔

مِیٹِںگّ شُرُۄ ہۄݨ تۄں پہِلاں بابے اتے گُرمِیت وِچکار کُجھ وِچار-وٹاںدرا ہۄئِیا سی۔ اُس سمیں تۄں بابے دے من وِچ اِک وِچار اُسلوٹّے لَے رِہا سی۔ بابے نُۄں مہِسُۄس ہۄ رِہا سی کِہ سمّتی کۄلۄں اِک وڈّی غلتی ہۄئی ہَے۔ ہُݨ تک سمّتی اِک-پاسڑ لڑائی لڑدی رہی ہَے۔ پالے مِیتے نُۄں نِردۄش سِدھّ کرن دی لڑائی۔ سمّتی نُۄں پتا ہَے کِہ بںٹّی دے کاتل ہۄر ہن۔ پالے مِیتے سِر دۄش مڑھ کے پُلِس آپݨی اسل ذِمّیواری تۄں بھجّ گئی ہَے۔ اِہ کمّ سمّتی نُۄں کرنا چاہِیدا سی۔ اسل کاتل لبھّ کے لۄکاں اتے ادالت ساہمݨے پیش کرنے چاہِیدے سن۔

ہالے وی ڈُلّہے بیراں دا کُجھ نہِیں سی وِگڑِیا۔ سمّتی نُۄں اجّ تۄں اِہ یتن آرمبھّ کر دیݨے چاہِیدے ہن۔ اِںجھ ہۄݨ نال سمّتی-سمرتھکاں دا گھیرا ودھیگا٬ پُلِس اتے نِیاں-پالِکا دی پۄل کھّلہیگی۔

سںگھّرش لئی نویں راہ کھۄلہدے بابے دے اِس سُجھاء نُۄں جھٹّ پْروان کر لِیا گِیا۔ سرب-سمّتی نال فَیسلا ہۄئِیا کِہ سمّتی دے کارکُنّ ہُݨے تۄں اسل کاتلاں نُۄں لبھّݨ لئی سِرتۄڑ یتن آرمبھّ دیݨگے۔

پِیارے لال وکِیل نیں اِک ہۄر سُجھاء دِتّا٬ “جِنّا چِر اسل کاتلاں دا کھُرا نہِیں کھۄج لِیا جاںدا٬ اۄنا چِر پالے مِیتے وِرُدھّ بھُگتے گواہاں نُۄں پْریرِیا جاوے۔ گواہاں نُۄں غلتی دا اہِساس کرائِیا جائے۔ جے اُہ منّ جاݨ کِہ اُہناں کچہِری وِچ جھُۄٹھ بۄلِیا ہَے تاں سچّ بِیاندے اُہناں دے ہلفِییا بِیان ہاسل کِیتے جاݨ۔ اِہناں تتھّاں دے آدھار ’تے پُلِس نُۄں دُبارا تفتِیش کرن اتے ہائی کۄرٹ نُۄں دۄشِییاں نُۄں بری کرن لئی مجبُۄر کِیتا جاوے۔

اِہ سُجھاء وی پروان ہۄ گِیا۔

میگھ راج چاہںدّا سی٬ لۄکاں وِچ جاگی چیتنا نُۄں مٹھّا ناں پَیݨ دِتّا جاوے۔ پالے اتے مِیتے ورگے بہُت لۄک کانُۄن دی جاڑھ ہیٹھ آئے ہۄئے ہن۔ اُہناں لئی وی کُجھ کِیتا جاوے۔

اِس سُجھاء اُپر کِںتُّۄ-پرںتُّۄ دی کۄئی سمبھّاونا نہِیں سی۔ جھٹّ فَیسلا ہۄ گِیا٬ “کلّہ تۄں سمّتی نویں کیس پھڑنے شُرُۄ کریگی۔”

مِیٹِںگّ دے اںتّ وِچ بابے نیں اَیلان کِیتا۔

“پالے مِیتے نُۄں ہۄئی اِس ناجائِذ سذا وِرُدھّ کلّہ نُۄں وڈّا رۄس مُذاہرا کِیتا جائیگا۔ گھسے-پِٹے اتے لۄک-وِرۄدھی کانُۄنی ڈھاںچے وِرُدھّ لۄکاں نُۄں جاگرُۄک کِیتا جائیگا۔ اِس بہانے سرکار وِرُدھّ گھۄل وِڈھّے جاݨ دا اَیلان کِیتا جائیگا۔ لۄکاں نُۄں سمّتی دے نویں فَیسلِیاں بارے جاݨُۄ کروائِیا جائیگا۔”

اُتشاہ نال بھرے نَۄجوان ہُݨے تۄں کمّاں وِچ جُٹّ جاݨ لئی اُٹھّ کھڑۄتے۔

 

 

14

اِس بَیرک وِچ مِیتے دا اجّ پںدّرہواں دِن سی۔ ناں اُس نُۄں سِںگھّاں دی بَیرک وِچ جاݨ دی اِجاذت سی٬ ناں جتھیداراں دِییاں کۄٹھڑِییاں وِچ۔

اُس نُۄں رسۄئی وِچ سَۄݨ دا ہُکم ہۄئِیا۔

بچپن تۄں مِیتا ٹُںڈّ-مرُںڈّ سی۔ جیلہ اُس دے باہرلے گھر واںگ سی۔ اِس لئی ناں اُس نُۄں جیلہ تۄں ڈر لگّدا سی٬ ناں اِکلّے رہِݨ تۄں۔

مِیتے دا دھںدّا ہی اجِہا سی۔ اُس نُۄں اُلُّۄیاں واںگ رات نُۄں جاگݨ دی آدت پئی ہۄئی سی٬ پر جدۄں تۄں اُہ بَیرک وِچ آئِیا سی٬ اُس دی اکھّ سُۄرج چڑھن بائد کھُلّہدی سی۔

رات اُہ سِںگھّاں لئی وِشیش تَۄر ’تے بݨدا ’کیسر والا دُدھّ‘ پِیݨا بھُلّ گِیا سی۔ شائِد اِسے لئی اجّ اُس دی اکھّ ادھّی رات نُۄں کھُلّہ گئی سی۔

جیلہ رۄہی بِییابان وِچ سی۔ تھکّے-ہارے کَیدی گھُۄک سُتّے پئے سن۔ جیلہ اںدّر بِیںڈِیاں اتے گِدّڑاں دِییاں آواذاں سُݨائی دیݨِییاں چاہِیدِییاں ہن٬ پر سںگِّیت دِییاں دھُنّاں دے نال-نال کُجھ ہۄر آواذاں آ رہِییاں سن۔ اُہ آواذاں اُس نُۄں  بھَے-بھِیت کر رہِییاں سن۔

مِیتا کئی سال چۄرِییاں کردا رِہا سی۔ چۄری لئی گھر نُۄں پاڑ لائُںدا سی۔ کھُرپِیاں٬ چھَیݨِییاں اتے سبّلاں دِییاں آواذاں نُۄں سادھارن آواذاں وِچ رلگڈّ کرنا اُس نُۄں چںگّی ترہاں آئُںدا سی۔

مِیتے دا تجربا آکھ رِہا سی۔ ہُݨ وی اُہۄ کُجھ ہۄ رِہا سی۔

اِہ پاڑ کِتھے لگّ رِہا ہَے؟ پاڑ کَۄݨ لا رِہا ہَے؟ مِیتے دے ذِہن وِچ اِہ پْرشن اُٹھّݨ لگّے۔

جدۄں دا اُہ اِس بَیرک وِچ آئِیا سی٬ اُدۄں دا اجِہے اجِیب-اجِیب پْرشناں نال گھِرِیا ہۄئِیا سی۔

پِچھلے کُجھ سالاں تۄں اگوا٬ ڈکَیتی اتے کتلاں دِییاں وارداتاں وِچ کئی گُݨاں وادھا ہۄئِیا سی۔ سبھ نُۄں پتا سی کِہ اِہ وارداتاں سِںگھّ کردے سن۔ سِںگھّاں دے ہَۄسلے بہُت بُلںدّ سن۔ اِکۄ جھٹکے وِچ اُہ سَیںکڑے لۄکاں نُۄں مَۄت دے گھاٹ اُتار دِںدّے سن۔ ناں اُہناں نُۄں پُلِس پھڑدی سی٬ ناں ادالت سذا کردی سی۔ ناں اُہناں نُۄں ہتھِیاراں دی گھاٹ سی٬ ناں پَیسے دی۔

مِیتے دا خُۄںخار تۄں خُۄںخار مُجرم نال واہ رِہا سی۔ اُہناں وِچۄں اِک وی سِںگھّاں جِنّا بہادر نہِیں سی۔

اِہ سِںگھّ کَۄݨ ہن٬ اِہناں کۄل ہتھِیار کِتھۄں آئُںدے ہن٬ اِہ ماسُۄماں نُۄں کِئۄں ماردے ہن٬ جُرم کر کے کِتھے چھُپدے ہن؟ مِیتے نُۄں کی٬ کِسے نُۄں پتا نہِیں سی۔ مِیتے دا بہُت دِل کردا سی کِہ اُہ کِسے سِںگھّ نُۄں مِلے٬ بَیٹھ کے اُس نال ڈھیر سارِییاں گلّاں کرے٬ پر لکھّ یتناں دے باوجُۄد اُس دا کِسے سِںگھّ نال ٹاکرا نہِیں سی ہۄئِیا۔

سِںگھّاں دی بَیرک وِچ آ کے اُس نُۄں لگّا سی٬ اُس دے سارے پْرشن ہلّ ہۄ جاݨگے۔

پر سُلجھݨ دی تھاں٬ مسلا اُلجھدا جا رِہا سی۔

مِیتے نیں سِںگھّاں نُۄں راوݨ دی فَۄج دے بھِیانک راخشاں ورگا کِیاسِیا سی٬ پر اِس بَیرک وِچ بںدّ سِںگھّاں وِچۄں اِک وی اُس دی کلپنا نال میل نہِیں سی کھاںدا۔ اِہ سبھ شاںت-چِتّ اتے سارا دِن بھجن-بںدّگی کرن والے سن۔

بَیرک وِچ بںدّ نَۄں سِںگھّاں وِچۄں چار وکھّ-وکھّ جتھیبںدِّییاں دے مُکھی سن۔ ہر جتھیدار اُپر وِیہ-وِیہ مُکدّمے درج سن۔

سرکار نُۄں جَیلا سِپاہی سبھ تۄں ودھّ کٹّڑ خِیالاں دا جاپدا سی۔ اُس دی جتھیبںدّی نیں سُۄبے وِچۄں ہِںدُّۄیاں دا بی ناش کرن دا بِیڑا چُکِّیا ہۄئِیا سی۔ ریل گڈِّییاں وِچ فائِرِںگّ اتے بسّاں وِچۄں ہِںدُّۄیاں نُۄں اُتار کے اِہۄ ماردے سن۔ ہۄر مُکدّمِیاں دے نال-نال جَیلے  اُپر سی.آر.پی. دی وَین نُۄں بارُۄد نال اُڈا کے چھے جوان شہِید کرن دا دۄش وی سی۔

سُکھّے جرنَیل دی جتھیبںدّی مِتّر مُلکاں نال سمپّرک ستھاپِت کردی سی۔ اُہناں کۄلۄں ہتھِیار مںگّوائُںدی سی۔ اسلے لئی پَیسا جُٹائُݨ لئی بَیںک لُٹّدی سی۔ نَۄجواناں نُۄں جتھیبںدّی وِچ بھرتی کر کے سِکھلائی کَیمپاں وِچ بھیجدی سی۔ کِسے ذِلہے دی پُلِس نیں اُس کۄلۄں اے.کے. سںتّالی رائِفلاں پھڑن دا دائوا کِیتا سی٬ کِسے نیں آر.ڈی.اَیکس. بارُۄد اتے کِسے نیں وِدیشی پِستَۄلاں دا بھںڈّار۔

دانیوالِیئے دی جتھیبںدّی سنئتکاراں٬ ڈاکٹراں اتے وکِیلاں نُۄں اگوا کرن اتے پھیر اُہناں کۄلۄں بھاری پھِرَۄتی وسُۄلݨ وِچ ماہِر سی۔ اُس اُپر اجِہے مُکدّمے درج سن۔

چِیف کماںڈر مِٹھّے دی جتھیبںدّی وِرۄدھی سُر نُۄں دبائُݨ دا کمّ کردی سی۔ جھُۄٹھے پُلِس مُکابلِیاں وِچ سِںگھّاں نُۄں شہِید کرن والے تھاݨیداراں تۄں لَے کے پُلِس کپتاناں تک نُۄں اِہناں نیں سۄدھِیا سی۔ پُلِس ہمائِتی دۄ مَیجِسٹْریٹ٬ چِیف نیں بھری کچہِری وِچ بھُنّے سن۔ سِںگھّاں نُۄں سذا کرن دی تاک وِچ بَیٹھے٬ اِک سَیشن ججّ دی کلم نُۄں نکارا کِیتا سی۔ جتھیبںدّی نیں جِئۄں ہی اِک کیںدری مںتّری دے جوائی نُۄں سۄدھݨ دا متا پکائِیا٬ سُۄبے دی ساری پُلِس ہتھّ دھۄ کے اُس دے پِچھّے پَے گئی۔ کیںدری مںتّری نُۄں سِیکھاں پِچھّے پہُںچّا کے اُس نُۄں نِیںد آئی۔

کئی-کئی سال جیلہ وِچ بںدّ رہِݨ دے باوجُۄد جتھیدار آپݨی-آپݨی جتھیبںدّی دے مُکھی بݨے ہۄئے سن۔ سُۄبے دا کۄئی اجِہا ذِلہا نہِیں سی٬ جِتھے اُہناں ’تے مُکدّما نہِیں سی چلّدا۔ ستّاں وِچۄں چھے دِن٬ پیشِییاں بھُگتݨ, اُہ باہر جاںدے سن۔ خُفِییا ایجںسِّییاں دی نذر اُہناں دا پِچھّا کردی سی۔ پھیر وی اکھّ بچا کے اُہ آپݨے سمرتھکاں نال سمپّرک ستھاپِت کر کے٬ سُۄچناواں دا آدان-پْردان کر لَیںدے سن۔ سُۄبے وِچ ہۄݨ والِییاں وارداتاں دی اۄنی جاݨکاری خُفِییاں وِبھاگ نُۄں نہِیں سی ہُںدّی٬ جِنّی سِںگھّاں نُۄں ہُںدّی سی۔

جیلہ دے باہر جتھیبںدِّییاں خُد-مُختِیار سن۔ اُہ آپݨے مُکھی دا کہِݨا منّدِییاں سن۔ جیلہ اںدّر جتھیداراں نیں سُکھّے نُۄں آپݨا مُکھی تھاپ رکھِّیا سی۔ جدۄں کِسے مسلے ’تے سرب-سمّتی نہِیں سی ہُںدّی تاں اُسے دا ہُکم چلّدا سی۔

سرکار سِںگھّاں نُۄں ذالم آکھدی سی۔ بۄلچال اتے کار-وِہار تۄں اُہ مِیتے نُۄں بھۄلے-بھالے جاپدے سن۔ جتھیبںدّی وِچ جِنّا اُس دا رُتبا اُچّا سی٬ اۄنا اُس دا کِردار سُچّا سی۔

سرکار سچّ بۄلدی سی جاں مِیتے دِییاں اکھّاں؟ مِیتے تۄں اِہ پہیلی بُجھّی نہِیں سی جا رہی۔

چارے جتھیداراں دِییاں شکلاں-سُۄرتاں اِکۄ جِہِییاں سن۔ اُہناں وِچۄں سُکھّا کِہڑا ہَے٬ جَیلا کِہڑا ہَے؟ اِس دی مِیتے نُۄں اُکّا پچھاݨ نہِیں سی۔

پچھاݨ ہۄوے وی کِس ترہاں؟ پیشِییاں بھُگتݨ دے چکّر وِچ دِنے اُہ جیلہۄں باہر رہِںدّے سن۔ رات نُۄں آپݨِییاں-آپݨِییاں کۄٹھڑِییاں وِچ وڑ جاںدے سن۔

سِںگھّ جِنہاں کۄٹھڑِییاں وِچ رہِںدّے سن٬ اُہناں دی گِݨتی چھے سی۔ کۄٹھڑِییاں دے باہر تِنّ فُٹّا وراںڈا سی۔ وراںڈا اِک پاسِئۄں بںدّ سی۔ دُۄجا پاسا اُس نُۄں بَیرک دے مُکھّ وراںڈے نال جۄڑدا سی۔ دۄہاں وراںڈِیاں دے وِچکار لۄہے دا اِک وڈّا گیٹ سی جۄ اکسر بںدّ رہِںدّا سی۔ اِہ گیٹ کۄٹھڑِییاں وِچ بںدّ کَیدِییاں نُۄں آم کَیدِییاں نالۄں وِچھۄڑدا سی۔

کۄٹھڑِییاں بݨِییاں تاں شرارتی کَیدِییاں نُۄں بںدّ کرن لئی سن٬ پر جدۄں تۄں سِںگھّ اِس بَیرک وِچ آئے سن٬ اِہناں دی ورتۄں نہِیں سی ہۄئی۔

سِںگھّاں نیں جیلہ پْرشاسن کۄل مںگّ رکھّی سی کِہ گھٹّۄ-گھٹّ جتھیداراں نُۄں کۄٹھڑِییاں وِچ رہِݨ دی اِجاذت دِتّی جاوے۔

تھۄڑھی جِہی آنا-کانی بائد درۄغے نیں سِںگھّاں دی مںگّ منّ لئی۔

جتھیداراں نُۄں کۄٹھڑِییاں وِچ سذا دیݨ لئی بںدّ نہِیں سی کِیتا گِیا۔ اِس گلّ نُۄں دھِیان وِچ رکھّدِیاں بںدّی بائد٬ اُہناں دِییاں کۄٹھڑِییاں نُۄں جِںدّا نہِیں سی وجّدا۔ اُہناں نُۄں وراںڈِیاں وِچ ٹہِلݨ اتے اِک-دُۄجے دی کۄٹھڑی وِچ آئُݨ- جاݨ دی کھُلّہ سی۔

سِںگھّاں دی دھارمِک بِرتی نُۄں دھِیان وِچ رکھّ کے ادالت نیں اُہناں نُۄں گُرباݨی سُݨن دی اِجاذت دے رکھّی سی۔ کۄٹھڑِییاں وِچ بلب تاں سن٬ پر پلگّ نہِیں سن۔ سِںگھّاں دا ٹیپ رِکارڈ اتے گُرباݨی والِییاں کَیسٹاں بیکار ہۄئیِیاں پئیِیاں سن۔ اُہناں نوِیں مںگّ رکھّی۔ اُہناں دِییاں کۄٹھڑِییاں وِچ پلگّ لگوا کے دِتّے جاݨ۔ تار دا پْربںدھّ اُہناں آپ کر لِیا۔ پلگّ لگوا کے دیݨ دا ہُکم ادالت نیں دے دِتّا۔ رس-بھِنّا گائِن کۄٹھڑِییاں نُۄں پوِتّر کرن لگّا۔

نِتنیم لئی سِںگھّ ساجرے اُٹھّدے سن۔ بَیرک دی رسۄئی کۄٹھڑِییاں نالۄں فرک نال سی۔ اِہ اَۄکڑ دُۄر کرن لئی اِک کۄٹھڑی لاںگری نُۄں دِتّی گئی۔ دُۄجی وِچ آرذی رسۄئی بݨائی گئی۔

لاںگری سارا دِن جتھیداراں وِچ رہِںدّا سی۔ اُس نُۄں پتا ہۄݨا چاہِیدا سی کِہ دانیوالِییا کِہڑا ہَے اتے مِٹھّا کِہڑا ہَے۔

لاںگری نیں جھۄٹے واںگ سِر پھیر دِتّا٬ “اِک جتھیدار دُۄجے دا ناں لَے کے نہِیں بُلائُںدا۔”

لاںگری سچّ بۄل رِہا سی جاں جھُۄٹھ؟ مِیتے تۄں اِہ پْرشن ہلّ نہِیں سی ہۄ رِہا۔

لاںگری نیں جتھیداراں دے پِچھۄکڑ بارے کُجھ نہِیں سی دسِّیا۔ آپݨے بارے دسّݨ لگِّیاں کُجھ نہِیں سی چھُپائِیا۔

کتل کیس وِچ پھسݨ تۄں پہِلاں لاںگری مائِیا نگر دے اِک تِیجے درجے دے ہۄٹل وِچ کُکّ سی۔ جدۄں رسۄئی وِچ کمّ نہِیں سی ہُںدّا٬ اُدۄں اُہ ویٹر دے فرذ نِبھائُںدا سی۔ ہۄٹل دی آمدن دا مُکھّ سرۄت٬ اُہ جۄڑے سن جۄ ایّاشی کرن ہۄٹل آئُںدے سن۔ مالک نیں کمرے دا کِرائِیا جاݨ-بُجھ کے گھٹّ رکھِّیا سی۔ بھاںگا٬ سۄڈے٬ وِسکی اتے بھُرجی دے ریٹاں وِچ کڈھّ لِیا جاںدا سی۔ بِلّ نُۄں لَے کے مالک اتے گاہک وِچکار اکسر جھگڑا ہُںدّا رہِںدّا سی۔ سِیاݨا گاہک سبر دا گھُٹّ بھر لَیںدا سی۔ کُجھ کملے ہتھّۄ-پائی ’تے اُتّر آئُںدے سن۔ ہۄٹل وِچ ہُںدِّییاں گتِیوِدھِییاں دی پُلِس نُۄں سُۄہ سی۔ مالک دی پُلِس نال بُکّل ساںجھی سی۔ جھگڑا کر کے گاہک دے پلّے کُجھ نہِیں سی پَیںدا۔ نمک-ہلال پُلِس مالک دا پکھّ پُۄردی سی۔ لۄڑ پَیݨ ’تے ویٹراں نُۄں گاہکاں دی لاہ-پاہ اتے چھترَۄل کرنی پَیںدی سی۔

جدۄں مالک دۄ گھُٹّ ودھّ پی لَیںدا تاں جۄڑے دے رںگّ وِچ بھںگّ پا دِںدّا۔ پرائی اَۄرت نال ذبردستی کردا۔ بہُتی وار گاہک جھُک جاںدے۔ پتا سی٬ جھگڑا ہۄئِیا تاں پُلِس آئیگی۔ پُلِس آئی تاں پگّ گاہک دی رُلیگی۔

اِک رات مالک دا جھگڑا کُجھ ذِیادا ودھ گِیا۔ گاہک دُہائی دے رِہا سی٬ “اِہ اَۄرت بذارُۄ نہِیں ہَے۔ میری مںگّیتر ہَے۔” مالک کہِںدّا سی٬ “ہر مرد اِسے ترہاں آکھدا ہَے۔”

اِذّت بچائُںدی اَۄرت نیں کمرے وِچ پِیا جگّ چُکّ کے مالک دے مَۄراں وِچ جڑھ دِتّا۔ گاہک دے مالک ’تے بھارُۄ ہۄݨ تۄں پہِلاں ویٹراں نُۄں جھگڑے دی خبر مِل گئی۔ ڈںڈّے اتے راڈ چکّ کے اُہ مالک دی ہِفاذت لئی آ گئے۔ آپݨے بچاء لئی پِچھّے ہٹدا-ہٹدا گاہک بالکۄنی وِچ چلا گِیا۔ گرِلّ وِچ اٹک کے ہیٹھاں ڈِگّ پِیا۔ ڈِگّدے دی دھَۄݨ ٹُٹّ گئی۔

مںگّیتر دے بِیان ’تے پرچا درج ہۄ گِیا۔

مالک دے کہِݨ ’تے پُلِس نیں پاݨی لاںگری ولّ نُۄں رۄڑھ دِتّا۔ نال نَۄکر دے سِر کۄئی جادُۄ دھُۄڑ دِتّا۔ وڈِّییاں-وڈِّییاں پھڑھاں مارِییاں۔

“مَیں تیرے لئی وڈّا وکِیل کراںگا۔ گواہاں نُۄں مُکرا دیواںگا۔ مہِینے دے اںدّر-اںدّر تَینُۄں بری کروا دیواںگا۔”

وفاداری دے نشے وِچ چُۄر ہۄئے لاںگری نیں جُرم دا اِکبال کر لِیا۔

چلان ادالت وِچ پیش ہُںدِّیاں ہی مالک نیں مُۄںہ پھیر لِیا۔ وکِیل جاں گواہاں ’تے خرچ کی کرنا سی٬ اُہ کدے مُلاکات کرن تک ناں آئِیا۔

کتل دی دفا ٹُٹّ گئی۔ گمبھِّیر سٹّاں مارن دے دۄش وِچ اُہ سال سذا بھُگت رِہا سی۔

نِپالی دا لاںگری ہۄݨا اُس لئی لابھکاری سِدھّ ہۄئِیا۔ چںگّا کھاݨا بݨائُݨ والے دی جیلہ وِچ بہُت مںگّ رہِںدّی ہَے۔ نِپالی نُۄں آپݨا مُشکّتی بݨائُݨ لئی کَیدِییاں وِچکار بۄلی ہۄݨ لگّی۔ سِفارشاں جیلہ مںتّری تک گئیِیاں۔ کَیدی بھلائی بۄرڈ دے مَیمبر خُد چلّ کے جیلہ آئے۔

جِتّ سِںگھّاں دی ہۄئی۔ اُہناں دا ہُکمناما جاری ہُںدِّیاں ہی بۄلی اتے سِفارشاں بںدّ ہۄ گئیِیاں۔ لاںگری اِس اہاتے وِچ پُجّ گِیا۔

دۄ سال تۄں اُہ سِںگھّاں دا لںگّر تِیار کر رِہا سی۔

تھۄڑھی بہُت پںجّابی اُس نُۄں پہِلاں آئُںدی سی۔ باکی سِںگھّاں کۄلۄں سِکھّ لئی۔ داڑھی مُچھّاں اُگِّییاں نہِیں سن۔ کیس اُس نیں پُۄرے ودھا لئے۔ سِںگھّاں دے اہِسان اتے پْربھاو ہیٹھ امّْرِت چھک کے پِچھلے سال اُہ پُۄرن سِںگھّ بݨ گِیا۔ ہُݨ اُہ لاںگری نہِیں رݨجِیت سِںگھّ سی۔

“جیلہ وِچ سِںگھّاں دی جیلہ مںتّری نالۄں ودھّ چلّدی ہَے۔” لاںگری دی اِہ پھڑھ مِیتے دے ہذم نہِیں سی ہۄ رہی۔

اُںجھ سی اِہ سچّ۔ اِسے لئی جیلہ دا کۄئی کائِدا-کانُۄن اِس اہاتے ’تے لاگُۄ نہِیں سی۔ ناں اِتھے سویرے شام گِݨتی ہُںدّی سی٬ ناں بَیرک نُۄں جِںدّا لگّدا سی۔ اِس بَیرک دا سںتّری سِںگھّ سی اتے مُنشی وی۔

ہفتاواری دَۄرے ’تے آئِیا درۄغا بس ذابتا پُۄرا کردا سی۔ اہاتے دے گیٹ ’تے کھڑۄ کے اُہ سِںگھّاں دا ہال-چال پُچھّدا سی۔ دُکھّ-تکلِیف سُݨ کے اُس نُۄں دُۄر کرن دا بھرۄسا دے کے تُر جاںدا سی۔

جیلہ ادھِکارِییاں ’تے سِںگھّاں دا چھپّا اُںجھ نہِیں سی پَے گِیا٬ اِس لئی اُہناں نُۄں لمّا سںگھّرش کرنا پِیا سی۔

پہِلاں-پہِل اِکّا-دُکّا سِںگھّ پھڑِیا جاںدا سی۔ اُس نُۄں سرکار دا دُشمݨ نمبّر اِک سمجھِیا جاںدا سی۔ سِںگھّ اُپر پُۄری سختی ہُںدّی سی۔ بَیرک دی تھاں سِںگھّاں نُۄں کۄٹھڑِییاں وِچ بںدّ کِیتا جاںدا سی۔ ہتھّکڑِییاں اتے بیڑِییاں وِچ جکڑِیا جاںدا سی۔ بھُکھّا-تِہائِیا رکھِّیا جاںدا سی۔ ساری-ساری رات سَۄݨ نہِیں سی دِتّا جاںدا۔

سِںگھّاں دی گِݨتی ودھݨ نال جیلہ پْرشاسن دِییاں پْریشانِییاں ودھݨ لگِّییاں۔ وکھّ-وکھّ بَیرکاں وِچۄں کڈھّ کے اُہناں نُۄں اِک بَیرک وِچ لِیاںدا گِیا۔ بَیرک دے باہر اتے چھتّ اُپر ہتھِیاربںدّ پہِرا لائِیا گِیا۔

نِتّ دِییاں ودھِیکِییاں تۄں تںگّ آئے سِںگھّاں نیں فَیسلا کِیتا٬ “شہِیدی لئی تِیار رِہا جاوے۔ کِسے ناں کِسے بہانے پْرشاسن نال آڈھا لا کے اُس نُۄں سبک سِکھائِیا جاوے۔”

گُرپُرب تۄں اِک ہفتا پہِلاں اُہناں مںگّ رکھّی٬ “اِس وار گُرپُرب اسِیں جیلہ دے گُردُیارے جا کے مناواںگے۔”

جیلہ سُپرڈَیںٹ نُۄں اِہ مںگّ پْروان نہِیں سی۔ سِںگھّاں دی بَیرک اتے گُردُیارے وِچ ادھّا کِلّۄمِیٹر دا فرک سی۔ سادھارن کَیدِییاں نیں وی گُردُیارے آئُݨا سی۔ سِںگھّاں نُۄں سادھارن کَیدِییاں نال رلائُݨ وِچ خترا ہی خترا سی۔

سِںگھّاں نیں یکِین دِوائِیا٬ “گُرپُرب والے دِن ناں اسِیں کۄئی گڑبڑ کراںگے٬ ناں کِدھرے بھجّاںگے۔”

پر درۄغے دے کنّ ’تے جُۄں ناں سرکی۔

ساری رات بَیرک وِچ نائریباذی ہُںدّی رہی۔ سویرے بھُکھّ-ہڑتال شُرُۄ ہۄ گئی۔

گھبرائے درۄغے نیں ماملا اِںسپَیکٹر جنرل دے دھِیان وِچ لِیاںدا۔ اُہ مرِیا سپّ گل پائُݨ نُۄں تِیار نہِیں سی۔ اِک-اِک سِںگھّ اُپر وِیہ-وِیہ مُکدّمے درج سن۔ مُکدّمِیاں دی سُݨوائی جے پُۄری تیذی نال ہۄوے اتے ہر مُکدّمے وِچ اُہ بری ہۄݨ تاں وی اُہناں نُۄں دس-پںدّراں سال جیلہ وِچ سڑنا پَیݨا سی۔ سِںگھّ آپݨے آپ نُۄں ’ببّر شیر‘ اکھوائُںدے سن۔ پِںجّرے وِچ چُۄہا رہِ کے راذی نہِیں۔ دُشمݨ ’تے بھرۄسا نہِیں کِیتا جا سکدا۔ دُشمݨ نُۄں بھجّݨ دا مَۄکا نہِیں دِتّا جا سکدا۔ سۄچ-وِچار کے اِںسپَیکٹر جنرل نیں درۄغے نال سہِمتی پْرگٹا دِتّی۔

گُردُیارے جا کے گُرپُرب منائُݨ دی مناہی دِییاں خبراں مِسلاں وِچۄں نِکل کے سارے سُۄبے وِچ پھَیل گئیِیاں۔ باکی جیلہاں وِچ بںدّ سِںگھّاں نیں وی بھُکھّ ہڑتال کر دِتّی۔

مانو-ادھِکار سںسّتھاواں نیں ہوالاتِییاں دے دھارمِک ہکّاں اُپر چھاپا مارن والے اِس ہُکم دی سخت نِںدّا کِیتی۔

کُجھ سِکھّ جتھیبںدِّییاں نیں کالا دِوس منائُݨ دا سدّا دے دِتّا۔

خُفِییا وِبھاگ نیں سرکار نُۄں ساودھان کِیتا٬ سُلگدی اگّ نُۄں بھامبڑ بݨن تۄں رۄکِیا جاوے۔ ہالات نُۄں کابُۄ کرن لئی وِچکارلا راہ لبھِّیا گِیا۔

سِںگھّاں نُۄں گُردُیارے جاݨ دی اِجاذت دِتّی گئی۔ نال اِک شرت رکھّی گئی کِہ اِکلّا-اِکلّا سِںگھّ گُردُیارے جائیگا۔ رستے وِچ سِںگھّاں نُۄں ہتھّکڑی پہِنائی جائیگی۔

سِںگھّاں نُۄں اِہ شرت منذُۄر نہِیں سی۔

مُکھّ مںتّری دے دخل ’تے مسلا سُلجھائِیا گِیا۔

آم کَیدِییاں نُۄں بَیرکاں وِچ بںدّ کِیتا گِیا۔ جیلہ دے اںدّر اتے باہر نِیم-فَۄجی دستے لا کے سُرکھِّیا پْربںدھّ سخت کِیتے گئے۔ سِںگھّاں نُۄں بںدّ گڈِّییاں وِچ بِٹھا کے گُردُیارے لِیاںدا گِیا۔ اُسے ترہاں واپس پہُںچّائِیا گِیا۔

“بِناں متلب سرکار نُۄں سِںگھّاں اگّے جھُکݨا پِیا۔ سرکار دی مُفت وِچ بدنامی ہۄئی۔”

درۄغے نُۄں ایۄگ پْربںدھّک ٹھہِرا کے اُس دا تبادلا کِیتا گِیا۔ سِںگھّاں دے پَیر ہیٹھ بٹیرا آ گِیا۔ نویں درۄغے دے رِٹائِر ہۄݨ وِچ اِک سال رہِںدّا سی۔ نَۄکری دا باکی رہِںدّا سماں سُکھ-ساںد نال لںگھّائُݨ دے اِرادے نال اُہ سِںگھّاں نُۄں رِیائِتاں ’تے رِیائِتاں دیݨ لگّا۔

بدل کے گِیا درۄغا جیلہ اںدّر سُکّے دُدھّ دا ڈبّا تک نہِیں سی آئُݨ دِںدّا۔ نویں درۄغے نیں اِہ سختی نرم کِیتی۔ پہِلاں اُہ چِیذاں لِیائُݨ دی اِجاذت مِلی جِہڑِییاں جیلہ دے گۄدام وِچ نہِیں سن مِلدِییاں۔ کڑاہ پْرشاد لئی دیسی گھِئۄ٬ کاجُۄ اتے بدام آئے۔ پھیر کݨک دا آٹا اتے ویسݨ لِیائُݨ دی کھُلّہ مِلی۔ پھیر فل-فرُۄٹ٬ شربت اتے مُربّے دی۔

پتا وی ناں لگّا کدۄں سال لںگھِّیا اتے کدۄں درۄغا رِٹائِر ہۄئِیا۔

اُس دی تھاں ’تے آئِیا درۄغا دۄ سال مُئتّل رہِ کے مساں-مساں بہال ہۄئِیا سی۔ اُس دی پہِلی جیلہ وِچ بںدّ سِںگھّاں نیں اٹھّ فُٹّ ڈُۄںگھی اتے تِیہ فُٹّ لمبّی سُرںگّ پُٹّ لئی سی۔ کئی ٹرکّ مِٹّی اِدھر-اُدھر کھپ گئی سی۔ سُرںگّ پٹّدے سمیں سِںگھّاں تۄں اِک غلتی ہۄ گئی۔ اُہناں نُۄں نہِیں سی پتا کِہ جیلہ دی باہرلی کںدھّ دی نِیںہ پںدّرہاں فُٹّ ڈُۄںگھی ہَے۔ اخِیر ’تے آ کے اُہناں دِییاں آساں ’تے پاݨی پھِر گِیا۔ اُہناں نیں سُرںگّ بںدّ وی کر دِتّی۔ اِس گھُگُّۄ نُۄں پھِر وی پتا ناں لگّا۔

دُدھّ دا پھُۄکِیا درۄغا لسّی نُۄں وی پھُۄکاں مار رِہا سی۔ پہِلی جیلہ وِچ سُرںگّ پُٹّݨ دا سامان گھِئۄ دے پِیپِیاں اتے کݨک دِییاں بۄرِییاں وِچ چھُپ کے آئِیاسی۔

نواں درۄغا سِںگھّاں دی بَیرک وِچ سامان لِجاݨ ’تے پابںدّی لائُݨا چاہُںدّاسی۔

وارڈر تۄں لَے کے ڈِپٹی تک اِس فَیسلے دا وِرۄدھ کرن لگّے۔ ترک اُہ اِہ دِںدّے سن کِہ اِس بَیرک وِچ بںدّ سِںگھّ بہُت خترناک ہن۔ ربّ-ربّ کر کے اُہ مساں دِن-کٹی کر رہے ہن۔ سِںگھّاں نال پںگّا لَے کے اُہناں دِییاں جاناں نُۄں خترے وِچ ناں پائِیا جاوے۔

درۄغا اُہناں دی شرارت سمجھدا سی۔ اُہناں دے وِرۄدھ دا اسل کارن ہۄر سی۔ سِںگھّاں دے شردھالُۄیاں دی کمی نہِیں سی۔ ڈیرِیاں٬ گُردُیارِیاں وِچۄں ٹَیمپُۄ بھر-بھر راشن دے آئُںدے سن۔ سِںگھّاں دے نال-نال جیلہ کرمچارِییاں نُۄں مَۄجاں لگِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ پہِلاں کرمچاری بچِیا راشن لِجاںدے سن۔ پھیر پہِلاں ہی ہِسّے پَیݨ لگّے۔ پہِلاں چھۄٹے کرمچاری سامان لِجاںدے سن۔ پھیر سواد وڈّے ادھِکارِییاں نُۄں پَے گِیا۔ کاجُۄیاں٬ بداماں دے پَیکٹ اتے دیسی گھِئۄ دے پِیپے اُپر تک جاݨ لگّے۔

کرمچاری اِس سہُۄلت تۄں واںجھا نہِیں سن ہۄݨا چاہُںدّے۔ پْربںدھّ نُۄں سُچجّتا نال چلائُݨ لئی املے پھَیلے دا سہِیۄگ ذرُۄری سی۔

من ’تے پتھّر رکھّ کے درۄغے نیں آپݨے ہُکم وِچ سۄدھ کِیتی۔

“اگّۄں تۄں اۄنا راشن بَیرک وِچ جائیگا٬ جِنّا کھپت ہُںدّا ہۄئیگا۔ اںدّر آئُݨ والی تِیلاں دی ڈبّی تک دی تلاشی ہۄئیگی۔ اُہ وی درۄغے دی ہاذری وِچ۔”

کھِجھے کرمچارِییاں نیں سِںگھّاں کۄل مُخبری کِیتی٬ “کِسے وی سمیں بَیرک دی تلاشی ہۄ سکدی ہَے۔ بَیرک بدلی جا سکدی ہَے۔”

سِںگھّاں نُۄں فِکر لگّا۔ جے اِںجھ ہۄ گِیا تاں اُہناں دی سال دی مِہنت ’تے پاݨی پھِر جائیگا۔ جلدی رِہاء ہۄݨ دے سُپنے چُۄر ہۄ جاݨگے۔

“بَیرک دی تلاشی رُکݨی چاہِیدی ہَے اتے بَیرک وی اِہۄ رہِݨی چاہِیدی ہَے۔” پر اِہ کاروائی رُکے تاں کِس ترہاں؟ اِہ ہلّ لبھّݨ لئی جتھیداراں وِچکار کئی دِن بہِس ہُںدّی رہی۔

اگلے ہفتاواری دَۄر ’تے آئے درۄغے نُۄں سِںگھّاں نیں دھمکائِیا٬ “سانُۄں راشن پاݨی دی تلاشی منذُۄر نہِیں ہَے۔ اِہ ساڈی بیئِذّتی ہَے۔ ساڈی تَۄہِین بںدّ کر۔ نہِیں تاں نتِیجِیاں لئی تِیار رہِ۔”

درۄغا پتا نہِیں کِس مِٹّی دا بݨِیا ہۄئِیا سی۔ دھمکِییاں اُس نیں اِک کنّۄں سُݨِییاں اتے دُۄسرِئۄں کڈھّ دِتِّییاں۔

اُس تۄں اگلے دَۄرے ’تے خُد جتھیدار نیں اُس نُۄں للکارِیا۔

“اسِیں باہرلے سِںگھّاں نُۄں ہُکمناما بھیج رہے ہاں۔ سُدھر جا نہِیں تاں سۄدھ دِتّا جاویںگا۔”

اِس دَۄرے دے تِیسرے دِن بھاݨا ورت گِیا۔

پیشی بھُگتݨ گئے دۄ سِںگھّ رستے وِچ شہِید ہۄ گئے۔ اگلے دِن اخباراں وِچ خبراں چھپِییاں٬ “ہاجت مِٹائُݨ دے بہانے سِںگھّاں نیں ڈرین دے پُل لاگے وَین رُکوائی۔ ہتھّکڑِییاں سمیت مُکّے مار-مار سِپاہِییاں نُۄں پھٹّڑ کِیتا۔ پھیر فرار ہۄݨ لئی کۄل کھڑی جِیپ وِچ بَیٹھ گئے۔ چَۄکس پُلِس نیں اُہناں دی یۄجنا ناکام کر دِتّی۔ پُلِس اتے جِیپ وِچ بَیٹھے سِںگھّاں وِچکار دۄ گھںٹّے گۄلی چلّی۔ دُولّی گۄلِیباری وِچ پھس کے دۄویں سِںگھّ شہِید ہۄ گئے۔ جِیپ والے سِںگھّ بھجّݨ وِچ کامیاب ہۄ گئے۔”

شہِید ہۄئے سِںگھّ باہرلے سِںگھّاں لئی ہُکمناما لَے کے جا رہے سن۔ جتھیداراں نُۄں شکّ ہۄئِیا۔ درۄغے نُۄں اِس دی بھِݨک پَے گئی ہۄویگی۔ اِہ کاروائی اُسے نیں کروائی ہۄئیگی۔

سِںگھّاں دے بھۄگ تۄں پہِلاں-پہِلاں چِیف کماںڈر نیں بھاجی مۄڑ دِتّی۔

باہرلے سِںگھّاں نیں پیشی بھُگتݨ آئے چار سِںگھّاں نُۄں گۄلِییاں دی بُچھاڑ کر کے کچہِری وِچ ہی چھُڈا لِیا۔ اِہ اسل مُکابلا سی۔ اِس مُکابلے وِچ سِںگھّاں دی تھاں پُلِس والے مرے سن۔

سِںگھّاں دے فرار ہُںدِّیاں ہی درۄغے دے گھر ماتم چھا گِیا۔ واردات دے دۄ گھںٹِّیاں بائد درۄغے دی کۄٹھی فۄن کھڑکݨ لگّے۔ “درۄغا اتے پرِوار والے اُپّر جاݨ لئی تِیار رہِݨ۔”

گلّ آئی-گئی کرن والی نہِیں سی۔ دھمکِییاں نُۄں نشر کرنا وی سِیاݨپ نہِیں سی۔ درۄغے نیں اُچّ ادھِکارِییاں نال گلّ کِیتی۔

اُس دا بھلا چاہُݨ والے ادھِکارِییاں نیں چَۄکس رہِݨ, سِںگھّاں کۄلۄں مُیافی مںگّݨ اتے سُلاہ-سفائی دی سلاہ دِتّی۔

دھکّڑ افسراں نیں کۄٹھی پہِرا بِٹھائُݨ اتے گنّمَیناں دی گِݨتی ودھائُݨ دی سلاہ دِتّی۔

جیلہ سُپرڈَیںٹ نُۄں کۄئی وی رائے پسںدّ ناں آئی۔ اُہ راجپُۄت سی۔ مُیافی مںگّݨا اُس دے سُبھاء وِچ نہِیں سی۔ اُُہ مر سکدا سی٬ پر جھُک نہِیں سی سکدا۔ چیتاونِییاں گِدّڑ-بھبکِییاں نہِیں سن۔ کِسے وی سمیں سچّ وِچ بدل سکدِییاں سن۔ ودھی سُرکھِّیا نیں کمّ نہِیں سی آئُݨا۔

درۄغے دے رِشتیدار نیں ہلّ سُلجھائِیا۔

“ہُݨ بھِیڑ پَے چُکّی ہَے۔ سرکار جاں افسراں ولّ جھاکݨ دی لۄڑ نہِیں۔ سرکار کۄلۄں جھُۄٹھے وائدِیاں تۄں سِوا کُجھ نہِیں مِلݨا۔ چُپّ کر کے٬ سمیت پرِوار کَینیڈا چلِیا جا۔ کَینیڈا وِچ بتھیرے رِشتیدار ہن۔ ہتھّاں ’تے چُکّ لَیݨگے۔ ہالات ہمیشا اِکۄ جِہے نہِیں رہِںدّے۔ اتّواد ڈھہِںدّی کلا ولّ جا رِہا ہَے۔ ہالات دے سُدھردے ہی مُڑ آئُݨا۔”

درۄغے دے پرِوار سمیت رُۄپۄش ہۄݨ ’تے کئی ترہاں دِییاں افواہاں پھَیلِییاں۔ کِسے نیں اُس نُۄں کائِر اتے بھگَۄڑا آکھِیا۔ کِسے نیں کِہا سِںگھّاں نیں اُس نُۄں مار کے کھپا دِتّا ہَے۔ سرکار جاݨ-بُجھ کے اُس دے مرن دی خبر چھُپا رہی ہَے٬ تاں جۄ جیلہ ادھِکارِییاں دا منۄبل ناں گِرے۔

جیلہ ادھِکارِییاں دا منۄبل ڈِگّݨۄں بچِیا جاں ناں٬ اِس بارے کُجھ نہِیں آکھِیا جا سکدا٬ پر اِہ گلّ یکِینی ہۄ گئی کِہ سِںگھّ اُنّی کرن جاں اِکّی٬ اُہناں نُۄں ٹۄکݨ والا کۄئی نہِیں سی رِہا اتے ہُݨ ادھّی رات نُۄں سِںگھّ اُہۄ اُنّی-اِکّی کر رہے سن۔ رسۄئی وِچ اِکلّے پئے مِیتے دا من شاںت ہۄݨ لگّا۔ ستھِتی سپشّٹ ہۄݨ لگّی۔ جیلہ نُۄں پاڑ لگّ رِہا سی۔ بھجّݨ دے اِرادے نال سِںگھّ سُرںگّ پُٹّ رہے سن۔

مِیتے نُۄں آپݨے پْرشناں دے اُتّر مِلݨ لگّے۔ بَیرک دِییاں سَیلفاں اُپر اتے پردِیاں پِچھّے پئیِیاں بۄرِییاں وِچ کی ہَے؟ سویرے اکھاڑے وِچ نوِیں گِلّی مِٹّی کِتھۄں آئُںدی ہَے؟ شام نُۄں سُکّی مِٹّی کِتھے چلی جاںدی ہَے؟ جتھیداراں دِییاں کۄٹھڑِییاں والی فلشّ دی ورتۄں وار-وار کِئۄں ہُںدّی ہَے؟ رات نُۄں لاںگری آپݨی کۄٹھڑی وِچ جلدی کِئۄں چلا جاںدا ہَے؟ سارا دِن اُہ سُتّا کِئۄں رہِںدّا ہَے؟ جلدی ہی آپݨے دیش پُجّݨ دے سُپنے کِئۄں لَیںدا ہَے؟ مِیتے نال آپݨے دیش دی سَیر کرائُݨ دے وائدے کِئۄں کردا ہَے؟

پْرشناں دے اُتّر مِلݨ ’تے مِیتے نُۄں کامبا چھِڑن لگّا۔

سِںگھّاں نال رل کے اُہ جیلہۄں بھجّے تاں سِںگھّاں کۄلۄں کھہِڑا چھُڈائُݨ لئی بَیرکۄں بھجّے۔

پَیدا ہۄئے اِس نویں پْرشن دا اُہ اُتّر سۄچݨ لگّا۔

 

 

15

سویر تۄں جتھیداراں دی پںچّائِت جُڑی ہۄئی سی۔ خاس مسلے وِچارے جا رہے سن۔ اُہناں وِچۄں دۄ دا مِیتے نُۄں پتا سی۔

اِک ماملا مِیتے نال سمبّںدھِّت سی۔

پِچھلے ہفتے جتھیدار نیں گھۄشݨا کِیتی سی۔

“سانُۄں پتا ہَے تُسِیں بیکسُۄر ہۄ۔ اِہ سچّ دا پتا لۄکاں نُۄں لگّݨا چاہِیدا ہَے۔ مَیں آپݨے باہرلے سِںگھّاں نُۄں ہُکمناما جاری کِیتا ہَے۔ اُہ بںٹّی دے اسل کاتلاں دے کھُرے کھۄجݨگے۔”

بںٹّی دے کاتلاں دے ناں پتے آ گئے ہۄݨگے۔ اُہناں نال کِس ترہاں نجِٹھّݨا ہَے؟ اِک اِہ فَیسلا ہۄݨا سی۔

دُۄجا ماملا ڈیرے دے اِک سادھ دا سی۔ اِک سیوادارنی نال بلاتکار کرن دے دۄش وِچ اُس نُۄں دس سال کَید دی سذا ہۄئی سی۔

پہِلے دِن تۄں سادھ جیلہ ادھِکارِییاں ’تے ذۄر پا رِہا سی۔

“مَیں دھارمِک وِئکتی ہاں٬ مَینُۄں سِکھّی ماہَۄل والی بَیرک وِچ بھیجِیا جاوے۔”

پر جتھیداراں نُۄں اُس دی بینتی پْروان نہِیں سی۔ سادھ اُپر جے سَۄ کتلاں دے دۄش ہُںدّے تا وی اُس نُۄں بَیرک وِچ پناہ دے دِںدّے٬ پر بلاتکار ورگے انَیتِک دۄش وِچ سذا ہۄئے سادھ نُۄں اُہ مُۄںہ لائُݨ لئی تِیار نہِیں سی۔

“مَیں بیکسُۄر ہاں۔” سادھ وار-وار اِہۄ گُہار لا رِہا سی۔

اُہ کہِںدّا سی٬ “وِرۄدھِییاں نیں مَینُۄں جھُۄٹھی ساذِش تہِت پھسائِیا ہَے۔”

آپݨے تپ-تیج دے سہارے اُس نیں بھُۄتاں دے واس والے اِک وِیران شمشان نُۄں رمݨِیک ڈیرے وِچ بدل لِیا سی۔ لکھّاں شردھالُۄ پَیدا کر لئے سن۔ ڈیرے وِچ ہر سںگّراںد اتے مسِّیا نُۄں امّْرِت پْرچار ہُںدّا سی۔ کئی وِدیشی شردھالُۄ ڈیرے آئُݨ لگّے سن۔ اُہناں نیں سںگّت دی سہُۄلت لئی آدھُنِک سہُۄلتاں والے لںگّر اتے کِیرتن لئی دۄ وِشال ہال اُسار دِتّے سن۔ ڈیرے دی ذمِین اتے آمدن وِچ دِنۄ-دِن وادھا ہۄ رِہا سی۔ اِس وِساکھی نُۄں اِک مائی نیں کار دیݨی سی۔ سادھ دا وِیذا لگّ چُکّا سی۔ دھرم-پْرچار لئی اُس دا امرِیکا٬ کَینیڈا جاݨ دا پْرۄگرام بݨ رِہا سی۔

سادھ دی چڑھت وِرۄدھِییاں دے سِینے سُۄلاں چۄبھݨ لگّی۔ اُہ سادھ نُۄں ڈیرِئۄں کڈھّݨ دِییاں ساذِشاں گھڑن لگّے۔

پہِلاں پِںڈّ دے سرپںچّ نال مِل کے اُہناں نیں ڈیرے دے پْربںدھّ لئی پںجّ مَیمبری کمیٹی بݨائی۔ پہِلی بَیٹھک وِچ ہی کمیٹی نیں متے پاس کر دِتّے۔ “کمیٹی گۄلک نُۄں آپݨا جِںدّا لائیگی۔ چڑھاوے دا ہِساب-کِتاب رکھِّیا جائیگا۔ ذمِین ٹھیکے ’تے دِتّی جائیگی۔”

سادھ دے شردھالُۄ وی گھٹّ نہِیں سن۔ بںدُّۄکاں لَے کے ڈیرے دے درواذے ’تے کھڑۄ گئے۔ ڈردے وِرۄدھِییاں دی ڈیرے دے اںدّر داخل ہۄݨ دی ہِمّت ناں پئی۔

سادھ نُۄں بدنام کرن لئی نوِیں ساذِش گھڑی گئی۔

نۄٹاں نال جیب بھر کے ڈیرے دے ڈرائیِور نُۄں خرِیدِیا گِیا۔ نال اُس دی پتنی نُۄں کُکرم وِچ شامِل کِیتا گِیا۔

گھڑی ساذِش مُتابک رات نُۄں ڈرائیِور دی پتنی نیں شۄر مچائِیا٬ “وے لۄکۄ٬ مَینُۄں چھُڈائۄ۔ آپݨے ستھان ’تے بُلا کے سادھ میری اِذّت لُٹّ رِہَے۔”

شہِر گِیا ڈرائیِور اچانک گھر مُڑ آئِیا۔ پتنی دی دُہائی سُݨ کے اُہ ستھان ولّ دَۄڑِیا۔ مساں اُس نیں پتنی نُۄں سادھ ہیٹھۄں کڈھِّیا۔

پرچا درج ہُںدِّیاں ہی پُلِس نیں سادھ نُۄں گْرِفتار کر لِیا۔ وِرۄدھِییاں نیں جھٹّ ڈیرے ’تے کبذا کر لِیا۔

ڈیرے دی کمائی نال پُلِس اتے ججّ نُۄں خرِیدِیا گِیا۔ کُۄڑ دے سہارے اُس نُۄں جیلہ پہُںچّا دِتّا گِیا۔

آپݨی سفائی پیش کردا سادھ آکھدا سی۔

“ستھان اتے ڈرائیِور دے کُیارٹر وِچ پںجّ کِلِّیاں دا فرک ہَے۔ ادھّی رات نُۄں مُٹِیار ستھان ’تے کِئۄں آئی؟ شہِر ڈیرے تۄں وِیہ مِیل دُۄر ہَے۔ واپرن والی گھٹنا دی ڈرائیِور نُۄں پہِلاں آکاشباݨی کِویں ہۄئی؟ ساری کہاݨی منگھڑت ہَے۔”

دُنِیاوی ادالت نیں سادھ دی اِک نہِیں سُݨی۔ ہُݨ اُہ ’ہکّ سچّ‘ دی ادالت وِچ فرِیاد لَے کے آئِیا سی۔ اُس نُۄں اِنساف چاہِیدا سی۔

جتھیداراں نُۄں سادھ دِییاں گلّاں سچِّییاں لگِّییاں۔ اُہناں نیں سادھ نُۄں یکِین دِوائِیا٬ “اسِیں باہرلے سِںگھّاں تۄں رِپۄرٹ مںگّی ہَے۔ جے تُۄں نِردۄش ہۄئِیا٬ تَینُۄں بری کرواواںگے اتے کبذا وی دِواواںگے۔”

باہرلے سِںگھّاں نیں دُدھّ دا دُدھّ اتے پاݨی دا پاݨی کر کے بھیجِیا سی۔

اِس رِپۄرٹ اُپر وِچار ہۄݨی سی۔

اہاتے دے وِہڑے وِچ بَیٹھا مِیتا ڈر رِہا سی۔ اُس نُۄں لگّ رِہا سی٬ جِویں اِک فَیسلا ہۄر ہۄݨ والا سی۔ سِںگھّاں دا ہُکم ناں منّݨ کارن اُس نُۄں بَیرک وِچۄں کڈھِّیا جاݨ والا سی۔

سِںگھّاں نیں پہِلے دِن اُس نُۄں آکھِیا سی کِہ اُہ سِںگھّ سجّ جاوے٬ پر مِیتے نیں گلّ آئی-گئی کر دِتّی سی۔

ہُݨ جدۄں تۄں مِیتے دی لاںگری نال بُکّل کھلّہی سی٬ اُہ وی اُہۄ رٹ لا رِہاسی۔

“سِںگھّ سجݨ دا سدّا دے کے سِںگھّاں نیں تیرے ’تے مِہر کِیتی ہَے۔ اُہناں دی گلّ منّ۔ جھٹّپٹّ سِںگھّ سج جا۔ سِںگھّ بݨِیا دیکھ کے ججّ تَینُۄں اُںجھ ہی بری کر دیݨگے۔ جیلہ وِچ کِئۄں سڑنا ہَے؟ باہر جا کے کَۄم دی سیوا کرِیں۔ غرِیب-غُربِیاں دِییاں جیباں کٹّݨ دی تھاں سیٹھاں دے خذانے لُٹِّیں۔ ذالم پُلسِییاں دے ڈھِڈّ پاڑِیں۔ جِئۄُںدا رِہا تاں سورگ بھۄگیںگا٬ مر گِیا تاں کَۄم دا شہِید اکھوائیںگا۔ اِتِہاس وِچ تیرا ناں آئیگا۔ سمّتی والِیاں دا کھہِڑا چھڈّ۔ اُہناں پِچھّے لگّ کے تُۄں جُرم کرنے چھڈّے٬ پر کھٹِّیا کی؟ اُمر کَید۔ اُہ وی جھُۄٹھے کیس وِچ۔ ودھّۄ-ودھّ اپِیل دے فَیسلے تک اُہ تیرے نال کھڑۄنگے۔ پھیر کِسے ہۄر دے کیس دی پَیروائی وِچ رُجھ جاݨگے۔ تَینُۄں بھُلّ جاݨگے۔”

لاںگری دِییاں گلّاں سُݨ کے مِیتے نُۄں لگّدا سی کِہ اُہ سچّ آکھدا سی۔ ہکّ-سچّ دی کما کے کھاݨ والے دی سماج وِچ کۄئی تھاں نہِیں ہَے۔ پھیر اُہ نالی دا کِیڑا بݨ کے کِئۄں جِیوے؟ مرنا سبھ نیں ہَے۔ اُہ کھاںدا-پِیںدا اتے بہادراں والی مَۄت کِئۄں نامرے؟

لاںگری دا دُۄجا اکھاݨ وی سچّ سی۔ سادھ مہِینے تۄں اِس بَیرک وِچ آئُݨ لئی سِںگھّاں دے ہاڑے کڈھّ رِہا سی۔ بَیرک وِچ آئُݨا تاں دُۄر دی گلّ سی٬ ہالے تک اُس نُۄں سِںگھّاں دے درشن تک نہِیں سن ہۄئے۔

مِیتے نُۄں سِںگھّ سجݨ دا سدّا سِںگھّاں نیں خُد دِتّا سی۔ اُہ سدّے دی پْرواہ نہِیں سی کر رِہا۔

مِیتے نُۄں لاںگری دی تِیجی گلّ ’تے کِںتُّۄ سی۔ سمّتی والِیاں دے اُس اُپر بہُت اہِسان سن۔ جے اُہ بھِیڑ سمیں مِیتے پالے دی باںہ ناں پھڑدے تاں اُہ کدۄں دے پھاںسی چڑھ گئے ہُںدّے۔ سمّتی والے اُہناں دا ساتھ چھڈّݨ والے نہِیں سن۔ ہائی کۄرٹ اُہناں نیں اپِیل کر دِتّی سی۔ کہِںدّے سی٬ “ہر ہِیلے رِہاء کرا کے چھڈّاںگے۔” اُہ جۄ کہِںدّے ہن٬ اُس ’تے پھُلّ چڑھائُںدے ہن۔

مِیتا جکّۄ-تکّی وِچ سی۔ اُہ سِںگھّاں واںگ تتّا وگے جاں سمّتی والِیاں واںگ ٹھرںہّمے نال چلّے۔ اُہ جیلۄہں بھجّے جاں بائِذّت بری ہۄ کے باہر نِکلے۔ اُہ آپݨے ورگِیاں نال ہُںدّے دھکّے دا بدلا سٹینگنّ نال لوے جاں سمّتی والِیاں واںگ لۄک-رائے بݨا کے راج پلٹا لِیائے۔

اُہ کِدھر جاوے؟ مِیتا اِہ سِٹّا نہِیں سی کڈھّ سکِیا۔

پر جتھیدار سِٹّے کڈھّ چّکے سن۔

اِک سِںگھّ نُۄں سادھ نُۄں بُلائُݨ لئی چھڑِیاں دی بَیرک بھیجِیا گِیا۔

سادھ نیں پَیر جُتّی ناں پائی۔ اُس نُۄں یکِین سی٬ فَیسلا اُس دے ہکّ وِچ ہۄئیگا۔

باہرلے سِںگھّاں نیں جۄ رِپۄرٹ بھیجی سی٬ پہِلاں اُہ پڑھ کے سُݨائی گئی۔

“اِہ سادھ نہِیں٬ پکھںڈّی ہَے۔ کاںگڑے دی ادالت وِچ چلّدے اِک کتل کیس وِچ بھگَۄڑا ہَے۔ رُۄپۄشی دے دِناں وِچ تِنّ سال اِہ اِک ڈیرے وِچ لُکِیا رِہا۔ اُتھے اِس نیں لۄکاں دِییاں دھارمِک بھاوناواں نال کھیڈݨا سِکھّ کے لۄکاں نُۄں خُۄب لُٹِّیا ہَے۔ پشُۄ بِرتی اِس دا کھہِڑا نہِیں چھڈّ رہی۔ ڈرائیِور دی پتنی ہی نہِیں٬ اِس نیں ہۄر سیوادارنِییاں دی اِذّت وی خراب کِیتی ہَے۔ ڈرائیِور دے مَۄکے ’تے پجّݨ والی گلّ جھُۄٹھی ہَے۔ پُلِس نیں ڈرائیِور کۄلۄں اِہ جھُۄٹھ کیس نُۄں مذبُۄت کرن لئی بُلوائِیا سی۔ سادھ نُۄں گُرباݨی دی اِک تُک تک نہِیں اُچارنی آئُںدی٬ گُرباݨی دی وِیاکھِیا کرنی تاں دُۄر دی گلّ ہَے۔ پِںڈّ والے سہی ہن۔ اُہناں جۄ کِیتا ہَے٬ ٹھِیک کِیتا ہَے۔”

باہرلے سِںگھّاں دی رائے سی کِہ لۄکاں نُۄں گُمّراہ کرن والے اِس پاکھںڈّی نُۄں جیلہ وِچ ہی سۄدھ دِتّا جاوے۔

آپݨا کچّا چِٹھّا سُݨ کے سادھ تھر-تھر کمبّݨ لگّا۔ پَیرِیں پَے-پَے مافِییاں مںگّݨ لگّا۔

پہِلاں اُس دا مُۄںہ کالا کِیتا گِیا۔ پھیر چھِتّر مار کے اُس نُۄں بَیرک وِچۄں بھجائِیا گِیا۔

مِیتے نُۄں لگّݨ لگّا٬ ہُکم-ادُۄلی کارن اُس نال وی اُہۄ جِہا سلُۄک ہۄݨ والا ہَے۔

غُسّے دی تھاں پِیار نال اُس نُۄں کۄل  بُلائِیا گِیا۔ مُکھّ سیوادار ولّۄں خُد اُس نُۄں سمجھائِیا گِیا۔

“بںٹّی دے کاتل بڑے ہُشِیار ہن۔ پِچھّے کۄئی سُراغ نہِیں چھڈّ کے گئے۔ جاپدَے واردات پُلسِییاں نیں کِیتی ہَے٬ پر تُۄں گھبرا ناں۔ سِںگھّ اُہناں نُۄں لبھّ کے چھڈّݨگے۔ ہائیِکۄرٹ وِچ پیش کر کے اُہناں تۄں جُرم دا اِکبال کرائُݨگے۔ اُہناں نُۄں جیلہ اتے تُہانُۄں رِہاء کرائُݨگے۔”

جتھیدار دے اِس تھاپڑے نیں مِیتے نُۄں دۄچِتّی وِچۄں کڈھّ دِتّا۔ اُس نیں من ہی من فَیسلا کِیتا٬ “اجّ تۄں کیس پتِت کرنے بںدّ۔ نِتنیم شُرُۄ۔ مَیں پُۄرن سِںگھّ بݨ کے رہاںگا۔”

 

 

16

مںتّری-مںڈّل دی مِیٹِںگّ دیر رات تک چلّدی رہی۔ فَیسلے دی جاݨکاری مِلدِیاں ہی سُپرڈَیںٹ بھجّا-بھجّا آئِیا۔ نچھتّر سِںگھّ نُۄں کچّی نِیںدۄں جگائِیا۔ پھیر مںتّری-مںڈّل ولّۄں لِیا گِیا فَیسلا اُس نُۄں سُݨائِیا۔ نالے سرکار ولّۄں یکِین دِوائِیا٬ “اِہ کاروائی گُپت رکھّی گئی ہَے۔ تُہاڈی رِہائی تک فَیسلے دی کِسے نُۄں بھِݨک نہِیں پئیگی۔ ہُکم وِشیش دُۄت راہِیں آئیگا۔ بسّ٬ رِہائی لئی تِیاررہۄ۔”

اِس سمیں کۄٹھی وِچ چار کَیدی بںدّ سن۔ وِدھائِک اتے پْرۄفَیسر۔ رامُۄ لاںگری اتے پالا۔ پْرۄفَیسر اتے رامُۄ دی رِہائی نچھتّر نال جُڑی ہۄئی سی۔ سُپرڈَیںٹ دے جاݨ بائد وِدھائِک نیں اِہ خُشخبری اُہناں نُۄں وی سُݨا دِتّی۔

خُش ہۄݨ دی تھاں اُس سمیں تۄں چارے کَیدی آپݨے-آپݨے بِسترِیاں وِچ پئے اُسّلوٹّے لَے رہے سن۔

وِدھائِک نُۄں لگّ رِہا سی کِہ مُکھّ مںتّری نیں ہالے اُس نُۄں منۄں مُیاف نہِیں کِیتا۔ نچھتّر سِںگھّ دِییاں اکھّاں پُۄںجھݨ لئی اُہ رِہائی دے ہُکم جاری کر دِںدّا ہَے۔ پھیر کِسے ناں کِسے بہانے رۄڑا اٹکا دِںدّا ہَے۔ دۄ وار پہِلاں اِںجھ ہۄ چُکّا ہَے۔ اُسنُۄں جاپ رِہا سی٬ اِس وار وی اِںجھ ہی ہۄݨا ہَے۔

اِہۄ جِہا کُجھ لاںگری رامُۄ سۄچ رِہا سی۔ اُہ مُلذم نہِیں سی۔ اُس نُۄں اُچّ ورگ دے لۄکاں دی پسںدّ دا کھاݨا بݨائُݨا اتے پھیر ڈھںگّ نال ورتائُݨا آئُںدا سی۔ اِسے کسُۄر کارن اُس نُۄں جیلہ وِچ سُٹِّیا گِیا سی۔

جیلہ مُکھی دے دَۄرے سمیں ستِںدّر کُمار اِکۄ گِلا کردا سی٬ “مَینُۄں چںگّا لاںگری دِئۄ۔”

سُپرڈَیںٹ نیں اِک-اِک کرکے وِیہ لاںگری اُس دی سیوا وِچ ہاذر کِیتے۔ اِک وی اُس دے نکّ ہیٹھ ناں آئِیا۔ کِسے نُۄں ٹریء پھڑنی نہِیں سی آئُںدی٬ کِسے نُۄں گلاس ڈھکّݨا نہِیں سی آئُںدا۔ کِسے نُۄں ساہِب نال گلّ کرن دی سُۄجھ نہِیں سی٬ کِسے نُۄں ساہِب دے کمرے اںدّر وڑن دی۔ کِسے نُۄں سُۄپ نہِیں سی بݨائُݨا آئُںدا٬ کِسے نُۄں برِیانی۔

اِہ پُلِس لائیِن دی مَیسّ نہِیں٬ جیلہ سی۔ لاںگری کَیدِییاں وِچۄں لائِیا جاݨا سی۔ ساہِب دی پسںدّ دا کَیدی کِتھۄں لِیاںدا جاوے؟ سُپرڈَیںٹ نُۄں سمجھ نہِیں سی آرہی۔

اخِیر مسلا سُلجھائُݨ لئی پُلِس کپتان دی مدد لئی گئی۔

پُلِس نیں اِک درمِیانے ہۄٹل ’تے چھاپا مارِیا۔ بِناں مذدُۄری تۄں شراب پِیا رہے مَینیجر اتے ویٹر نُۄں پھڑِیا۔ مَینیجر اگّے شرت رکھّی٬ “جے مُکدّمے وِچۄں نِکلݨا ہَے تاں کُجھ مہِینِیاں لئی ویٹر نُۄں بھُلّ جا۔”

مَینیجر ہتھّ جۄڑ کے کھڑۄ گِیا٬ “میرے کۄل اِس ورگے وِیہ ویٹر ہن۔ اِس نُۄں جِنّا چِر مرذی رکھّۄ۔”

رامُۄ من لا کے کمّ کرے٬ اِس لئی سُپرڈَیںٹ نیں اُس نُۄں بھرۄسا دِتّا٬ “ساہِب کُجھ دِناں دے مہِمان ہن۔ جے خُش ہۄ گئے تاں تَینُۄں نال لَے جاݨگے۔ پُلِس وِچ بھرتی کروا دیݨگے۔”

جلدی مُکتی اتے پُلِس دی نَۄکری دے سُپنے لَیںدا رامُۄ دِن رات ساہِب دی سیوا کردا رِہا۔

اُس دے ماڑے بھاگاں نُۄں ستِںدّر دی رِہائی دے ہُکم وِدھائِک نالۄمپہِلاںیاگئے۔

رامُۄ دا کمّ نچھتّر نُۄں وی پسںدّ سی۔

“میری رِہائی وی ہۄݨ والی ہَے۔ دۄ-چار دِناں لئی نواں کھسم کِتھۄں کراںگے۔ کُجھ دِن اَۄکھے کٹّ لَے۔ مَیں تَینُۄں آپݨے کۄل رکھّ لواںگا۔”

آکھدے وِدھائِک نیں ستِںدّر کۄلۄں رامُۄ دا رسّا پھڑ لِیا۔ ’کُجھ دِن‘ کئی مہِینِیاں وِچ بدل گئے۔ ناں نچھتّر دا کھہِڑا چھُٹّا٬ ناں رامُۄ دا۔

رامُۄ نُۄں لگّ رِہا سی٬ کھہِڑا اِکلّے نچھتّر دا چھُٹّیگا۔ رامُۄ دا رسّا کۄئی ہۄر ذۄراور کَیدی پھڑ کے لَے جائیگا۔

پالے دا فِکر اُہناں نالۄں وکھّرا سی۔ اُہ اُمر کَید کٹّ رِہا سی۔ باکِییاں دی رِہائی نال اُس دا کۄئی لَیݨا-دیݨا نہِیں سی۔ لابھ سِںگھّ ناں دے اِک مہاںرِشی نیں اُس نُۄں چُۄہے تۄں راجکُمار بݨا دِتّا سی۔ سورگ بھۄگݨ لئی اِتھے بھیج دِتّا سی۔ بیفِکری اتے کھُلّہا کھاݨ-پِیݨ کارن اُس دی گۄگڑ ودھ گئی سی٬ گردن مۄٹی ہۄ گئی سی۔ وِدھائِک دے رِہاء ہُںدِّیاں ہی اُس دا سورگ اُجّڑ جاݨا سی۔

راجکُمار تۄں مُڑ چُۄہا بݨن دا خِیال آئُںدے ہی اُس نُۄں کامبا چھِڑ جاںداسی۔ آپݨے بِسترے وِچ پِیا پالا٬ وِدھائِک دی رِہائی رۄکݨ لئی سُکھّاں سُکھّݨ لگّا۔

پالے نیں کئی جیلہاں دیکھِییاں سن۔ سَیںکڑے جیلہ کرمچارِییاں نال واہ پِیا سی۔ اُہ سبھ خُۄںخار سن٬ پر اِس کۄٹھی دی ہدّ وِچ پتا نہِیں کِسے کی جادُۄ دھُۄڑِیا سی۔ کۄٹھی دے گیٹ کۄل پُجّدے ہی افسر مۄم واںگ نرم ہۄ جاںدے سن٬ جانوراں واںگ پُۄچھ مارن لگّدے سن۔

لۄک کۄٹھی نُۄں بھاگاں والی سمجھدے سن۔ سالاں بائد اِہ اِک-ادھّ وار کھُلّہدی سی۔ جدۄں کھُلّہدی سی٬ کئی رںکّاں نُۄں راجے بݨا دِںدّی سی۔

اَیمرجَیںسی دے دِناں وِچ اِتھے شیخر بابا بںدّ رہے سن۔ جیلہ دا اِک ڈِپٹی اُہناں دا اُپاشک سی۔ سرکار دِییاں ہدائِتاں نُۄں چھِکّے ٹںگّ کے٬ آپݨی نَۄکری نُۄں ذۄخم وِچ پا کے اُس نیں نیتا جی دی خُۄب سیوا کِیتی۔ اَیمرجَیںسی ختم ہُںدِّیاں ہی راج-پلٹا آ گِیا۔ شیخر ساہِب بہُت وڈّی کُرسی ’تے جا بَیٹھے۔ بھِیڑ وِچ کمّ آئِیا مِتّر اُہناں نُۄں یاد آئِیا۔ سہُں چُکّدِیاں ہی اُہناں نیں ہُکم جاری کِیتا۔ ترکّی دے کے اُس نُۄں ڈِپٹی تۄں سُپرڈَیںٹ بݨائِیا۔ پھیر وِشیش ترکِّییاں دے کے جیلہ وِبھاگ دا مُکھی بݨائِیا۔ رِٹائِر ہۄݨ لگّا تاں دۄ سال ہۄر بخش دِتّے۔ جِنّا چِر سیخر ساہِب ہیٹھ کُرسی رہی٬ ڈِپٹی مَۄجاں ماݨدا رِہا۔

پھیر کئی سالاں بائد اِہ کۄٹھی برنالا ساہِب لئی کھُلّہی۔ اُہناں دا دِل لگائُݨ لئی اِک مخَۄلِیئے کَیدی نُۄں کۄٹھی بھیجِیا گِیا۔ گلّاں مار-مار کَیدی نیں برنالا ساہِب دا من جِتّ لِیا۔ باہر جا کے پہِلاں اُہناں گالڑی نُۄں وِدھائِک بݨائِیا۔ پھیر جدۄں اُہناں دی سرکار بݨی٬ اُہناں اُس نُۄں مںتّری بݨا دِتّا۔ اجّ- کلّہ گالڑی ساہِب دی سُۄبے دی سِیاست وِچ آپݨی تھاں ہَے۔ کئیِیاں سالاں بائد کۄٹھی نُۄں بھاگ لگّے سن۔ جیلہ ادھِکارِییاں نیں اِتِہاس تۄں سبک سِکھّ رکھِّیا سی۔ کِسے دا من مںتّری بݨن نُۄں کردا سی٬ کِسے دا وِبھاگ دا مُکھی۔

جِنّا چِر نچھتّر ہُراں دے سِتارے گردِش وِچ رہے٬ مُلاذم اُہناں کۄلۄں پاسا وٹّدے رہے۔ گڈّی دے لِیہ ’تے آئُںدِیاں ہی اُہناں کاںٹے بدل لئے۔ کۄٹھی کھُلّہݨ دا ہُکم مِلدے ہی سُپرڈَیںٹ نیں تاڑ لِیا۔ ’گُرُۄ چیلے وِچکار سمبّںدھّ سُدھر گئے ہن۔‘ سبھ نُۄں پتا ہَے٬ وِدھائِک نُۄں سذا مُکھّ مںتّری دے اِشارے ’تے ہۄئی سی۔ ہائی کۄرٹ دے ادھّے ججّ مُکھّ مںتّری دے لائے ہۄئے ہن۔ نذر سولّی ہُںدّے ہی اُس نیں وِدھائِک نُۄں بری کروا دیݨا سی۔ نچھتّر سِںگھّ نَۄجوان  سی٬ سِیاست وِچ ہالے اُس نیں ہۄر ترکّی کرنی سی۔  دُۄر-اںدّیش سُپرڈَیںٹ اُس نُۄں ہُݨ تۄں مںتّری منّ کے چلّݨ لگّا۔

اِسے ترہاں ستِںدّر کُمار پُلِس وِبھاگ دا وڈّا افسر  سی۔ ماڑے دِناں نیں لںگھّ ہی جاݨا ہَے۔ اُہ کِسے وی دِن وِبھاگ دا مُکھی بݨ سکدا  سی۔ اِس سمیں وی  اُس دی بہُت چلّدی سی۔  چھۄٹے کرمچارِییاں دے وارے-نِیارے اُہ جیلہ ’چ بَیٹھا کر سکدا  سی۔  بھوِکھّ دے مُکھی نُۄں خُش رکھّݨا چھۄٹے کرمچارِییاں دا فرذ سی۔

سِیاسی کَیدی اُڈاری مارن ہی والے سن۔ جیلہ سُپرڈَیںٹ اِک مِںٹّ وی اجائیِں  نہِیں سی گوا رِہا۔

کۄٹھی دے پِچھواڑے مُلاذماں دے کُیارٹر سن۔ کُیارٹراں اتے کۄٹھی وِچکار اِک کںدھّ سی۔ مُلاذماں دے آئُݨ-جاݨ لئی کںدھّ وِچ اِک چھۄٹا جِہا درواذا سی۔

سُپرڈَیںٹ اِس درواذے دا بھرپُۄر فائِدا اُٹھا رِہا سی۔

دفتر جاںدا-جاںدا پہِلاں اُہ کۄٹھی دے درواذے ’تے دستک دِںدّا۔ تِںنیں کَیدِییاں نُۄں گڈّ-مارنِںگّ آکھدا۔ “رات کۄئی دِکّت پیش تاں نہِیں آئی۔” اِہ پچھّدا٬ پھیر آپ ساری کۄٹھی دا مُیائِنا کردا۔ سفائی ٹھِیک ہۄئی ہَے؟ اِہ دیکھدا۔ “رسۄئی وِچ کِسے چِیذ دی کمی تاں نہِیں؟” لاںگری کۄلۄں پُچھّدا۔ دۄہاں مُشکّتِییاں نُۄں تاڑدا۔  “ساہِب لۄکاں دی سیوا وِچ کمی رہِ گئی تاں کۄٹھی بںدّ کر دئۄُں۔”

ڈِئۄُٹی ختم ہۄݨ بائد٬ گھر مُڑدا وی اِںجھ ہی کردا۔ نہا-دھۄ کے پھیر کۄٹھی آ دھمکدا۔ گپّ-شپّ ہںدّی۔ گلاسِییاں کھڑکدِییاں۔ شائِرۄ-شائِری ہُںدّی۔

 

جیلہ پھیر وی جیلہ سی۔ ودھِییا کھاݨ-پِیݨ سبھ کُجھ نہِیں ہُںدّا۔ دِن گھُمّدے-پھِردے٬ مُلاکاتِییاں نال گپّاں ماردے لںگھّ جاںدا سی۔ رات پَیںدِیاں ہی ہَۄل پَیݨ لگّدے سن۔ کدے اکھّاں بھری بِیوی ساہمݨے آ کھڑھدی٬ کدے گۄدی چڑھن لئی اُتاولے پئے بچّے۔ کدے باپ دے ہئُکے سُݨائی دِںدّے٬ کدے ماں دے کِیرنے۔ کدے اُجڑی فسل دِکھائی دِںدّی٬ کدے دھُںدّلا پَیںدا جا رِہا سِیاسی بھوِکھّ۔

وِدھائِک دا من جیلہۄں نِکلݨ لئی کاہلا پَیݨ لگّدا۔

“تُہاڈے میرے اُپر پہِلاں ہی بہُت اہِسان ہن۔ اِک اہِسان ہۄر کر دیوۄ۔ کۄئی ہِیلا-وسِیلا کر کے میری پکّی رِہائی دا اِںتذام کر دِئۄ۔”

وِدھائِک نیں سُپرڈَیںٹ کۄل مِنّت کِیتی۔ نال جیلہ مںتّری تۄں اِشارا کرائِیا٬ “جے تجوِیذ آئیگی٬ اُس ’تے پھُلّ چڑھنگے۔”

جیل جُپرڈَیںٹ جھٹّ دِماغ دے گھۄڑے دُڑائُݨ لگّا۔

کَیدِییاں دِییاں سمسِّیاواں نُۄں سمجھݨا اتے پھیر اُہناں دے ہلّ سُجھائُݨے جیلہ وِبھاگ دا کمّ ہَے۔ آپݨا فرذ نِبھائُݨ لئی جیلہ سُپرڈَیںٹ نیں نِئماں دا ڈُۄںگھا ادھِئَن کِیتا۔ پھیر سِٹّا کڈھِّیا۔

“پہِلے سمِیاں وِچ کَیدی نُۄں چار-دِیواری پِچھّے رکھّݨ دا اُدیش اُس نُۄں تسِیہے دیݨا سی۔ اجّ-کلّہ کَید دا اُدیش اُس دِییاں بھَیڑِییاں آدتاں نُۄں سُدھارنا اتے چںگّے شہِری بݨن وِچ اُس دی مدد کرنا ہَے۔ اِس اُدیش دی پُۄرتی لئی کَیدِییاں دِییاں سماجِک٬ مانسِک اتے سرِیرک سمسِّیاواں نُۄں سمجھݨا اتے سُلجھائُݨا ذرُۄری ہَے۔”

“پرِوار اتے سماج نالۄں لمّا سماں وکھّ رہِݨ کارن کَیدِییاں دِییاں مانسِک گُںجھّلاں پِیڈِییاں ہۄ جاںدِییاں ہن۔ سںتُّلن بݨائی رکھّݨ لئی کَیدی نُۄں گھر جاݨ دا ودھّ تۄں ودھّ مَۄکا دیݨا چاہِیدا ہَے۔”

اِہ مَۄکا٬ کِس نِئم وِچ٬ کِہڑی-کِہڑی سۄدھ کر کے دِتّا جا سکدا ہَے٬ پھیر پْرشاسن نُۄں اِہ سُجھائِیا۔

مَۄجُۄدا نِئماں انُسار کَیدی نُۄں اِک سال کَید کٹّݨ بائد اِک مہِینے دی چھُٹّی مِلدی ہَے۔ ہوالاتِییاں نُۄں اِہ سہُۄلت وی اُپلبدھ نہِیں ہَے۔ گْرِفتاری والے دِن تۄں لَے کے فَیسلے تک اُس نُۄں جیلہ وِچ سڑنا پَیںدا ہَے۔ کچہِرِییاں مُکدّمِیاں نال بھرِییاں پئیِیاں ہن۔ سُݨوائی مُکمّل ہۄݨ نُۄں کئی-کئی سال لگّدے ہن۔ کئی وار اِہ اُڈِیک دس-دس٬ باراں-باراں سال تکّ چلّدی ہَے۔

کَیدِییاں دے نال-نال چھُٹّی دی سہُۄلت ہوالاتِییاں نُۄں وی دِتّی جاوے۔ اِک سال کَید کٹّݨ بائد چھُٹّی مِلݨ والی شرت نرم کِیتی جاوے۔ کَیدی نُۄں کِسے وی سمیں چھُٹّی جاݨ دی کھُلّہ ہۄوے۔ اِک مہِینے دی چھُٹّی گھٹّ ہَے۔ اِس نُۄں چھے مہِینے تک ودھا دِتّا جاوے۔ کَیدی نُۄں پُۄری سذا تاں کٹّݨی ہی پَیݨی ہَے۔ جے ودھّ چھُٹّی جاݨ نال کَیدی دی رِہائی لٹکدی ہَے تاں اِس نال سرکار نُۄں کی فرک پَیںدا ہَے۔

پْرشاسن ولّۄں اِک ہۄر نِئم نُۄں سۄدھݨ دی مںگّ کِیتی گئی۔ اجّ-کلّہ کَیدی نُۄں کیول آپݨا اِلاج کرائُݨ لئی چھُٹّی مِلدی ہَے۔ چھُٹّی دی اِس سہُۄلت دا گھیرا ودھائِیا جاوے۔ نذدِیکی رِشتیداراں دا خِیال رکھّݨا وی کَیدی دا فرذ ہَے۔ نذدِیکی رِشتیداراں دے بِیمار ہۄݨ ’تے وی اِہ چھُٹّی دِتّی جاوے۔

اجِہِییاں کھُلّہاں نال کَیدی دے من وِچۄں کُڑتّݨ نِکل جاویگی۔ اُس دے سُدھرن دی آس ودھ جاویگی۔ جیلہ وِبھاگ دے مُکھی دی نذر آپݨے ہوالاتی مِتّر اُپر سی۔ ہوالاتِییاں نُۄں چھُٹّی مِلݨ دی تجوِیذ منذُۄر ہُںدِّیاں ہی ستِںدّر کُمار نیں چھُٹّی ’تے چلے جاݨا سی۔ چھُٹّی دَۄران اُس نیں رُسّے باس نُۄں منا لَیݨا سی تے چھُٹّی ختم ہۄݨ تۄں پہِلاں-پہِلاں بری ہۄ جاݨا سی۔

سُجھاء نال سہِمتی پْرگٹا کے جھٹّ اُس نیں مِسل جیلہ مںتّری دے میذ ’تے پہُںچّا دِتّی۔

جیلہ مںتّری دی نذر آپݨے مِتّر اُپر سی۔ سۄدھ دے پْروان ہُںدِّیاں ہی نچھتّر سِںگھّ نُۄں لمبّی چھُٹّی مِل جاݨی سی۔ رِشتیداراں نیں بِیمار ہُںدّے رہِݨا ہَے۔ ہر رِشتیدار دے اِلاج لئی چھُٹّی منذُۄر کرن لئی جیلہ مںتّری لئی راہ پدھّرا ہۄ جاݨا سی۔ اپِیل دے منذُۄر ہۄݨ تک نچھتّر سِںگھّ نیں چھُٹّی ’تے رہِݨا سی۔

سارِییاں اُپچارکتاواں مُکمّل کروا کے جیلہ مںتّری نیں مِسل مُکھّ مںتّری دے دفتر پہُںچّا دِتّی۔ مُکھّ مںتّری نیں آپݨی مۄہر لا دِتّی۔ مںتّری مںڈّل دی سہِمتی لئی تجوِیذ مِیٹِںگّ دے ایجںڈّے وِچ پوا دِتّی۔

ایجںڈّے دی کاپی مُلذماں ہتھّۄں ستائے لۄکاں دے ہکّاں دی راکھی کرن والی اِک ’پِیڑت بھلائی سںسّتھا‘ ناں دی جتھیبںدّی دے ہتھّ لگّ گئی۔ جتھیبںدّی نیں سۄدھاں وِرُدھّ پْرچار کرنا شُرُۄ کر دِتّا۔ کہِںدّی٬ “اِکلّے مُلذماں دی بھلائی دا خِیال کِئۄں رکھِّیا جاوے؟ اُہناں اناتھ بچِّیاں دے ہںجھُّۄیاں ولّ کِئۄں ناں تکِّیا جاوے جِنہاں دے ماپِیاں نُۄں اِہناں نیں دِن-دِہاڑے کتل کِیتا ہَے؟ اُہناں مُٹِیاراں دے اُجڑے بھوِکھّ نُۄں دھِیان وِچ کِئۄں ناں رکھِّیا جاوے٬ جِنہاں دِییاں اِذّتاں ستھّاں وِچ لُٹِّییاں گئیِیاں ہن٬ جِہڑِییاں ناں گھر دِییاں رہِییاں ہن٬ ناں گھاٹ دِییاں۔ مانسِکتا پِیڑت دھِر دی وی ہُںدّی ہَے۔ مُجرماں دے جیلہ جاںدِیاں ہی واپس آ جاݨ ’تے اُہناں دے سِینِیاں ’تے سپّ نہِیں لِٹݨگے؟ منمرذی دی چھُٹّی دا ادھِکار مِلݨ بائد کَیدی دا مرن تک جیلہ جاݨ نُۄں دِل نہِیں کرنا۔ چھُٹّی نُۄں کدۄں تک ودھائُںدے رہۄگے۔ ہوالاتی باہر آ کے گواہاں نُۄں دھمکائُݨگے۔ کامیابی ناں مِلی تاں گڈّی چڑھا دیݨگے۔ کِنّے مُکدّمِیاں وِچ اُہناں نُۄں جُرم کرن دی چھُٹّی دیوۄگے۔ نِجّی فائِدِیاں لئی مُجرماں نُۄں سذاواں دیݨ اتے جیلہِیں سُٹّݨ پِچھّے کمّ کردے سِدھاںتاں دی کھِلّی ناں اُڈائۄ۔”

سںسّتھا ولّۄں پِیڑتاں دے ہکّاں وِچ پیش کِیتے ترکاں نیں کئی ہۄر سںسّتھاواں دے رَۄںگٹے کھڑے کر دِتّے۔ سۄدھاں وِرُدھّ تھاں-تھاں متے پاس ہۄݨ لگّے۔

آلۄچنا تۄں ڈری سرکار نُۄں ہتھّ پِچھاںہ کھِچّݨا پِیا۔ ’اجِہی کۄئی تجوِیذ نہِیں‘ دا بِیان داغ کے مُکھّ مںتّری نُۄں سۄدھاں والی مِسل نُۄں ٹھںڈھّے بستے وِچ سٹّݨا پِیا۔

اِک تِیر دے نِشانے تۄں کھُںجھّ جاݨ نال جیل سُپرڈَیںٹ دا ترکش خالی ہۄݨ والا نہِیں سی۔ اُس نیں نواں تِیر کڈھّ لِیا۔

سرکار نُۄں جے نِئماں وِچ سۄدھ کرنی مُشکل جاپدی ہَے تاں اُہ مُشکل وِچ ناں پوے۔ ورتمان نِئماں دا سہارا لَے کے آپݨے چہیتے کَیدِییاں دی مدد کرے۔

لۄک رائے نچھتّر سِںگھّ دے ہکّ وِچ سی۔ اُس نُۄں رِہاء کرن دی مںگّ لَے کے لۄک آئے دِن جلسے کردے اتے جلُۄس کڈھّدے سن۔ سرکار خُفِییا پڑتال کروا چُکّی سی۔ کتل گنّمَیناں نیں آپݨی مرذی نال کِیتا سی۔ وِدھائِک دی اُس وِچ کۄئی بھُۄمِکا نہِیں سی۔ لۄکتںتّر وِچ لۄکاں دی رائے بہُت اہِمِیئت رکھّدی ہَے۔ سرکار لۄک رائے اگّے سِر جھُکائے۔ لۄک ہِتّ نُۄں دھِیان وِچ رکھّ کے مُکدّما واپس لئے۔

سرکار نیں اِس اُدیش دی پُۄرتی لئی ہائیِکۄرٹ وِچ ارذی لائی۔ ارذی دی سُۄہ گنّمَیناں دے وکِیلاں نُۄں لگّ گئی۔ اُہناں نیں وںجھّ گڈّ دِتّا۔ ’سرکار دا روئیِّیا پکھّپاتی ہَے‘ آکھ کے درخاست دا وِرۄدھ کرنا شُرُۄ کر دِتّا۔ گنّمَیناں نیں آپݨا فرذ نِبھائِیا ہَے۔ اُہ بیکسُۄر ہن۔ سارا مُکدّما واپس لِیا جاوے جاں سارے مُلذماں نُۄں اِکۄ اکھّ نال دیکھِیا جاوے۔

ہائیِکۄرٹ گنّمَیناں دے وکِیلاں نال سہِمت ہۄ گئی۔

ادالت دی دخل-اںدّاذی کارن رِہائی اِک وار پھیر ٹل گئی۔

اِسے دَۄران ستِںدّر کُمار دا پاسا سِدھّا پَے گِیا۔ مِنّت-ترلا کر کے اُس نیں کیںدری مںتّری نال سُلاہ کر لئی۔ مںتّری دے تیور ڈھِلّے پَیںدے ہی ججّ گٹھِّیا٬ ذمانت منذُۄر کرائی اتے پتّرے واچ گِیا۔

اِکلّے رہِ گئے نچھتّر نُۄں جیلہ ہۄر وڈھّ-وڈھّ کھاݨ لگّی۔ من جلدی رِہائہۄݨ لئی کاہلا پَیݨ لگّا۔ اُہ جیلہ مںتّری راہِیں جیلہ پْرشاسن ’تے دباء ودھائُݨ لگّا۔

جیلہ سُپرڈَیںٹ نیں کِںگّ برُۄس والی کہاݨی نُۄں چںگّی ترہاں گھۄٹا لائِیا ہۄئِیا سی۔ اُہ وِدھائِک دی رِہائی لئی نویں سِرِئۄں یتن کرن لگّا۔

سُپرڈَیںٹ نیں سرکار نُۄں یاد کرائِیا۔ سںوِّدھان نیں اُس نُۄں ہر ترہاں دے کَیدی دی٬ ہر ترہاں دی سذا مُیاف کرن دا ادھِکار دِتّا ہۄئِیا ہَے۔ بھاویں اِہ ادھِکار مِلِیا اجِہِییاں پْرستھِتِییاں نُۄں نجِٹھّݨ لئی ہَے٬ جِتھے کَیدی نال گھۄر انِیاں ہۄئِیا ہۄوے اتے کانُۄنی اڑچناں کارن٬ چاہُںدّے ہۄئے وی ادالت اِنساف ناں کر سکی ہۄوے٬ پر سرکار ولّۄں اِس ادھِکار دی بہُتی ورتۄں آپݨے ہمائِتِییاں دے بھلے لئی ہی ہۄ رہی ہَے۔

سُپرڈَیںٹ نیں اجِہے کُجھ کیساں دا ہوالا دِتّا٬ جِنہاں وِچ اِس ادھِکار دی ورتۄں سفلتاپُۄروک ہۄ چُکّی سی۔  سںگِّین جُرماں دے مُجرم چُپّ-چاپ گھراں نُۄں تُر گئے۔ اُہناں دے رِہاء ہۄݨ دی سُۄہ ناں کِسے سںسّتھا نُۄں مِلی٬ ناں کِسے ادالت نُۄں۔

سںجّے خان اُپر دۄ وِدِیارتھِییاں دے کتل دا کیس سی۔ بُڈھّے ماں-باپ دا اُہ اِکلَۄتا پتّر سی۔ پِچھّے اُہناں دی دیکھ-بھال کرن والا کۄئی نہِیں سی۔ اِس بہانے اُس دی سذا مُیاف کِیتی گئی سی۔

بچّے چُکّ کے اُہناں نُۄں مںگّتے بݨائُݨ والے گرۄہ دے سرگنے پْرتاپ سِںگھّ دی پتنی سخت بِیمار سی۔ اُہ کِسے وی سمیں دم تۄڑ سکدی سی۔ اُس دا دم آپݨی پتی دی گۄد وِچ نِکل سکے٬ اِس لئی سرکار نیں اِس ادھِکار دی ورتۄں کِیتِیسی۔

 

وِدھائِک دا پکھّ اِہناں سبھ نالۄں مذبُۄت سی۔ اُس نُۄں سذا سِیاسی کارناں کرکے ہۄئی سی۔ دۄہاں دھِراں وِچ ہُݨ سمجھَۄتا ہۄ چُکّا سی۔ پِںڈّ وِچ امن-چَین سی۔ امن-چَین نُۄں ستھائی رُۄپ دیݨ لئی لۄکاں وِچ اُہناں دے نُمائِںدے دا ہۄݨا ذرُۄری سی۔ اِس آدھار ’تے وِدھائِک دی رہِںدّی سذا مُیاف ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔

 

سذا مُیافی دے ہُکم اُپر راجپال دے دستخت ہۄݨے سن۔ راجپال تک پُجّݨ تۄں پہِلاں مِسل نُۄں ہذاراں چۄٹِییاں سر کرنِییاں پَیݨِییاں سن۔ پْرۄفَیسر دی پَیروی کرن والے اینے ہِمّتی نہِیں سن۔ ہُشِیاری نال سُپرڈَیںٹ نیں اُس دی مِسل وِدھائِک دی مِسل نال بنّہ دِتّی۔ جدۄں ہاتھی لںگھّ گِیا تاں پُۄچھ وی لںگھّ جاویگی اتے راتِیں سُپرڈَیںٹ ہاتھی اتے پُۄچھ دۄہاں دے لںگھّ جاݨ دی خبر سُݨا کے گِیا سی۔

اِس خبر ’تے کِسے نُۄں بہُتی خُشی نہِیں سی ہۄئی۔ اُہناں دا من آکھدا سی٬ اِس وار مِہنت پلّے پئیگی۔ دِماغ آکھدا سی٬ اِہ ہُکم وی چھلاوا ہَے۔ پُۄری سذا بھُگتݨی پئیگی۔

دُچِتّی وِچ پئے اُہ دُپہِر دا اِںتذار کرن لگّے۔

دُپہِر آئی۔ ہُکم دی تھاں بھَیڑی خبر لِیائی۔

“گھر دے کِسے بھیتی نیں پھیر لںکّا ڈھاہ دِتّی سی۔  گُپت دستاویذ پِیڑت بھلائی سںسّتھا کۄل پُجّ چُکّے ہن۔ سںسّار دے اہُدیدار ہائیِکۄرٹ ’چ بَیٹھے ہن۔ اُہ رِٹ دی تِیاری کر رہے ہن۔ اُہناں نُۄں گِلا ہَے۔ سرکار آپݨے ادھِکار دی دُرورتۄں کر رہی ہَے۔ آپݨا پکھّ مذبُۄت کرن لئی اُہناں نیں اںکّڑے جُٹا لئے ہن۔ اُہناں نُۄں پتا لگّ چُکّا ہَے   سںجّے خان نیں اِک راہگِیر دے پیٹ وِچ خںجّر مار دِتّا ہَے۔ اُہ  جیلہ دی ہوا کھا رِہا ہَے۔ پْرتاپ سِںگھّ دے گھر نُۄں جِںدّا لگّا ہۄئِیا ہَے۔ اُہ بچّے چُکّݨ دِلّی-دکھّݨ ولّ نِکلِیا ہۄئِیا ہَے۔ سںسّتھا سہے دی تھاں پہے تۄں ڈر رہی ہَے۔ بِیسِییاں ہۄر خاناں اتے پْرتاپ سِںگھّاں دی رِہائی دی یۄجنا بݨ رہی ہَے۔ اُمر کَید والے خترناک مُجرماں نُۄں چھے مہِینے بائد رِہاء کر کے سرکار نالے ادالتاں دا مذاک اُڈا رہی ہَے٬ نالے لۄکاں دی سُرکھِّیا لئی خترا کھڑا کر رہی ہَے۔ اجِہِییاں پکھّپاتی رِہائیِیاں ’تے رۄک لگّݨی چاہِیدی ہَے۔”

اِہ خبر سُݨ کے نچھتّر ہۄراں دے چِہرِیاں ’تے ہوائیِیاں اُڈّݨ لگِّییاں۔ نچھتّر پْرۄفَیسر کۄل جا بَیٹھا اتے رامُۄ پالے کۄل۔

رامُۄ رِیں-رِیں کرن لگّا۔

“میرے گھر بچّا ہۄݨ والا ہَے۔ مَیں بڑے سُپنے لئے سن۔ ہر مہِینے٬ پتنی دی جاںچ ڈاکٹر کۄلۄں کرواواںگا۔ اُس نُۄں ودھِییا تۄں ودھِییا خُراک دیواںگا۔ پتنی نُۄں خُش رکھّاںگا۔ میرِییاں سارِییاں یۄجناواں دھرِییاں-دھرائیِیاں رہِ گئیِیاں۔ اِکلّی بَیٹھی میری پتنی سارا دِن رۄںدی رہِںدّی ہَے۔ ہۄٹل والِیاں نیں اُدھار دیݨا بںدّ کر دِتّا ہَے۔ کۄٹھِییاں وِچ سفائی کر کے اُہ مساں پیٹ پالدی ہَے۔”

رامُۄ ڈر رِہا سی۔ اُس دی غَیر-ہاذری لمبّی ہۄݨ نال اُس دا بچّا مر سکدا ہَے٬ پتنی ’تے کۄئی ڈۄرے پا سکدا ہَے٬ وسِّیا-وسائِیا گھر اُجّڑ سکدا ہَے۔ رامُۄ دِییاں گلّاں سُݨ کے پالا وِدھائِک ’تے کھِجھݨ لگّا٬ “آپݨی رِہائی لئی ترلۄ-مچھّی ہۄ رہے وِدھائِک نُۄں رامُۄ دے من دی پِیڑ دی سمجھ کِئۄں نہِیں آ رہی؟ جیلہ وِچ رہِݨا وِدھائِک دی مجبُۄری ہَے۔ اُہ سذا بھُگت رِہا ہَے۔ رامُۄ دی رِہائی وِچ کۄئی کانُۄنی اڑچن نہِیں ہَے۔ بسّ٬ وِدھائِک دا اِشارا چاہِیدا ہَے۔ نچھتّر نُۄں کِسے دی آذادی نالۄں پتا نہِیں جِیبھ دا سُیاد کِئۄں پِیارا ہَے؟

پالا رامُۄ واںگ جھُۄر سکدا سی٬ اُہ جھُۄرݨ لگّا۔

بائد دُپہِر پھیر خبر آئی٬ “اِس سمیں سُݨوائی ہۄ رہی ہَے۔ سںگِّین جُرماں دے کَیدِییاں دی تھۄک دے بھاء ہۄ رہی رِہائی ’تے ہائی کۄرٹ ہَیران ہۄ رہی ہَے۔

رامُۄ مںہّ سِر لپیٹ کے پَے گِیا۔ پالا چھۄٹے-مۄٹے کمّ وِچ رُجھّ گِیا۔

شام نُۄں اُہۄ خبر آئی جِس دا ڈر سی٬ “اِس آپ-ہُدریپݨ ’تے سرکار نُۄں خُۄب جھِڑکاں پئیِیاں۔ ہال دی گھڑی ہائی کۄرٹ نیں ہۄر رِہائیِیاں ’تے پابںدّی لا دِتّی ہَے۔ پِچھلے تِنّ سالاں وِچ کِنہاں-کِنہاں کَیدِییاں نُۄں٬ کِس-کِس بہانے چھڈِّیا گِیا ہَے؟ اگلے تِنّ مہِینِیاں وِچ کِس-کِس نُۄں چھڈّݨ دا اِرادا ہَے۔ اِس دی وِسترِت رِپۄرٹ مںگّی گئی ہَے۔

باکِییاں لئی اِہ خبر ماڑی سی پر پالے لئی چںگّی۔ کُجھ دِن کۄٹھی ہۄر کھُلّہی رہیگی۔ کُجھ دِن پالے نُۄں ہۄر مَۄجاں بݨِییاں رہِݨگِییاں۔

سویرے بھاویں پالے نیں اِہۄ سُکھّ سُکھّی سی٬ پر رامُۄ دا اُترِیا مُۄںہ دیکھ کے ہُݨ اُس نُۄں آپݨی سُکھّ پُۄری ہۄݨ ’تے دُکھّ ہۄ رِہا سی۔

 

 

17

اِک پاسے تھاݨے وِچ نفری گھٹّ سی٬ دُۄجے پاسے خُفِییا وِبھاگ نیں سخت تاڑنا کِیتی سی٬ “جلسا اتّوادِییاں دے ہکّ وِچ ہۄ رِہا ہَے۔ جۄش ’چ آئی بھِیڑ کُجھ وی کر سکدی ہَے۔ ستھانک پُلِس پُۄری چَۄکس رہے۔”

جلسے ’تے نذر رکھّ رہی پُلِس پارٹی دی اگوائی مُکھّ افسر خُد کر رِہا سی۔ اُہ کئی دِناں بائد بِسترے وِچۄں اُٹھِّیا سی۔ ہالے وی گلا خراب سی٬ نِچھّاں آ رہِییاں سن اتے ہڈّ ٹُٹّ رہے سن۔ دھپّ اتے دھُۄڑ ہال نُۄں ہۄر بیہال کر رہی سی۔

سرِیرک دے نال-نال اُہ مانسِک تناء وِچ وی سی۔ جِس بںٹّی کتل کیس دی گُتھّی سُۄبے دی ساری پُلِس تۄں دۄ سال تک نہِیں سی سُلجھی٬ اُہ اِکلّے منِںدّر نیں سُلجھا لئی سی۔ کاتل پھڑ وی لئے سن اتے جُرم دا اِکبال وی کروا لِیا سی۔ شاباش٬ ترکّی اتے اِنام دیݨ دی تھاں نالے افسراں نیں اُس دی کھُمبھّ ٹھپّی٬ نالے کاتل چھڈّ دِتّے۔

اِہ گلّ کئی مہِینے پُراݨی سی۔ ہالے تک منِںدّر دا غُسّا ٹھںڈھّا نہِیں سی ہۄئِیا۔ اُس نیں من وِچ ٹھاݨ رکھّی سی٬ “مَیں کاتلاں نُۄں پھڑوا کے چھڈّاںگا۔” اُس نُۄں کِسے اجِہے اُچِت بںدّے دی تلاش سی٬ جِہڑا مُخبر دا ناں وی ذاہر ناں کرے٬ اتے مُلذماں نُۄں ہتھّ وی پا لئے۔

سمّتی والِیاں نیں پتا نہِیں کِنّے کُ بُلارے بُلائے سن۔ جلسا ہنُۄمان دی پُۄچھ واںگ ودھدا جا رِہا سی۔

بُڑ-بُڑ کردا منِںدّر کار دی پِچھلی سِیٹ ’تے لُٹک گِیا اتے نِیم-بیہۄشی دی ہالت وِچ جلسا ختم ہۄݨ دا اِںتذار کرن لگّا۔

آخر سٹیج سکتّر نیں اَیلان کِیتا٬ “اںتِّم بُلارا لۄکاں دے سنمُکھ ہۄ رِہاہَے۔”

بابا گُردِتّ سِںگھّ جدۄں بۄلدا سی٬ لۄکاں دے رَۄںگٹے کھڑے ہۄ جاںدے سن۔ منِںدّر سِںگھّ اُس دے وِچاراں نال بہُتا سہِمت نہِیں سی٬ پر بابے دِییاں کرارِییاں-کرارِییاں گلّاں سُݨ کے اُس نُۄں آنںدّ آئُںدا سی۔ ہِمّت بٹۄر کے اُہ بابے دِییاں گلّاں ولّ دھِیان دیݨ لگّا۔

’لۄٹُۄ سرکار‘, ’لُٹّے جا رہے لۄک‘ اِہ ٹۄٹکے اُہ کئی وار سُݨا چُکّا سی۔ گھسِیا-پِٹِیا وِشا اُس نُۄں اکائُݨ لگّا۔

منِںدّر مُڑ اکھّاں مِیچݨ ہی لگّا سی کِہ بابا اَیلان کرن لگّا۔

“سمّتی کۄلۄں اِہ بھُلّ ہۄئی ہَے۔ اسِیں اُہ بھُلّ سۄدھاںگے۔ بںٹّی دے اسل کاتل لبھّاںگے۔ پھیر اُہناں نُۄں لۄک-کچہِری وِچ پیش کراںگے۔”

اِہ اَیلان سُݨ کے منِںدّر دا من گُلاب واںگ کھِڑ گِیا۔ اُس دی ہڈّ-بھنّݨی دُۄر ہۄ گئی۔ اُہ اِںجھ نَۄں-بر-نَۄں مہِسُۄس کرن لگّا٬ جِویں سںجِّیونی بُۄٹی سُںگھّ لئی ہۄوے۔

اجِہے اُچِت مَۄکے ’تے اجِہی سںسّتھا دی اُس نُۄں تلاش سی۔

اِس شُبھ کمّ لئی بابے نیں لۄکاں کۄلۄں سہِیۄگ دی مںگّ کِیتی۔ “مَیں پھڑاواںگا تُہانُۄں اسل کاتل۔” منِںدّر یۄگدان پائُݨ دا من بݨائُݨ لگّا۔

“اگّے لۄک پُلِس کۄل مُخبری کردے ہن۔ اجّ پُلِس لۄک-نُمئِںدے کۄل مُخبری کریگی۔ سۄچدا منِںدّر جلسے دے ختم ہۄݨ دا اِںتذار کرن لگّا۔

“مُخبر نُۄں مُلذم پھڑائُݨ دی تڑپ اِکلّی پَیسا کمائُݨ لئی نہِیں ہُںدّی٬ اِس پِچھّے اُس دی شُبھ بھاونا وی کمّ کر رہی ہُںدّی ہَے۔” اِہ سُۄرت منِںدّر نُۄں خُد مُخبر بݨن بائد سمجھ آئِیا۔

شائِد اجِہے ہی تِیبر جذبے تہِت منِںدّر دا مُخبر اُس دے پِچھّے پِیا ہۄئِیا سی٬ “ڈھابے ’تے چھاپا مارۄ۔ نالے اُتھے نشا وِکدا ہَے٬ نالے دھںدّا ہُںدّا ہَے۔”

ڈھابا منِںدّر دے اِک مِتّر دے رِشتیداراں دا سی۔ “کِدھرے سِر مُنائُںدے ہی اَۄلے ناں پَے جاݨ۔” ڈھابے دے مہُۄرت والے دِن مِتّر اُس کۄل سِفارش کر گِیاسی۔

تِنّ دِن منِںدّر مُخبری دی تسدِیک کردا رِہا۔

دۄ سِپاہِییاں نُۄں ڈھابے دُیالے گیڑا دیݨ ’تے لائِیا۔ سۄچِیا سی٬ پُلِس گھُمّدی دیکھ کے مالک اِشارا سمجھ جاݨگے۔ گاہک ستھِتی دی گمبھِّیرتا سمجھ کے اِتھے آئُݨۄں ہٹ جاݨگے۔

پر مالکاں اتے گاہکاں نُۄں آپݨے آپ ’تے پتا نہِیں کِنّا کُ بھرۄسا سی۔ اُہناں دے کنّ ’تے جُۄں تک ناں سرکی۔

منِںدّر مُخبر نُۄں نراذ نہِیں سی کر سکدا۔ اُہ منِںدّر نُۄں بہُت کمّ دِںدّا سی۔ جے منِںدّر نیں چھاپا ناں مارِیا تاں اُس نیں کِسے ہۄر کۄلۄں چھاپا مروا دیݨا ہَے۔ منِںدّر نیں سۄچِیا٬ چھاپا مار لَیںدے ہاں۔ پھڑ-پھڑائی کر کے٬ لَے-دے کے چھڈّ دیواںگے۔ دۄہاں پاسِئۄں رہِ جائیگی۔ دِہاڑی بݨا کے مُخبر پِچھّۄں لہِ جائیگا۔

اگّے چںگّا مُرغا ہتھّ لگّ گِیا۔

پھڑِیا گِیا آشک٬ دھاگا مِلّ دے مالک دا شہِذادا سی۔

پہِراوے اتے میکئپ تۄں کُڑی چںگّے گھر دی جاپدی سی٬ پر کھۄدِیا پہاڑ نِکلی چُۄہی۔ اُہ ساںسِییاں دی تارۄ سی۔ اِدھر-اُدھر جاݨ دا تِنّ سَۄ لَیںدی سی۔

دۄ تھپّڑ کھا کے مُںڈّے نیں جۄ سچّ اُگلِیا٬ پہِلے ہلّے منِںدّر نُۄں اُس ’تے یکِین ناں آئِیا۔ لگّا٬ پُلِس تۄں ڈردا اتے نشے دی لۄر کارن اُۄل-جلُۄل بۄل رِہاہَے۔

تسدِیک کرن لئی اُس نیں دۄ ڈرائیِور دے جڑِییاں۔ اُہ وی جُرم کبُۄل کر گِیا۔

ہۄر پکّا ہۄݨ لئی کاکا جی دے نِپالی نَۄکر نُۄں چُکّ لِیا۔ اُہ وی جُرماں وِچ ودھّ چڑھ کے ہِسّا لَیںدا رِہا سی۔ اُس نیں وی ہامی بھر دِتّی۔

منِںدّر نیں ڈھابے دے مالکاں تۄں پںجّ سَۄ رُپِیا پھڑِیا۔ مُخبر نُۄں پھڑائِیا۔ تارۄ نُۄں جھِڑکاں مارِییاں٬ پھیر دۄہاں نُۄں چھڈّ دِتّا۔ اُس دے ہتھّ گُپت خذانا لگّ چُکّا سی۔ اُس نیں اواراگردی دے ٹُٹّے جِہے مُکدّمے تۄں کی لَیݨا سی۔

اِہ تِنّے بںٹّی دے اگواکار سن اتے کاتل وی۔ ہرمنبِیر نیں اِہ کارا پَیسِیاں دی تۄٹ کارن نہِیں سی کِیتا۔ پَیسے اُہناں کۄل اگّ لائِیاں نہِیں سن مُکّدے۔ لاڈ پِیار اتے پَیسے دی کھُلّہ نیں اُس نُۄں وِگاڑِیا سی۔ وپار وِچ رُجھّے باپ اتے سماج سیوا وِچ مست ماں نُۄں مُںڈّے کۄل بَیٹھݨ دی وِہل نہِیں سی۔ اُہناں نُۄں پتا ناں لگّا کدۄں مُںڈّا سمیں تۄں پہِلاں جوان ہۄئِیا۔ کدۄں کالج دی تھاں ہۄٹل٬ ٹِئۄُشن دی تھاں کلبّ جاݨ لگّا۔ کدۄں اُس دا بِیئر تۄں شُرُۄ ہۄئِیا سفر ہَیرۄئِن ’تے پُجّا۔ کدۄں ’کھُسّی تاکت ہاسل کرن‘ لئی اُہ نشے دے اڈِّیاں ’تے جاݨ لگّا۔

ہرمنبِیر دے دیر رات تک باہر رہِݨ وِچ نَۄکر اڑِکّا بݨدے سن۔ ہَۄلی-ہَۄلی اِہ اڑِکّا دُۄر کر لِیا۔ پہِلاں کلبّ دے باہر کھڑی گڈّی وِچ بَیٹھا ڈرائیِور اُچّی چاردِیواری اںدّر ہُںدِّییاں رںگّرلِییاں دی کیول کلپنا کردا سی۔ ہرمنبِیر اُس نُۄں نال لِجا کے اُس دے سُپنے ساکار کرن لگّا۔

تھاپا بِیئر دا شَۄکِین سی۔ پہِلاں اُہ بِیئر دِییاں بۄتلاں وِچ بچدی تُپکا-تُپکا بِیئر اِکّٹھی کر کے آپݨا شَۄک پُۄرا کردا سی۔ ہرمنبِیر  اُس نُۄں بِیئر دی تھاں وِدیشی سکاچ دا سواد چکھائُݨ لگّا۔

اہِسان دے دبّے نَۄکر اُس دے غُلام بݨ گئے۔ کٹھّپُتلِییاں واںگ اُس دے اِشارے ’تے نچّݨ لگّے۔

شَۄک پُۄرے کرن لئی ہرمن نُۄں پَیسے دی گھاٹ نہِیں سی٬ پر پَیسا ہاسل کرن لئی اُس نُۄں کئی ہتھّاں ولّ جھاکݨا پَیںدا سی۔ پہِلاں پاپا تۄں پَیسِیاں دی منذُۄری لَیݨی پَیںدی سی٬ پھیر مَینیجر کۄل جا کے پرچی لَیݨی پَیݨی سی٬ پھیر کَیشِیئر کَیش دِںدّا سی۔ اینا کُجھ کردے ہرمن نُۄں شرم آئُںدی سی۔

ہرمن نیں آپݨا خرچا آپ کڈھّݨ دی یۄجنا بݨائی اتے آپݨے ساتھِییاں نال وِچاری۔ غُلاماں دا فرذ سۄچ-وِچار کرنا نہِیں٬ ہُکم منّݨا سی۔ اُہ جھٹّ سہِمت ہۄ گئے۔

اگلے دِن ڈرائیِور اتے تھاپے نیں یۄجنا سِرے چاڑھ دِتّی۔ امِیراں دے بچِّیاں دے سکُۄل اگّۄں اِک بچّا کھِسکا لِیائے۔ نَۄکر اُس نُۄں مِلّ اںدّرلے آپݨے کُیارٹر وِچ لَے گِیا۔ ڈرائیِور نیں ٹُٹّی-بھجّی پںجّابی وِچ چِٹھّی لِکھی اتے وارِساں تک پُجّدی کر دِتّی۔ گھںٹّے دے اںدّر-اںدّر رکم مِتھی تھاں ’تے پُجّ گئی۔

’آپݨی کمائی‘ نال تِنّاں نیں ہفتا سورگ بھۄگِیا۔

پَیسے ختم ہُںدِّیاں ہی اُہناں اِہ کاروائی دُہرا دِتّی۔ کامیابی نیں اِک وار پھیر پَیر چُمّے۔ پَیسا چںگّا مِلِیائتے کِسے نُۄں کنسۄء وی ناں ہۄئی۔

تِنّاں دے ہَۄسلے بُلںدّ ہۄ گئے۔ اگلے ہفتے اُہ بںٹّی نُۄں چُکّ لِیائے۔

بںٹّی دے وارساں نُۄں کہاݨی دی سمجھ ناں آئی۔ اݨجاݨ-پُݨے وِچ اُہ پُلِس نُۄں اِتلاہ دے بَیٹھے۔ پُلِس ہرکت وِچ آ گئی۔ شہِر وِچ کرفِئۄُ لگّا٬ گھر-گھر دی تلاشی ہۄئی۔

کُڑِکّی وِچ پھسے ہرمن نُۄں کئی دِن بںٹّی نُۄں تھاپے دے کُیارٹر وِچ لُکائُݨا پِیا۔ مِل دی باہرلی چاردِیواری دس فُٹ اُچّی سی۔ کںدھّ دے اُپر دۄ فُٹّ اُچّی کںڈِّیالی تار سی۔ کِسے اگواکار دا سݨے بچّے کںدھّ ٹپّ کے اںدّر آ جاݨا اسمبھّو سی۔ مِلّ دے دۄ گیٹ سن۔ دۄہاں اُپر چَۄوی گھںٹّے پہِرا رہِںدّا سی۔ ہر اںدّر جاݨ والے دی تلاشی ہُںدّی سی اتے رجِسٹر وِچ اِںدراج ہُںدّا سی۔

اِہناں کارناں کر کے پُلِس نیں شہِر دا چپّا-چپّا چھاݨِیا٬ پر مِلّ اںدّر ناں وڑی۔ اِہ کِسے دے چِتّ-چیتے نہِیں سی کِہ کالے شِیشِیاں والے مِلّ دی گڈّی وِچ مِلّ دا مالک خُد بںٹّی نُۄں اںدّر لَے گِیا ہۄویگا۔

باپ دی چںگّی پڑھت نیں ہرمن نُۄں رںگّے ہتھّی پھڑے جاݨ تۄں بچا لِیا سی۔

بںٹّی دے رۄݨ دی آواذ نال دے کُیاٹراں والِیاں نُۄں ناں سُݨے٬ اِس لئی بںٹّی نُۄں نشا کھُیا کے بیہۄش رکھِّیا گِیا۔ نشے اتے بھُکھّ کارن بںٹّی دم تۄڑ گِیا۔

مَۄکا تاڑ کے لاش اُہناں نیں مِل دے باہر کھتاناں وِچ سُٹّ دِتّی اتے اجّ تک ڈھۄل ڈھکِّیا رِہا۔ اجّ وی بھاںڈا ہرمنبِیر نیں خُد بھنِّیا سی۔ اگلی کاروائی لئی منِںدّر اُہناں نُۄں تھاݨے لَے گِیا۔ پِچھّے ہی مِلّ دا مَینیجر آ گِیا۔ کِسے نیں بمبّے بَیٹھے ارۄڑا ساہِب نُۄں ہرمنبِیر دے شرابی ہالت وِچ پھڑے جاݨ دی سُۄچنا دے دِتّی سی۔

ارۄڑا ساہِب دی اُپر تک پہُںچّ سی٬ پر ماڑی جِہی گلّ خاتر اُہ کِسے دا اہِسان نہِیں سی لَیݨا چاہُںدّا۔ بمبّے بَیٹھِیاں ہی اُس نیں مَینیجر نُۄں ہدائِت کِیتی٬ “لَے-دے کے ماملا رفا-دفا کرۄ۔”

مہِںدّر اہِسان-فرامۄش نہِیں سی۔ مِلّ ولّۄں پُلِس نُۄں بجھّواں مہِینا آئُںدا سی۔ ویلے-کُویلے وادھُۄ وگار وی مِلّ جھلّدی سی٬ پر جۄ جُرم ہرمن نیں کِیتے سن٬ اُہناں وِچۄں بری کرنا اُس دے وسّ وِچ نہِیں سی۔

جُرماں دا خُلاسا سُݨ کے مَینیجر دے پَیراں ہیٹھۄں ذمِین کھِسک گئی۔ جھٹ اُس نیں مالک نال سمپّرک کِیتا۔ مالک نیں منِںدّر دی مِنّت کِیتی٬ پر منِںدّر نُۄں پَیسے نالۄں آپݨی ترکّی اتے مَیڈل ودھّ پِیارا سی۔ اُہ ٹسّ تۄں مسّ ناں ہۄئِیا۔

جدۄں منِںدّر کابُۄ ناں آئِیا تاں ارۄڑا ساہِب نیں اُپر تکّ فۄن کھڑکائے۔ جھٹّ نتِیجے نِکلݨ لگّے۔

کپتان کِسے ذرُۄری مِیٹِںگّ وِچ بَیٹھا سی۔ جھٹّ اُس نُۄں مِیٹِںگّ وِچۄں اُٹھائِیا گِیا۔ کپتان ولّۄں منِںدّر نُۄں ہُکم سُݨائِیا گِیا٬ “ہالات دا جائِذا لَیݨ لئی مَیں شہِر پُجّ رِہا ہاں۔ میرے پُجّݨ تک کۄئی کاروائی ناں کِیتی جاوے۔”

کپتان نیں منِںدّر نُۄں پُتّاں واںگ سمجھائِیا٬ “بںٹّی کتل کیس دی سُݨوائی مُکمّل ہۄ چُکّی ہَے۔ ادالت فَیسلا سُݨا چکّی ہَے۔ سارے گواہاں نیں پالے اتے مِیتے نُۄں کاتل ٹھہِرائِیا ہَے۔ لڑائی دے مَیدان وِچ گھۄڑے بدلݨے بیوکُۄفی ہُںدّی ہَے۔ پالے مِیتے نُۄں نِردۄش ٹھہِرائُݨ نال پُلِس دے نال-نال سرکار ’تے تھُۄ-تھُۄ ہۄئیگی۔ پہِلے پُلِس افسراں دی کھِچائی ہۄئیگی۔ کئیِیاں نُۄں نَۄکری تۄں ہتھّ دھۄݨے پَیݨگے۔ سمّتی والِیاں نیں سرکار اتے پُلِس دے پہِلاں ہی نکّ وِچ دم کر رکھِّیا ہَے۔ اُہناں نُۄں لۄکاں نُۄں بھڑکائُݨ دا مَۄکا مِل جائیگا۔ مُکھّ مںتّری خُد اِس کیس اُپر نذر رکھّ رہے ہن۔ اُہناں نیں گْرِفتاری دی اِجاذت نہِیں دیݨی۔

“ارۄڑا ساہِب سبھ دے مُۄںہ متھّے لگّدے ہن۔ اُس دی اِذّت دا سوال ہَے۔ اسِیں اُہناں نُۄں ناراذ نہِیں کر سکدے۔”

کپتان نیں ماتہِت نُۄں سمجھائُݨ دا آپݨا فرذ نِبھائِیا۔

اگلی کِسے کاروائی لئی اُس نُۄں منِںدّر دی سہِمتی دی ذرُۄرت نہِیں سی۔

جدۄں منِںدّر نیں چُپّ ناں تۄڑی تاں کھِجھے کپتان نیں دۄشِییاں نُۄں آپݨے کۄل بُلائِیا۔ سمجھا-بُجھا کے مَینیجر دے ہوالے کر دِتّا۔

رات نُۄں مَینیجر منِںدّر دے کُیارٹر آئِیا۔ اُس دے ہتھّ وِچ پںجّاہ ہذار دی گُٹّی سی۔ منِںدّر دا ماݨ-تاݨ کرن دا ہُکم کپتان نیں سُݨائِیا سی۔

کپتان ناراذ ناں ہۄوے٬ اِس گلّۄں ڈردا منِںدّر کۄئی ہِلّ-جُل ناں کر سکِیا۔

پر ذخمی سپّݨی واںگ اجّ تک اُہ اںدّر ہی اںدّر وِش گھۄلدا رِہا سی۔ ڈںگّ مارن دا اجّ ودھِییا مَۄکا سی۔

 

 

18

اسل مُلذماں دی شناخت ہۄݨ دا اَیلان کرن تۄں پہِلاں سمّتی آپݨے تَۄر ’تے تتھّاں دی پُشٹی کرن لگّی۔

ساجرے ہی بابا٬ شںکّر داس آڑھتِیئے دے گھر جا وڑِیا۔ پہِلاں اُس دے پۄتے نُۄں اگوا کِیتا گِیا سی۔

کۄئی ہۄر اِس واردات بارے پُچھّدا تاں شںکّر داس جھۄٹے واںگ سِر مار دِںدّا۔ بابے اگّے جھُۄٹھ بۄلݨ دی ہِمّت ناں پئی۔

گھر مُڑ کے بچّے نیں اگواکاراں بارے جۄ ویروے دِتّے سن٬ اُہ ہرمنبِیر ہۄراں دے اگواکار ہۄݨ دی پُشٹی کردے سن۔ ٹِیٹُۄ نُۄں اِک کالے شِیشِیاں والی کار وِچ بِٹھا کے لِجائِیا گِیا سی۔ کار نُۄں اِک سردار چلا رِہا سی۔ اُس دے نال بَیٹھا بںدّا مۄنا سی۔ اُس نُۄں جِتھے بںدّ کِیتا گِیا٬ اُہ کِسے نَۄکر دا کُیارٹر جاپداسی۔

شائِد کدے مُلذم پھڑے جاݨ۔ اِس آس نال شںکّر داس نیں اگواکاراں ولّۄں لِکھے خت سمبھّال رکھّے سن۔ اُہ اُس نیں بابے دے ہوالے کر دِتّے۔

بَیںک مَینیجر دا درواذا جِیون آڑھتِیئے نیں کھڑکائِیا۔ اُس دا کھاتا مَینیجر دے بَیںک وِچ سی۔ دۄہاں دا دۄستانا وی سی۔ اُس نیں وی تتھّاں دی پُشٹی کر دِتّی۔

ہتھّ-لِکھت ماہِراں کۄلۄں دۄہاں چِٹھِّییاں دا مِلان کرائِیا گِیا۔ دۄویں پتّر اِکۄ وِئکتی دے لِکھے ہۄئے سن۔ اِس رِپۄرٹ بائد کڑی نال کڑی جُڑن لگّی۔

اسل مسلا تاں ہلّ ہُںدّا جے بںٹّی دے گھردِیاں نُۄں لِکھِییاں گئیِیاں چِٹھِّییاں سُرکھِّئت ہُںدِّییاں۔ اسل دھمکی-پتّراں نُۄں پُلِس نیں مِسل نالۄں لاہ لِیا سی۔ اُس دی تھاں پالے کۄلۄں نوِییاں چِٹھِّییاں لِکھوا کے مِسل نال لا دِتِّییاں سن۔

سِٹّے ’تے پُجّݨ لئی سمّتی نُۄں ہۄر مِہنت دی لۄڑ مہِسُۄس ہۄئی۔

رجِںدّر نیں دھاگا مِلّ وِچ کمّ کردے ٹریڈ یُۄنِیئن دے نیتاواں نُۄں چَۄکس کِیتا۔ “تُسِیں تِنّاں دۄشِییاں دِییاں گتِیوِدھِییاں اُتّے نذر رکھّۄ۔ سمیں-سمیں سمّتی نُۄں سُۄچِت کرۄ۔”

تِنّ دِناں بائد سمّتی نُۄں مُڈھّلی جاݨکاری مِل گئی۔

کۄٹھی اںدّر کمّ کردے نَۄکراں نیں دسِّیا٬ “ہرمنبِیر دۄ مہِینے تۄں غائِب ہَے۔ پہِلاں اُس نُۄں دِلّی بھیجِیا گِیا۔ اُتھۄں باہرلے مُلک لئی جہاذ چڑھا دِتّا گِیا۔ اُہ کِس دیش اتے کِس رِشتیدار کۄل ٹھہِرِیا ہَے٬ اِس دا پتا لائُݨ دا یتن کِیتا جا رِہا ہَے۔

مِلّ مالک کاکے نُۄں پُٹھّے راہ پائُݨ والے نَۄکراں ’تے ڈاڈھا دُکھی  سی۔ جُتِّییاں مار کے دۄہاں نُۄں نَۄکرِیئۄں کڈھِّیا جا چّکِیا سی۔

مالک ولّۄں افواہ پھَیلائی گئی  سی٬ “نِپالی نِپال نُۄں دَۄڑ گِیا ہَے۔” پر اِہ سچّ نہِیں سی۔ مالک نیں تھاپے نُۄں دِلِّیئۄں لِیاںدا سی۔ اُس نُۄں اُتھے ہی پہُںچّائِیا گِیا ہَے۔ تھاپے دے رِشتیداراں نُۄں تاڑنا کِیتی گئی  سی٬ “جلدی اِس نُۄں اگّے پِچھّے کر دِئۄ۔ پُلِس کِسے وی سمیں اِس نُۄں پھڑن آ سکدی  سی۔” ہُکم منّ کے رِشتیداراں نیں تھاپے نُۄں کِدھرے دُۄر-دُراڈے بھیج دِتّا سی۔ یُۄنِیئن والِیاں دا اُس نال سمپّرک ستھاپت ہۄݨ والا سی۔

نشِیاں دی تۄٹ کارن ادھّ-مۄئِیا ہۄئِیا ڈرائیِور سرکاری ہسپتال دے نشا-چھُڈائۄُ وارڈ وِچ پِیا مَۄت نال جُۄجھ رِہا سی۔

پَیرا-مَیڈِیکل ساتھِییاں دی سہائِتا نال اُس دی ہتھّ-لِکھت دا نمُۄنا ہاسل کِیتا گِیا۔

“شںکّر داس اتے مَینیجر کۄلۄں مِلِییاں چِٹھِّییاں ڈرائیِور دِییاں لِکھِییاں ہۄئیِیاں سن۔”

اِہ رِپۄرٹ مِلدِیاں ہی سمّتی والِیاں نیں پْرَیس کانفرںسّ بُلائی اتے سمیت سبُۄتاں دے بںٹّی دے کاتلاں دے ناں نشر کر دِتّے۔

 

 

19

 

سُںدّر ہۄراں نُۄں رات نُۄں پتا لگّ گِیا سی۔ اُہناں دی گِݨتی وِچ وادھا ہۄݨ والا سی۔

جیلہ ادھِکاری اِس بَیرک وِچ بںدّ کَیدِییاں نُۄں بدماش آکھدے سن۔ اِس لئی جیلہ رِکارڈ وِچ اِس بَیرک دا ناں ’بدماشاں والی بَیرک‘  سی۔ سُںدّر ہۄرِیں آکھدے سن٬ اُہناں نُۄں کَید بہادری والے کمّ کارن ہۄئی ہَے۔ اُہ آپݨے آپ نُۄں سُۄرمے سمجھدے  سن۔ اِس لئی جیلہ دے باکی کَیدی اِس نُۄں ’بہادراں والی بَیرک‘ آکھدے    سن۔

“اُہناں دی بَیرک وِچ آئُݨ والے پالے نیں کِہڑِییاں-کِہڑِییاں ملّاں مارِییاں  سن؟ اُہ کِتھۄں دا سُۄرما ہَے؟” سویر تۄں سِر جۄڑ کے اُہ سۄچ رہے ہن۔

تِنّ مہِینے تک کۄٹھی وِچ بںدّ کَیدِییاں نُۄں اِہ سۄچݨ دی وِہل نہِیں سی مِلی کِہ اُہناں دے مُشکّتی دا پِچھۄکڑ کی  سی؟ اُہناں لئی بسّ اینا ہی کافی سی کِہ اہ بھلاماݨس سی۔ اتے اُہناں دی دِلۄں سیوا کر رِہا سی۔

جدۄں وِدھائِک نُۄں پتا لگّا٬ اُہناں دا مُشکّتی اتّوادی ہَے تاں اُس دا دِل دھڑکݨ لگّا۔ اُہ اِک سِںگھّ کۄلۄں جُتِّییاں پالش کرائُںدا ہَے٬ لتّاں گھُٹوائُںدا ہَے٬ اِہ جاݨ کے کۄئی اتّوادی جتھیبںدّی بھڑک ناں جاوے۔ اُس وِرُدھّ ہُکمناما جاری ناں کر دیوے۔ اِہ مُکھّ مںتّری دی کۄئی نوِیں شرارت ناں ہۄوے۔ ’اِس دے اتّوادِییاں نال سمبّںدھّ ہن‘ اِس بہانے رِہائی ناں رُکوائُݨی ہۄوے۔ اُس دی پَیروائی لۄک سںگھّرش سمّتی ناں دی کۄئی سںسّتھا کر رہی ہَے۔ وِدھائِک نُۄں جیلہ اںدّر پںجّ سِتارا سہُۄلتاں مِلدِییاں ہن٬ کدے اُس نُۄں اِہ پتا ناں لگّ جائے۔

ڈردے وِدھائِک نیں جیلہ سُپرڈَیںٹ کۄل گِلا کِیتا٬ “تُۄں جاݨ-بُجھ کے مَینُۄں خترے وِچ پائِیا ہَے۔”

جیلہ سُپرڈَیںٹ نیں سہُںیاّں کھادھِییاں٬ “پالا خترناک بںدّا نہِیں ہَے۔ اُس دا اتّوادِییاں نال کۄئی لَیݨا-دیݨا نہِیں ہَے۔ اُس دے کیس کٹّے ہۄئے ہن٬ اِس دا اِہۄسبُۄت بتھیرا ہَے۔ جے اُہ اتّوادی ہُںدّا تاں اُس نُۄں سِںگھّاں والی بَیرک وِچ ناں بھیجدے؟ پھیروی گۄلی کِہدی٬ گہِݨے کِیہدے۔ جے کۄئی شکّ ہَے تاں ہُݨے اُس نُۄں اِتھۄں بھجا دِںدّا ہاں۔”

“پالے نُۄں کِس بَیرک وِچ بھیجِیا جاوے؟” سُپرڈَیںٹ نیں کۄٹھی بَیٹھے-بَیٹھے ہی ہِساب لا لِیا۔

پالے دے ساتھی پںچھِّییاں والی بَیرک وِچ بںدّ ہن٬ پر اِس وار اُس نُۄں سذا چۄری جاں جیباں کٹّݨ دے جُرم وِچ نہِیں سی ہۄئی۔ اِس لئی اُس نُۄں پںچھِّییاں والی بَیرک وِچ نہِیں سی بھیجِیا جا سکدا۔ ادالت نیں اُس نُۄں اتّوادی آکھِیا سی٬ پر سِںگھّاں نیں اُس نُۄں آپݨی بَیرک وِچ وڑن نہِیں سی دیݨا۔ اِس کاتل لئی بدماشاں والی بَیرک ٹھِیک رہِݨی سی۔

اُسے ہُکم دی پالݨا لئی پالا بہادراں دی بَیرک وِچ آ رِہا سی۔

سۄچ-وِچار بائد سُںدّر ہۄراں نیں سِٹّا کڈھِّیا٬ “پالے ہۄراں نیں کِسے امِیر گھر نال پںگّا نہِیں سی لِیا۔ رکم وی مامُۄلی جِہی مںگّی سی۔ کِسے اتّوادی دھڑے نیں ناں اِس واردات دی ذِمّیواری لئی سی٬ ناں اُہناں نُۄں کبُۄلِیا سی۔ اِس لئی پالا اتّوادی نہِیں سی۔”

پھیر وی اُہ کۄئی بلا ذرُۄر سی۔ اُہناں کارن شہِر دۄ دھڑِیاں وِچ وںڈِّیا جا چُکّا سی۔ مُکھّ دھڑا اُہناں دی پِٹھّ ’تے سی۔ اُہناں نُۄں نِردۄش سِدھّ کرن لئی سِرتۄڑ یتن کر رِہا سی۔

سُںدّر ہۄرِیں دۄچِتّی وِچ پَے گئے۔ سمجھ نہِیں آئی٬ اُہ پالے نُۄں بہادر منّ کے اُس دا سواگت کرن جاں چۄر-اُچکّا سمجھ کے اُس تۄں وگار لَیݨ۔

بہادراں وِچۄں سُںدّر سبھ تۄں ودھّ چُست-چلاک سی۔ اُسے دی ڈِئۄُٹی لائی گئی۔ اُہ پالے نُۄں پَیرۄں کڈھّے۔

اِہ بَیرک چھۄٹی سی اتے کَیدِییاں دی گِݨتی وی تھۄڑھی سی۔ کھُڈّا لبھّݨ لئی پالے نُۄں کۄئی دِکّت پیش نہِیں آئی۔

آسن لائُݨ بائد٬ بَیرک دا جائِذا لَیݨ لئی پالے نیں اِدھر-اُدھر نذر دَۄڑائی۔

دۄویں چبُۄترے رںگّ-برںگّے وِچھَۄݨِیاں نال ڈھکّے ہۄئے سن۔ اِںج جاپدا سی جِویں کۄئی گلِیچا وِچھِیا ہۄوے۔

شَیلفاں کِیمتی سمان نال تُنِّییاں ہۄئیِیاں سن۔

اِہ سُکھّ-سہُۄلتاں دیکھ کے پالے نُۄں سُکھّ دا ساہ آئِیا۔ اِس بَیرک کے بشِںدّے کھاںدے-پِیںدے گھراں دے اتے اسر-رسُۄخ والے سن۔ اِتھے وی دِن چںگّے نِکلݨگے۔ پالے نیں سۄچِیا۔

وِہلا ہۄ کے اُس نیں اںگّڑائی بھنّی ہی سی کِہ سُںدّر ہۄراں نیں آ گھیرِیا۔

“تُۄں بہادر کِویں ہۄئِیا؟ تُۄں اِک بچّے نُۄں مارِیا ہَے۔ اُہ وی سِرف پںجّ ہذار خاتر۔”

“مَیں کِسے نُۄں نہِیں مارِیا۔ مَینُۄں جھُۄٹھا پھسائِیا گِیا ہَے۔”

اچانک باہۄں پھڑ کے جھںجّۄڑے جاݨ کارن ڈرے پالے نیں سفائی پیش کِیتی۔

“مَیں کتل نہِیں کِیتا٬ مَیں بیکسُۄر ہاں۔ بیوکُۄف) اِہ پاٹھ وکِیل ادالت وِچ سُݨائُݨ لئی پڑھائُںدے ہن۔ ہُݨ تُۄں ادالت وِچ نہِیں٬ جیلہ وِچ کھڑا ایں۔ اِتھے ہر کۄئی سچّ بۄلدا ہَے۔ سچّ بۄلݨ ’تے دُبارا سذا نہِیں ہۄݨ لگّی۔ تیرا ڈر دُۄر کرن لئی پہِلاں مَیں آپݨے کارنامِیاں بارے دسّدا ہاں۔ ہُݨ تک مَیں تِنّ کتل کر چُکّا ہاں۔ دۄ دی اجے تک مُشک نہِیں نِکلی٬ تِیجے وِچ پھسِیا ہاں۔”

آکھدا سُںدّر آپݨی بہادری دے کِسّے سُݨائُݨ لگّا۔

سُںدّر نیں پہِلا کتل اِک سیٹھ تۄں سُپاری لَے کے کِیتا سی۔ سیٹھ نیں آپݨا ساںڈھُۄ مروائِیا سی۔ دۄہاں دا وپار ساںجھا سی۔ وپار وِچۄں چۄکھا پَیسا بݨ گِیا سی۔ دۄہاں نُۄں وادھُۄ پَیسا ہذم کرنا اَۄکھا ہۄ رِہا سی۔ دۄہاں وِچ تکرار رہِݨ لگّا۔ تکرار ودھ کے اِک-دُۄجے دے خُۄن دے پِیاسے ہۄݨ تک پُجّ گِیا۔ اِس تۄں پہِلاں کِہ دُۄجا پہِلے دی جان لَیںدا٬ پہِلا سُںدّر دی شرن آ گِیا۔ کِسے نُۄں اجّ تک پتا نہِیں لگّا٬ سِیوریج دے گٹر وِچ ساںڈھُۄ اچانک ڈِگّا سی جاں کِسے نیں ڈیگِیا سی۔

دُۄجے کتل دا پِچھۄکڑ وی پہِلے ورگا سی۔ اُتھے جھگڑا مالک اتے کِرائیدار دا سی

اخِیر مالکاں نُۄں کَۄڑا گھُٹّ کرنا پِیاسی۔ اجّ تک کِسے نُۄں پتا نہِیں لگّا٬ اُس اُپر ٹرکّ اچانک آ چڑھِیا سی جاں کِسے نیں جاݨ-بُجھ کے چڑھائِیا سی۔

جدۄں سُںدّر پھسݨ ’تے آئِیا تاں اُںجھ ہی پھس گِیا۔

کَینیڈا تۄں آئی اِک کُڑی نیں پِںڈّ دے مُںڈّے نال اِشک-پیچے پا لئے۔ کُڑی نُۄں سَیر کرائُݨ لئی رِشتیداراں نیں اِک مہِینے لئی ٹَیکسی کرا دِتّی۔ مُںڈّا ٹَیکسی ڈرائیِور سی۔ کُڑی نُۄں مُںڈّے دی ذِںدّادِلی پسںدّ آ گئی۔ اُس نیں کَینیڈا دِییاں رںگِّینِییاں نُۄں بھُلا کے مُںڈّے نال وِیاہ کروا لِیا۔ کَینیڈا بَیٹھے کُڑی دے ماپِیاں نُۄں کُڑی دے اِس کارنامے ’تے نمۄشی ہۄئی۔ اُتھے بَیٹھِیاں ہی اِدھرلے رِشتیداراں راہِیں اُہلاں نیں مُںڈّے وِرُدھّ کُڑی نُۄں ورگلائُݨ اتے وِیاہ کرائُݨ لئی اُکسائُݨ دا مُکدّما درج کروا دِتّا۔ کُڑی نیں ماپِیاں دی یۄجنا سِرے ناں چڑھن دِتّی۔ کچہِری آ کے اُس نیں بِیان دے دِتّا٬ “مَیں مرذی نال مُںڈّے نال وِیاہ کروائِیا ہَے۔” وِدیشی کُڑی دے بِیاناں نُۄں نذرئںدّاذ کرنا ججّ لئی اَۄکھا ہۄ گِیا۔ مُکدّما کھارج ہۄ گِیا۔ مُںڈّے-کُڑی دے رِشتے اُپر کانُۄن دی مۄہر لگّ گئی۔ کُڑی دے ماپِیاں دے ستِّیں کپّڑِیں اگّ لگّ گئی۔ بدلا لَیݨ لئی اُہناں نیں سُںدّر نال سمپّرک کِیتا۔ دۄ کتل کرن کارن سُںدّر دے ہَۄسلے بُلںدّ سن۔ مۄٹی رکم لَے کے اُس نیں تِیجا خُۄن وی کر دِتّا۔ اِدھرلی پُلِس نیں ماملا رفا-دفا کر دِتّا٬ پر کَینیڈا سرکار دی پَیروی کارن پُلِس نُۄں کاتل دا کھُرا لبھّݨا پِیا۔ پَیڑ دبّدی-دبّدی پُلِس سُںدّر تک اپّڑ گئی۔

پر اُس نُۄں کۄئی پچھتاوا نہِیں سی۔ گھٹنا دا کۄئی چشمدِید گواہ نہِیں سی۔ اخِیر اُس نیں بری ہۄ جاݨا سی۔ باہر جا کے پھیر اِہۄ جِہے کارے کرنے سن۔

“لَے مَیں تِنّاں کتلاں دا جُرم کبُۄل کر لِیا٬ جِس نیں میرا پھنُۄں پٹّݨا ہَے٬ پٹّ لئے۔”

سُںدّر نیں ہِکّ تھاپڑ کے آکھِیا۔

“اِکلّا مَیں ہی نہِیں٬ اِتھے سبھ آپݨی بہادری دے کِسّے سُݨائُںدے ہن۔ لَے اِہناں دے مُۄںہۄں ہی سُݨ, کِس نیں کی چنّ چاڑھِیا ہَے۔”

 

سِیتل نیں لۄک بھلائی دا کمّ کِیتا سی۔ آپݨے پِںڈّ دے بدماش نُۄں ستھّ وِچ ڈھاہ کے پہِلاں اُس دے مُۄںہ وِچ پِشاب کِیتا سی۔ داڑھی مُنّی٬ پھیر ڈکّرے کِیتے۔ بدماش نیں دس سال تۄں اتّ چُکّی ہۄئی سی۔ دھی-بھَیݨ دا باہر نِکلݨا دُبھّر ہۄئِیا پِیا سی۔ بدماش دے کتل والی رات سارے پِںڈّ وِچ دِیپمالا ہۄئی۔ ہُݨ پیشی والے دِن سارا پِںڈّ سِیتل نُۄں مِلݨ کچہِری آئُںدا  سی۔ اُس دی بہادری دے سۄہلے گائُںدا سی۔ پِںڈّ دے ایکے تۄں ڈر کے چشمدِید گواہاں نیں پُلِس انُسار بِیان دیݨۄں ناںہ کر دِتّی۔ کِسے وی دِن اُہ بری ہۄ سکدا سی۔پِںڈّ والِیاں نیں فَیسلا کِیتا  سی کِہ سِیتل نُۄں اُہ جلُۄس دی شکل وِچ پِںڈّ لِجاݨگے۔ اگلی وار سرب-سمّتی نال سرپںچّ چُݨنگے۔ سِیتل نُۄں اُس دِن دی بیسبری نال اُڈِیک سی۔

رہِمان ہۄراں نُۄں دۄہرے کتل ’تے کۄئی پچھتاوا نہِیں۔ اہِمدِیئے مُسلماناں دا بۄلبالا ودھدا جا رِہا سی۔ دِناں وِچ اُہناں نیں اِلاکے وِچ دۄ مسِیتاں اتے تِنّ مدرسّے اُسار لئے سن۔ اُہناں دے پَیرۄکاراں دی گِݨتی ودھدی جا رہی سی۔ رہِمان ہۄراں لئی اہِمدِیئے کالے ناگاں واںگ خترناک سن۔ اُہناں دا امام سپۄلِییاں دے سِر جلدی تۄں جلدی کلم کرن لئی آکھدا سی۔ مَۄکا تاڑ کے اُہناں دۄ سپۄلِیئے مسِیت وِچ چُکّ لِیاںدے۔ کُٹّ-کُٹّ اُہناں نُۄں دۄذخ وِچ پہُںچّ دِتّا۔

رہِمان دے نال-نال اُہناں دی جمات نُۄں اُہناں دے اِس کارنامے ’تے فخر ہَے۔ جُمیں دی نماذ والے دِن اُہناں دی بہادری دا گُݨ-گاݨ ہُںدّا ہَے۔ ہۄر نَۄجواناں لئی اُہ پْریرنا-سْرۄت ہن۔

“کںجّرا٬ ہُݨ تاں منّ جا کِہ کتل مَیں کِیتا ہَے۔ اسِیں تَینُۄں بہادر منِّیئے اتے آپݨے بھائیِچارے وِچ شامل کر لئیِئے۔”

سچّ اُگلائُݨ لئی سُںدّر ہر ہِیلا ورت رِہا سی۔

“مَیں سچّ کہِنّاں بھاء جی٬ مَیں کتل نہِیں کِیتا۔ پہِلاں مَیں چھۄٹے-مۄٹے جُرم کردا ہُںدّا سی٬ ہُݨ اُہ وی چھڈّے ہۄئے ہن۔”

“نہِیں کِیتا تاں ہُݨ کر۔ چھۄٹے-مۄٹے جُرماں وِچ کُجھ نہِیں پِیا۔ وڈّے جُرم کر کے وڈِّییاں رکماں وسُۄل۔ تُۄں میری ڈھاݨی وِچ رل جا۔ بِناں کتل کِیتِیاں تَینُۄں سذا ہۄ گئی۔ پھیر دیکھِیں۔ بھری ستھّ وِچ کتل کر کے وی بری ہۄئیںگا۔ لِیا کڈھّ ہتھّ۔”

پالا سُںدّر نال ہتھّ مِلائُݨ دے ہکّ وِچ نہِیں سی۔ ناںہ کر کے مگرمچھّ نال دُشمݨی وی مُلّ نہِیں سی لئی جا سکدی۔

پالے نیں چپّ وٹّ لئی۔

سُںدّر نیں وی گھاٹ-گھاٹ دا پاݨی پِیتا ہۄئِیا سی۔ جھٹّ تاڑ گِیا۔ “پالا سادھارن بںدّا نہِیں ہَے۔ گُجھّی شَیء ہَے۔ تاں ہی کئی-کئی دھڑِیاں نال پِٹھّ جۄڑی پھِرداہَے۔”

ہال دی گھڑی سُںدّر نُۄں چُپّ رہِݨ وِچ ہی بھلائی لگّی۔

“چںگّا٬ سۄچ کے دسِّیں۔”

آکھدے سُںدّر نیں دڑ وٹّ لئی۔

 

 

20

بںٹّی دے اسل کاتلاں دے ناں اُجاگر ہۄ چُکّے سن۔ سمّتی نیں ہرمنبِیر ہۄراں وِرُدھّ جۄ سبُۄت اِکٹھّے کِیتے سن٬ اُہ لۄکاں سامہݨے پیش ہۄ چُکّے سن۔ اسل مُجرماں نُۄں پھڑن دی مںگّ تیذ ہۄ رہی سی۔ دِنۄ-دِن سمّتی نال سہِمت ہۄݨ والے لۄکاں دی گِݨتی ودھدی جا رہی سی۔

لۄکاں وِچ اِک دھارنا بݨن لگّی٬ “اِک دِن پُلِس نُۄں اسل دۄشِییاں نُۄں پھڑنا پَیݨا ہَے۔ ادالت نُۄں پالے مِیتے نُۄں بری کرنا پَیݨا ہَے۔ پھیر سمّتی والِیاں نیں اُہناں وِرُدھّ بھُگتے گواہاں نُۄں کٹہِرے وِچ کھڑے کرنا ہَے۔”

جِہڑے گواہاں نیں یُوا سںگھّ دی پْریرنا اتے پُلِس دے دباء ہیٹھ آ کے گواہی دِتّی سی٬ اُہناں نُۄں بھاجڑاں پَے گئیِیاں۔

سمّتی اِک شرت ’تے جھُۄٹھ بۄلݨ والے گواہاں دی بھُلّ بخشݨ لئی تِیار سی۔ اُہ آپݨی غلتی منّݨ اتے جھُۄٹھ بۄلݨ دا اِکبال کر کے سمّتی نُۄں ہلفِییا بِیان دیݨ۔ سمّتی دی نِیتی سپشّٹ سی۔ اُہناں دی لڑائی کِسے وِئکتی نال نہِیں٬ پْربںدھّ نال سی۔

یُوا سںگھّ اتے اُس دے وکِیل گواہاں نُۄں اجِہا کرن تۄں رۄک رہے سن٬ نالے ڈرا رہے سن٬ “ادالت ولّۄں تُہاڈے بِیاناں نُۄں سچّ منِّیا جا چُکّا ہَے۔ تُہاڈے بِیاناں دے آدھار ’تے مُلذماں نُۄں سذا سُݨائی جا چُکّی ہَے۔ پالے مِیتے نُۄں بچائُݨ لئی سمّتی نیں اِہ جھُۄٹھی کہاݨی گھڑی ہَے۔ بںٹّی تۄں پہِلاں ناں کۄئی بچّا اگوا ہۄئِیا سی٬ ناں کِسے نیں پھِرَۄتی دِتّی سی۔ بَیںک مَینیجر اتے شںکّر داس دۄ سال چُپّ کِئۄں رہے؟ سچّ اِہ ہَے کِہ نشِیاں دی تۄٹ کارن ڈرائیِور تڑپھ رِہا ہَے۔ اُس دی مجبُۄری دا ناجائِذ فائِدا اُٹھا کے سمّتی نیں اُس نُۄں خرِید لِیا ہَے۔ اُس کۄلۄں پِچھلِییاں ترِیکاں وِچ دھمکی-پتّر لِکھوا لئے ہن۔ پَیسے بٹۄرن لئی شہِر دے سبھ تۄں امِیر بںدّے نُۄں ڈرائِیا-دھمکائِیا جا رِہا ہَے۔ سرکار سمّتی دِییاں باںدر-گھُرکِییاں تۄں ڈرن والی نہِیں۔ سمّتی دِییاں گلّاں وِچ آ کے کِدھرے ہلفِییا بِیان ناں دے دیݨا۔ آپݨے لئی آپ ہی فاںسی دا پھںدّا تِیار ناں کر لَیݨا۔”

گھبرائے گواہاں نُۄں سمجھ نہِیں سی آ رہی٬ اُہ کِس دھِر نال کھڑۄݨ۔

پُلِس نیں پالے اتے مِیتے نُۄں دۄشی سِدھّ کرن لئی بہُت گواہاں دے بِیان لِکھے سن۔ اُہناں وِچۄں بہُتے پہِلاں ہی سچّ بۄل گئے سن۔ اُہناں نیں ہِکّ ٹھۄک کے آکھِیا٬ “اِس واردات وِچ پالے مِیتے دا ہتھّ نہِیں ہَے۔”

چار گواہاں نیں گواہی پُلِس مُتابِک دِتّی سی۔

اُہناں وِچۄں رام سرُۄپ یُوا سںگھّ دا پْردھان سی۔ لالا جی دا انّہا بھگت سی۔ اُسے دی اگوائی وِچ یُوا سںگھّ نیں پہِلاں بںٹّی دے کاتلاں نُۄں پھڑن تے پھیر اُہناں نُۄں پھاہے لائُݨ دی مںگّ نُۄں لَے کے لمبّا سںگھّرش کِیتا سی۔ پالا مِیتا سچّے پھسے جاں جھُۄٹھے٬ اِس نال اُس نُۄں کۄئی متلب نہِیں سی۔ اُہ آپݨے پہِلے سٹَیںڈ ’تے کائِم سی۔

آپݨے بچاء لئی کِہڑا رستا اپݨائِیا جاوے؟ جدۄں اِہ وِچارن لئی باکی گواہاں نیں رام سرُۄپ نال سمپّرک کِیتا تاں اُس نیں کۄرا جواب دے دِتّا۔ کہِںدّا ناں مَیں کِسے تۄں ڈردا ہاں٬ ناں مَیں کۄئی بچاء کرنا ہَے۔

رہِنُمائی لئی باکی دے گواہاں نیں لالا جی نال سمپّرک کِیتا۔ اُہ وی دُبِدھا وِچ سن۔ ’سچّ دے چںگّی ترہاں نِتّر جاݨ تک اِںتذار کرن دی‘ اُہناں سلاہ دِتّی۔

گواہ کارۄباری بںدّے سن۔ بہُتی دیر کھجّل-خُیار نہِیں سن ہۄ سکدے۔ اُپرۄں سںگھّرش سمّتی والے اُہناں دے پِچھّے پئے ہۄئے سن۔ ’جلدی کۄئی فَیسلا کرن لئی‘ آکھ رہے سن۔

پہِلاں تفتِیش دَۄران اتے پھیر گواہِییاں سمیں اُہناں نُۄں کئی پُلِس افسراں اگّے پیش کِیتا گِیا سی۔ ہر اِک نیں ہِکّ تھاپڑ کے آکھِیا سی٬ “نِدھڑک ہۄ کے گواہی دِئۄ٬ کۄئی سۄڈی وا ولّ نہِیں جھاک سکدا۔”

اُہ سارے افسر اِتھۄں بدل چُکّے سن۔ کۄئی راجدھانی جا لگّا سی اتے کۄئی سرہدّی ذِلہے وِچ۔

پہِلاں اُہ تفتِیشی افسر نُۄں مِلݨ سرہدّ ’تے گئے۔ دۄ دِن اُس نیں ڈاہ ناں دِتّی۔ مِلِیا تاں پہِچانݨۄ ناںہ کر دِتّی۔ کہِںدّا٬ “مَیں سَیںکڑے کیساں وِچ تفتِیش کِیتی ہَے۔ ہذاراں گواہاں دے بِیان لِکھے ہن۔ کِس-کِس دا ناں یاد رکھّاں۔”

جدۄں ناں-پتے یاد کرائے تاں بھجّ کے پِیا۔ کہِںدّا٬ “اِس کیس نیں مَینُۄں مُسِیبت وِچ پائِیا ہۄئِیا ہَے۔ جے کیس کھُلّہ گِیا تاں سبھ تۄں پہِلاں رسّا میرے گل وِچ پئیگا۔ مَیں آپݨی جان چھُڈاواں جاں تُہاڈی۔”

کپتان تۄں سہائِتا لَیݨ اُہ راجدھانی گئے۔

کپتان نیں اُہناں نُۄں پہِچاݨِیا وی اتے ٹھںڈھّا-تتّا وی پِیائِیا۔ پھِر سلاہ دِتّی٬ “تُہانُۄں مَۄجُۄدا کپتان نُۄں مِلݨا چاہِیدا ہَے۔ سُرکھِّیا لئی اُس کۄلۄں گنّمَین لَیݨے چاہِیدے ہن۔” ہمدردی وجۄں اُس نیں کپتان نُۄں فۄن کِیتا۔

شہِر واپس آ کے اُہ مَۄجُۄدا کپتان نُۄں مِلے۔ اُس نیں وی مجبُۄری ذاہر کِیتی۔

“سَیںکڑے کیساں وِچ ہذاراں گواہ بھُگتدے ہن۔ ہر گواہ نُۄں وِرۄدھی دھِر دے غُسّے دا شِکار ہۄݨا پَیںدا ہَے۔ سۄنُۄں گواہ بݨن تۄں پہِلاں سۄچݨا چاہِیدا سی۔ مَیں کِس-کِس دی سُرکھِّیا دی ذِمّیواری لواں۔ مَیں اِک کمّ کر سکدا ہاں۔ باڈِیگارڈاں دا اِںتذام تُسِیں کرۄ۔ اسلے اتے لائِسَیںساں دا پْربںدھّ مَیں کر دِںدّا ہاں۔

تِنّے گواہ دھرمی-کرمی بںدّے سن۔ گواہی دیݨ تۄں پہِلاں تِنّاں نُۄں پرماتما نُۄں ہاذر-ناذر منّ دے سچّ بۄلݨ دی سہُں کھادھی سی۔ لۄک اُہناں دے دھرمی-کرمی ہۄݨ ’تے اُںگل اُٹھائُݨ لگّ پئے سن۔

اِس وِچ کۄئی شکّ نہِیں سی کِہ اُہناں نیں جھُۄٹھ بۄلِیا سی٬ پر اِہ وی سچّ سی کِہ جھُۄٹھ اُہناں دھۄکھے وِچ آ کے بۄلِیا سی۔

گواہاں دی آتما لاہنتاں پائُݨ لگّی۔ ہۄ سکدا ہَے پالا مِیتا کاتل ہۄݨ, پر اُہناں نیں اُہناں نُۄں کتل نال سمبّںدھِّت کۄئی کمّ کردِیاں نہِیں سی دیکھِیا۔ اُہناں نیں ادالت وِچ جۄ آکھِیا سی٬ اُہ جھُۄٹھ سی۔ ادالت نیں جھُۄٹھ نُۄں سچّ منّ لِیا سی۔ اُہناں دے جھُۄٹھ نیں دۄ بںدِّیاں نُۄں سذا کروا دِتّی سی۔ جے سمّتی دے آکھݨ انُسار اُہ نِردۄش ہۄئے تاں ہۄئی سذا دا پاپ اُہناں نُۄں لگّیگا۔

گواہاں نیں فَیسلا کِیتا کِہ اُہ آپݨے مناں ’تے بۄجھ نہِیں رکھّݨگے۔

آپݨے پاپ دا پچھتاوا کرن لئی اُہ کچہِری گئے٬ سچّ بِیاندے ہلفِییا بِیان تسدِیک کرائے۔

ہلفِییا بِیان سمّتی ہوالے کردِیاں اُہناں وائدا کِیتا٬ “سارِییاں دھِراں نال اِنساف ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ ساڈی غلتی لئی سانُۄں جے کۄئی سذا بھُگتݨی پئے٬ اُس لئی اسِیں تِیار ہاں۔”

آپݨے مناں تۄں بۄجھ لاہ کے گواہ اِنساف دی اُڈِیک کرن لگّے۔