51

ہلکی نِیلی وردی پا کے فَیکٹری وِچ مُشکّت کرن آئے ہاکم دا دھرمپال نیں گرمجۄشی نال سواگت کِیتا۔

ڈِپٹی دی کُرسی اگّے میذ سی۔ میذ دے دُۄجے پاسے ہاکم کھڑا سی۔ اُس دے بَیٹھݨ لئی ناں کُرسی سی٬ ناں سٹُۄل۔

دھرمپال نیں دراذ کھۄلہِیا۔ وِچۄں جیلہ مَینُۄئل کڈھّ کے میذ تے رکھّ لِیا۔ پھیر ہاکم نُۄں آکھݨ لگّا۔

“تُۄں جیلہ مَینُۄئل دا ہوالا دے کے آکھیںگا کِہ کَیدی تۄں اُس دی یۄگتا اتے سرِیرک سمرتھّا انُسار کمّ لَیݨا چاہِیدا ہَے۔ مَیں بی-کلاس کَیدی ہاں۔ مَیتھۄں ہلکا-پھُلکا کمّ لئۄ۔ جیلہ پْرشاسن نیں پُۄرے ستّ سال اِہناں نِئماں دی پالݨا کِیتی ہَے۔ تَینُۄں بابُۄ بݨا کے دفتر بِٹھائِیا۔ تیری ہر مرذی ’تے پھُلّ چڑھائے گئے پر تُۄں نمک ہرام کِیتا۔ ساڈی ہی داڑھی نُۄں ہتھّ پائُݨ لگّ پِیا۔”

پھیر دھرمپال نیں مَینُۄئل کھۄلہِیا٬ اِک پنّا ہاکم اگّے کردِیاں آکھِیا۔

“اِہ مَینُۄئل اںگّریذاں دا بݨائِیا ہۄئِیا ہَے۔ , تیرے ورگے باغِییاں نال نجِٹھّݨ لئی٬ اِس وِچ کئی پْربںدھّ نیں۔ لَے اِس نِئم ہیٹھ درج کِںتُّۄ-پرںتُّۄ پڑھ لَے۔ اِتھے درج ہَے٬ جے تیرے واںگ کِسے کَیدی دا دِماغ خراب ہۄ جاوے تاں اُس کۄلۄں بی-کلاس کھۄہی جا سکدی ہَے۔ ہالے بی کلاس تَیتھۄں کھۄہی نہِیں گئی۔ مُشکّت دا سواد چکھائُݨ لئی تَینُۄں فَیکٹری بھیجِیا گِیا ہَے۔ دۄ-چار دِناں وِچ تیرا دِماغ ٹھِیک ہۄ جاویگا۔”

“سرِیرک تَۄر ’تے تُۄں رِشٹ-پُشٹ ہَیں۔ ہر ترہاں دے کمّ کرن وِچ یۄگ ہَیں۔ نِئماں نُۄں دھِیان وِچ رکھّدِیاں تَینُۄں مُشکّت لئی آرے وِچ بھیجِیا جاںدا ہَے۔ اُتھے دس-باراں کَیدی ہن۔ یُۄنِیئن بݨائُݨ وِچ تیری مدد کرنگے۔”

“کدے دادے دِییاں کدے پۄتے دِییاں” سۄچدا ہاکم چُپّ-چاپ دھرمپال دے نِہۄرے سُݨدا رِہا۔

دھرمپال نیں گھںٹّی کھڑکائی۔ سیوادار راہِیں آرے دے پںجّا اِںچارج نُۄں بُلائِیا۔

“اِہ وکِیل ساہِب ہن۔ کدے جیلہ وِچ بڑے مشہُۄر ہۄئِیا کردے سن۔ ہُݨ سِتارے گردِش وِچ ہن۔ اِہناں تۄں پِیار نال کمّ لَیݨا ہَے۔”

ادھکھڑھ اُمر دے ماڑچُۄ جِہے پںجّا اِںچارج نُۄں نویں کَیدی اُپر سختی ورتݨ دا اِشارا کر کے ہاکم نُۄں اُس دے ہوالے کر دِتّا۔

فَیکٹری ہاکم لئی نوِیں نہِیں سی۔ اُہ کئی وار اِتھے آئِیا سی۔ اُس سمیں آرے وِچ دیسی کَیدی ٹاواں-ٹلّا ہی ہُںدّا سی۔ بہُتے کَیدی پرواسی سن۔ اُہناں کۄلۄں مِہنت-مذدُۄری نال کمائے پَیسے گْرِفتاری سمیں پُلِس نیں جاں مُکدّما جھگڑدے سمیں وکِیل مُنشی نیں کھۄہ لئے ہُںدّے سن۔ کچھّے بنَیݨ نال جیلہ آئے کَیدی کۄل جیلہ کرمچارِییاں نُۄں دیݨ لئی کُجھ نہِیں ہُںدّا۔ اُہ اُہناں نُۄں آرے ’تے بھیج دِںدّے ہن۔ جیلہ کرمچارِییاں دی آپݨی مجبُۄری ہَے۔ جیلہ وِچ فرنِیچر بݨدا ہَے۔ فرنِیچر لئی لۄڑِیںدی لکّڑ آرے وِچ چِردی ہَے۔ جے آرا ہَے تاں آرا چلائُݨ لئی مِستری مذدُۄر وی چاہِیدے ہن۔ اِہ لۄڑ پرواسی کَیدی پُۄری کردے ہن۔ پرواسِییاں نُۄں اِتھے جاں اُتھے کمّ کرن وِچ بہُتا فرک نہِیں پَیںدا۔ اُہ سخت کمّ کرن دے آدی ہُںدّے ہن۔ باہر وی پچّی-پچّی اِٹّاں سِر ’تے چُکّ کے چار-چار مںذّلاں اُپر چڑھائُںدے ہن۔

“مَیں کدے سخت کمّ نہِیں کِیتا۔ بھارِییاں شتِیرِییاں کِس ترہاں چُکّاںگا؟” آرے ولّ ودھّدے ہاکم نُۄں فِکر ہۄݨ لگّا۔

آپݨی ہۄ رہی دُردشا لئی اُہ سَیشن ججّ ہِردیپال نُۄں کۄسݨ لگّا۔

سُپرِیم کۄرٹ دے لۄک-پکھّی ججّ جسٹِس *شنا آئِر آپݨے فَیسلِیاں راہِیں ہیٹھلِییاں ادالتاں نُۄں دِشا-نِردیش دِںدّے رہِںدّے سن۔ اُہ کہِںدّے سن کِہ سرکار نُۄں تاں کانُۄن سۄدھݨ وِچ دِلچسپی نہِیں سی۔ پر نِیاں-پالِکا آپݨے فرذاں پْرتی سُچیت ہۄوے۔ ادالتاں نیں لۄکاں دِییاں آساں ’تے پُۄرا اُترنا ہَے۔ ججّاں نیں جیلہ دے بںدّ درواذِیاں نُۄں کھۄلہ کے اُتھے اِنساف دی تاذی ہوا پہُںچّائُݨی ہَے۔ کَیدِییاں نُۄں مانسِک تَۄر ’تے ٹُٹّݨ تۄں بچائُݨا ہَے۔ جدۄں کَیدِییاں دے مُڈھّلے ادھِکار خترے وِچ ہۄݨ تاں ادالت نیں جیلہ پْربںدھّ وِچ دخل دیݨا ہَے اتے کسُۄروار جیلہ ادھِکارِییاں دے کنّ کھِچّݨے ہن۔

ہاکم نیں سۄچِیا سی٬ مائِیا نگر دے سَیشن ججّ نیں اِہناں فَیسلِیاں نُۄں پڑھِیا ہۄویگا۔ تِہاڑ جیلہ وِچ بںدّ دۄ کَیدِییاں دِییاں چِٹھِّییاں پڑھ کے جِس ترہاں *شنا آئِر دا من تڑپھ اُٹھِّیا سی٬ اُویں ہِردیپال دا ہِردا وِلک پئیگا۔ جھٹّ اُہ جیلہ پْرشاسن دِییاں واگاں کسّ دیویگا۔

پر ہۄئِیا بِلکُل اِس دے اُلٹ۔

سَیشن ججّ نُۄں چاہِیدا سی کِہ اُہ خت لِکھݨ والے دا ناں گُپت رکھّدا۔ اُس نُۄں اںدّاذا لا لَیݨا چاہِیدا سی کِہ خت دا لِکھاری پُۄری ترہاں جیلہ ادھِکارِییاں دی گْرِفت وِچ ہَے۔ ناں ذاہر ہۄݨ ’تے اُہ اُس نُۄں ہر ترہاں دے نُکسان پہُںچّا سکدے ہن۔ اُس نُۄں چاہِیدا سی کِہ اُہ چِٹھّی وِچ درج تتھّاں نُۄں گھۄکھدا۔ اِنساف لئی تڑپھدے کَیدِییاں نُۄں مِلدا۔ اُہناں دِییاں تکلِیفاں دُۄر کردا۔ کسُۄروار جیلہ کرمچارِییاں نُۄں کٹہِرے وِچ کھڑھائُںدا۔

کَیدِییاں دی تھاں اُس نیں جیلہ ادھِکارِییاں دا ساتھ دِتّا۔ خت نُۄں گُپت رکھّݨ دی تھاں اُس دِییاں فۄٹۄ کاپِییاں اُہناں دے ہوالے کر دِتِّییاں۔ خت لِکھݨ والے کَیدی دی شناخت کرن وِچ اُہناں دی مدد کِیتی۔ ہیما اتے بسںتّ نُۄں راہت دِتّی۔ پر کَیدِییاں نال ہمدردی کارن نہِیں٬ سگۄں جیلہ ادھِکارِییاں دی کھلّ بچائُݨ لئی۔ جیلہ وِچ بںدّ مۄدن اُہۄ بِیان دے سکدا ہَے جۄ ادھِکاری چاہُںدّے سن۔ جیلہ ادھِکارِییاں دی ہاذری وِچ اُہ آپݨی مرذی کِس ترہاں کر سکدا سی؟ سَیشن ججّ دا فرذ سی کِہ گُپت پڑتال کردا؟ اُہ اِکلّے-اِکلّے کَیدی نُۄں اِکاںت وِچ لِجاںدا۔ پھیر اُہناں کۄلۄں اسلِیئت پُچھّدا۔ پر اُہ اِںجھ تاں ہی کردا جے اُس نُۄں کَیدِییاں نال کۄئی ہمدردی ہُںدّی۔

ناں تنہائی چکِّییاں وِچ گِیا٬ ناں ہتھّکڑِییاں اتے بیڑِییاں والے کَیدِییاں نُۄں مِلِیا۔ اگّۄں تۄں کۄئی کَیدی آپݨی آواذ بُلںدّ ناں کر سکے٬ اِس لئی ہاکم نُۄں سبک سِکھائُݨ دی سلاہ دے گِیا۔

ہاکم نیں نِیاں-پالِکا ’تے اِنساف دی ٹیک رکھّ کے تھۄڑھی جِہی ہِمّت بٹۄری سی۔ جے واڑ ہی کھیت نُۄں کھاݨ لگّ جائے تاں گئۄُیاں گھُگِّییاں بݨے کَیدِییاں دا کَۄݨ راکھا؟

آرے ولّ ودھدے ہاکم نُۄں اِک ہۄر چِںتّا ستا رہی سی۔ ہِردیپال دے رݨجۄدھ سِںگھّ نال مِل جاݨ وِچ بہُتے افسۄس والی گلّ نہِیں سی۔ بھۄلُۄ نرائِݨ دا کِئۄں ناں بݨے؟

ہاکم نِجّی سہُۄلتاں لئی لڑائی نہِیں سی لڑ رِہا۔ اُس نُۄں ہر ترہاں دی سہُۄلت مِلی ہۄئی سی۔ اُہ ساںجھے کمّ لئی لڑ رِہا سی۔ پڑتال دَۄران تِنّ-چار کَیدی ہاکم دے وِرُدھّ بھُگت گئے۔ جھُۄٹھ بۄل گئے۔ دفتر دے مُنشی مُسدّی لال اُپر ہاکم نیں بہُت اہِسان کِیتے سن۔ پہِلاں اُس نُۄں کپّڑا رںگّݨ والی بھٹھّی وِچۄں کڈھّ کے دفتر لِیاںدا۔ پھیر پْریر کے پڑھن لائِیا۔ گِیارہوِیں اتے بارہوِیں جمات پاس کرائی۔ ہُݨ بی.اے. دی تِیاری کروا رِہا سی۔ درۄغے دی شہِ ’تے مُسدّی نیں پہِلاں جھُۄٹھ-مُۄٹھ مِسلاں ہاکم دے ناں چڑھائیِیاں۔ پھیر دھۄکھے نال رجِسٹر ’تے ہاکم تۄں دستخت کرائے۔ پھیر آپ ہی مِسلاں گُمّ کِیتِییاں۔ دۄش ہاکم سِںگھّ سِر مڑھِیا۔ ہاکم نُۄں سذا کرائُݨ وِچ سہائی ہۄئِیا۔

ہیما اتے بسںتّ نیں وی لۄہڑا مارِیا۔ گھر جا کے بَیٹھ گئے۔ اِک واری وی مُلاکات لئی نہِیں آئے۔ خت تک نہِیں لِکھِیا۔

پھیر اُس نُۄں خِیال آئِیا کِہ ہۄ سکدا ہَے اُہ مِلݨ آئے ہۄݨ۔ اُہناں نُۄں باہرۄں ہی مۄڑ دِتّا ہۄوے۔ اُہناں خت پائے ہۄݨ۔ خت پاڑ دِتّے گئے ہۄݨ۔ ہاکم نُۄں سُۄچنا مِلی سی۔ اجّ-کلّہ اُس نال اِںج ہۄ رِہا سی۔

تھۄڑھی دیر بائد مُسدّی ہۄراں پْرتی ہاکم دا روئیِّیا نرم پَیݨ لگّا۔ اُہ وِچارے مجبُۄر سن۔ جیلہ ادھِکارِییاں دے ہتھّاں وِچ کٹھّپُتلِییاں سن۔ اُہناں اُہۄ کِیتا جۄ اُہناں تۄں کرائِیا گِیا۔

کَیدِییاں نُۄں مُیاف کر کے ہاکم افسراں نُۄں کۄسݨ لگّا۔

“مَیں افسراں دا کی وِگاڑِیا ہَے؟ کانُۄن انُسار سہُۄلتاں مںگِّییاں سن۔ اُہ وی آپݨے لئی نہِیں٬ اُہناں لئی جِہڑے آپ مُۄںہ نہِیں کھۄلہدے۔ اُہناں لئی جِنہاں نُۄں آپݨے ہکّاں دی جاݨکاری نہِیں۔ افسر میرے اِس کمّ نُۄں گُناہ سمجھدے ہن۔ مَینُۄں سبک سِکھائُݨ ’تے تُل پئے ہن۔ کانُۄن کہِںدّا ہَے جیلہ ادھِکارِییاں نُۄں نرم-دِل اتے لۄک-ہِتُۄ ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ کَیدِییاں دِییاں سرِیرک٬ مانسِک اتے سماجِک سمسِّیاواں نُۄں سمجھ کے اُہناں نُۄں سُلجھائُݨ وِچ مددگار ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ افسر اُلٹا کَیدِییاں دِییاں سمسِّیاواں نُۄں اُلجھا رہے ہن۔”

ہاکم نال کِس ترہاں نجِٹھّݨا ہَے؟ اِشارے نال دھرمپال نیں مِیتے نُۄں سمجھائِیا سی٬ اُہ ہاکم نُۄں وی سمجھ آ گِیا سی۔

ہاکم جاݨی-جاݨ سی۔ افسر کرۄپ ہۄ چُکّے سن۔ ہُݨ اُس نُۄں سرِیرک اتے مانسِک دۄہاں ترہاں دا کشٹ پہُںچّائِیا جائیگا۔ پر اُس نُۄں اِہ سمجھ نہِیں سی آ رہی کِہ سںکّٹ دی اِس گھڑی اُس دے نال کَۄݨ کھلۄئیگا؟

ہاکم نُۄں آپݨے بی-کلاس دے ساتھی کَیدِییاں اُپر وی غُسّا آ رِہا سی۔ جاپدا سی٬ اُہناں نیں تُفان دے آئُݨ تۄں پہِلاں چھائُݨ والی چُپّ تۄں ہی بھوِکھّ دا اںدّاذا لا لِیا سی۔ آنے-بہانے اُہناں نیں ہاکم کۄلۄں کِنارا کرنا شُرُۄ کر دِتّا سی۔

پْرۄفَیسر تِنّ سال اُس دا رۄٹِیوال رِہا سی۔ پِچھلے تِنّ دِناں تۄں اُہ اِکلّا رۄٹی کھاݨ لگّ پِیا سی۔ ڈاکٹر مُۄںگی دے ہلوے دا شَۄکِین سی۔ ہفتے ’چ دۄ دِن اُس دے گھرۄں ہلوا آئُںدا سی۔ پہِلاں اُہ ہاکم نُۄں کھوائُںدا سی٬ پھیر آپ کھاںدا سی۔ پِچھلی وار اُس نیں ہلوا سبھ کۄلۄں لُک کے کھادھا سی۔ اَیس.ڈی.اۄ. اتے بَیںک مَینیجر نُۄں اُس بِناں سَیر دا مذا نہِیں سی آئُںدا۔ کلّہ اُہ وی اکھّ بچا کے نِکل گئے سن۔ رات نُۄں مہِتے ہۄراں وِچکار تاش دی باذی لگّدی سی۔ رات مہِتے نیں اُس دا جۄٹِیدار بݨن دا سدّا نہِیں سی دِتّا۔ ناں سلاہ-مشورے لئی کۄل بِٹھائِیا سی۔ گھۄڑے والا جِویں ساری بَیٹھک وِچ ہی پھِر گِیا سی۔ جِویں اُس دے ساتھی کَیدِییاں نُۄں ہاکم دا بائیِکاٹ کرن لئی کہِ گِیا سی۔

اِکلّا بَیٹھا ہاکم اُپرام ہۄ گِیا سی۔ اُس دا پڑھن وِچ من نہِیں سی لگّا۔ اِکلّے پئے دے من وِچ بھَیڑے-بھَیڑے خِیال آئُݨ لگّے سن۔ رُجھیویں وِچ رہِݨ لئی اُہ بِناں بُلائِیاں ہی تاش والِیاں کۄل جا بَیٹھا سی۔ اُہناں نکّ-بُلّہ کڈھّے٬ کھیڈݨا بںدّ کِیتا اتے آپݨے-آپݨے کھڈِّیاں ’تے جا پئے۔

اینا بیشرم ہاکم وی نہِیں سی۔ اُس نیں وی اُہناں کۄلۄں پاسا وٹّݨا شُرُۄ کر دِتّا۔

اجّ کمّاں ’تے جاݨ تۄں پہِلاں کِسے نیں اُس نال اگّے واںگ دُیا-سلام نہِیں سی کِیتی۔

ہاکم مںہّ لٹکا کے فَیکٹری ولّ چلّ پِیا سی۔

تے آپݨے آپ نال کھَۄجلدا ہُݨ اُہ آرے ولّ جا رِہا سی۔

ہاکم دے ا<گے جاںدا پںجّا اِںچارج خُش سی۔ اُس نُۄں ہاکم دی سیوا دا مَۄکا مِلِیا سی۔

جاپدا سی ہاکم نیں مِیتے نُۄں پہِچاݨِیا نہِیں سی٬ پر مِیتے نیں اُس نُۄں جھٹّ پہِچاݨ لِیا سی۔ اُہناں دۄہاں نُۄں اِکۄ دِن سذا ہۄئی سی اتے اُہ اِکٹھّے اِس جیلہ وِچ آئے سن۔

مِیتے نُۄں ہاکم تک کدے سِدھّا کمّ نہِیں سی پِیا۔ اُںجھ اُس نیں سُݨ رکھِّیا سی کِہ ہاکم گُرمِیت ورگا بھلاماݨس اِنسان سی۔ اُس نیں مِیتے ورگے سَیںکڑے غرِیب-غُربِیاں دا فائِدا کِیتا سی۔

“سںکّٹ دی اِس گھڑی وِچ مَیں غرِیب-غُربِیاں دی نُمائِںدگی کراںگا۔ ہر ترہاں دا ذۄخم اُٹھا کے اُس دی مدد کراںگا۔‘

من وِچ اجِہِییاں پڑھتاں پڑھدا مِیتا ہاکم نُۄں آرے ’تے لَے گِیا۔

“یہ وکِیل ساہِب ہَیں”, نکّ-مُۄںہ بنّہی کھڑے چار-پںجّ پرواسی کَیدِییاں نال مِیتے نیں ہاکم دی جاݨ-پہِچاݨ کرائی۔

پھیر مِیتے نیں آلے-دُیالے دیکھِیا۔ جدۄں اُس نُۄں یکِین ہۄ گِیا کِہ کِدھرے کۄئی نہِیں ہَے تاں اُس نیں ہَۄلی جِہی آکھِیا۔

“یہ بہُت کام کے بںدّے ہَیں۔ ہمنے اِنکی مدد کرنی ہَے۔ اِنسے ہلکا-پھُلکا کام لینا ہَے۔”

“جی ساہِب)” کَیدِییاں نیں سِر جھُکا کے ہُکم دی تامِیل دا یکِین دوائِیا۔

“اَیسے کرنا۔ شتِیرِییاں تُم ہی ڈھۄتے رہِنا۔ اِنہیں کھلپاڑیں اُٹھانے پے لگا دینا۔ کھلپاڑیں بھی تھۄڑیہ-تھۄڑھے اُٹھوانا۔

“دھِیان رکھّݨا۔ ساہِب آتا دِکھائی دے تۄ اِن کۄ شتِیرِیئۄں پے لگا دیݨا۔ وَیسے  مَیں بھی اِدھر ہی ہُۄں۔”

“جی ساہِب)” آکھ کے پرواسِییاں نیں اِک وار پھیر مِیتے دی ہاں وِچ ہاں مِلائی۔

کَیدِییاں کۄلۄں مِلے اِس ماݨ-سنمان نیں ہاکم دے منۄں سارا بھار لاہ دِتّا۔ اُس نُۄں خُشی ہۄئی کِہ اُس دے کمّ دی کدر کرن والا کۄئی تاں سی۔

اِنے نال ہی نویں جۄش نال بھرِیا اُہ پہاڑ نال ٹکرائُݨ لئی تِیار ہۄ گِیا۔

بِجلی دی مۄٹر دا بٹن دباںدِیاں ہی چِرائی دا کمّ شُرُۄ ہۄ گِیا۔ دۄ مِستری چِرائی دا کمّ سمبھّالݨ لئی کھڈّے وِچ اُتر گئے۔ آرے تۄں تِیہ کُ فُٹ دی دُۄری ’تے اُہ شتِیرِییاں پئیِیاں سن٬ جِنہاں دی اجّ چِرائی ہۄݨی سی۔ چار کَیدی شتِیرِییاں دُیالے ہۄ گئے۔ دۄ کَیدِییاں نیں اِک شتِیری نُۄں مۄڈھِیاں ’تے رکھّ کے آرے تک لِجاݨا سی۔ دۄ کَیدی آرے دے دُۄجے پاسے چلے گئے۔ اُہناں وِچۄں اِک نیں چِرائی بائد نِکلے سہی مال نُۄں سٹۄر وِچ پہُںچّائُݨا سی۔ دُۄجے نیں وادھُۄ-گھاٹُۄ بچی لکّڑ نُۄں آرے دے باہر کھڑی ریہڑی وِچ رکھّݨا سی اتے پھیر ریہڑی نُۄں کھِچّ کے لںگّر تک لِجاݨا سی۔ بالݨ لںگّر ’چ لاہ کے مُڑ آرے ’تے آئُݨا سی۔

دھرمپال ولّۄں ہُکم سی کِہ ہاکم نُۄں شتِیرِییاں ڈھۄݨ ’تے لائُݨا ہَے۔

مِیتے نیں ہُکم-ادُۄلی کر کے اتے آپݨے ادھِکاراں دی ورتۄں کر کے ہاکم نُۄں کھلپاڑاں ڈھۄݨ دے ہلکے کمّ ’تے لا دِتّا۔ اُس دی مدد لئی اِک ہۄر کَیدی لادِتّا۔

چار کُ چکّر لائُݨ بائد ہاکم نُۄں تھکاوٹ مہِسُۄس ہۄݨ لگّی۔شِلّتاں نیں اُس دِییاں ہتھیلِییاں اتے اُںگلاں نُۄں وِنّہ دِتّا سی۔ کُجھ شِلّتاں اُس نیں نہُںیاّں نال کڈھّ دِتِّییاں۔ کُجھ پھیر وی ماس وِچ کھُبھِّییاں رہِ گئیِیاں۔ اِہ شِلّتاں اُس نُۄں تکلِیف پہُںچّائُݨ لگِّییاں۔

ہاکم دے نال کمّ کردے کَیدی نُۄں لںگّر دے مُنشی کۄلۄں گالہاں پَیݨ لگِّییاں۔ بالݨ لیٹ پُجّ رِہا سی۔ چُلّہِیاں دی اگّ مٹھّی پَیںدی جا رہی سی۔ کَیدی نُۄں ریہڑی جلدی-جلدی لَے کے آئُݨ دی ہِدائِت ہۄئی۔

ہاکم ساتھی کَیدی دی مجبُۄری سمجھ رِہا سی۔ اُس دی کمذۄری کارن ساتھی کَیدی نُۄں جھاڑاں پَے رہِییاں سن۔ ہاکم نیں اںدّاذا لائِیا کِہ گالہاں اُس نُۄں وی پَیݨ والِییاں ہن۔

جھاڑ-جھمبّ تۄں بچݨ لئی ہاکم تیذی پھڑن لگّا۔ ہتھّاں وِچ دۄ کُ کھلپاڑاں لِجاݨ دی تھاں اُہ باہاں اُپر رکھّ کے باراں-باراں کھلپاڑاں لِجاݨ لگّا۔

ستّ-اٹھّ چکّراں بائد باہاں جواب دیݨ لگِّییاں۔ اُس دی کمِیذ بھاویں پُۄرِییاں باہاں والی سی پھیر وی شِلّتاں اتے لکّڑ دِییاں تِکھِّییاں نُکّراں چمڑی تک مار کرن لگِّییاں۔ جۄڑ ساتھ چھڈّݨ لگّے۔ بھار کارن باہاں ہیٹھاں نُۄں لُڑکݨ لگِّییاں۔

شتِیرِییاں ڈھۄںدے کَیدی ہاکم دی ستھِتی نُۄں بھامپ گئے۔ اُہناں شتِیرِییاں ڈھۄݨ دی رفتار تیذ کر دِتّی۔ ادھّے گھںٹّے وِچ اُہناں نیں آرے اگّے شتِیرِییاں دا ڈھیر لا دِتّا۔ جِنّی دیر وِچ اِہ شتِیرِییاں چِرنگِییاں اۄنی دیر وِچ اُہ ہاکم دا کمّ نِبیڑ دیݨگے۔

مشِین نُۄں تیل دیݨ دے بہانے مِستری نیں آرا رۄک دِتّا۔ کَیدِییاں نُۄں ہاکم دی مدد کرن دا ہۄر سماں مِل گِیا۔

“نہِیں٬ مَیں آپݨا کمّ آپ کرُۄںگا”, ہاکم نیں پرواسِییاں نُۄں کھلپاڑاں چُکّݨ تۄں رۄکِیا۔

اِہناں وِچارِیاں نُۄں کی پتا سی کِہ کِسے دُۄجے کَیدی کۄلۄں آپݨے ہِسّے دی مُشکّت کرائُݨا اتے دُۄجے لئی مُشکّت کرنا دۄویں جُرم ہن۔ اِہنِیں دِنِیں جیلہ ادھِکاری ہاکم نُۄں جیلہ مَینُۄئل پڑھائُݨ ’تے تّلے ہۄئے سن۔ جھٹّ اُہ مَینُۄئل کڈھّ کے بَیٹھ جاݨگے اتے ہاکم دے نال-نال پرواسِییاں دا جِئۄُݨا وی ہرام کر دیݨگے۔

آرام والی گھںٹّی کھڑکݨ تک ہاکم دھُۄہ-گھڑِیس کردا رِہا۔

پںدّراں مِںٹّ سُستائُݨ بائد سرِیر ہلکا ہۄݨ دی تھاں ہۄر بھارا ہۄ گِیا۔ باہاں سُجّ گئیِیاں٬ اُںگلاں آکڑ گئیِیاں۔ ڈھُۄہی دُکھݨ لگّی۔

“ہُݨ ہۄر کمّ نہِیں ہۄݨا۔” ہاکم نُۄں مہِسُۄس ہۄݨ لگّا۔

پر مُشکّت کرنی وی ذرُۄری سی۔ کُتاہی ہُںدِّیاں ہی اُس دی چھُٹّی بںدّ ہۄ جاݨی سی۔ رہِںدّا کمّ پُۄرا کرن لئی اُس نُۄں چھُٹّی والے دِن بُلائِیا جاݨا سی۔ اُس دِن کِہڑا اُس تۄں کمّ ہۄݨا سی۔ سذا دے تَۄر ’تے اُس دِییاں مُیافِییاں بںدّ ہۄݨِییاں سن۔ کھاݨے وِچ کٹَۄتی ہۄݨی سی۔

ہال دی گھڑی ہاکم اِہ ذۄخم نہِیں سی اُٹھا سکدا۔ ہر ہال وِچ اُس نُۄں مُشکّت کرنی پَیݨی سی۔

نالے ہاکم لکّڑاں ڈھۄںدا رِہا٬ نالے لہُۄ-پِیݨے سماں وِہاء چّکے کانُۄن نُۄں کۄسدا رِہا۔ اِہ کِہڑا کانُۄن ہَے جِہڑا منُکھّاں نُۄں پشُۄ بݨائُݨ لئی افسراں نُۄں منمرذی کرن دی کھُلّہ دِںدّا ہَے؟

پھیر اُہ سۄچدا۔ کانُۄن تاں کانُۄن ہَے۔ کسُۄر اُہناں نُۄں لاگُۄ کرن والِیاں دا ہَے۔ کسُۄر ہَے اُہناں نُۄں سمیں-سمیں ناں سۄدھݨ والِیاں دا۔

ہاکم نُۄں نیتاواں دی یاد آئُݨ لگّی۔ جواہر لال نہِرُۄ تۄں لَے کے سُرجِیت سِںگھّ برنالا تک نیں جیلہ دا سواد چکھِّیاسی۔ مۄٹِییاں-مۄٹِییاں کِتاباں لِکھ کے جیلہ-کانُۄن اتے جیلہ پْربںدھّ نُۄں بھںڈِّیا سی۔ پر کُرسی ’تے بَیٹھدِیاں ہی اُہناں نُۄں سبھ کُجھ بھُلّ جاںدا سی۔ لۄک-پکھّی کانُۄن کی گھڑنے سن٬ اِہناں نُۄں ہالے تک اںگّریذاں ولّۄں کَیدِییاں اُپر گاںدھی ٹۄپی پائُݨ ’تے لائی پابںدّی ہٹائُݨ دی وِہل نہِیں مِلی۔ اِہ اںگّریذاں دے اُتّر-ادھِکاری ہن۔ اُہناں دِییاں پائیِیاں لِیہاں ’تے چلّ رہے سن۔ کانُۄن لۄکاں نُۄں غُلام بݨائی رکھّݨ لئی گھڑے گئے سن۔ اِہۄ اِہ دسّݨا چاہُںدّے سن۔ اِہناں دا سِر نہِیں بھوِیاں۔ کانُۄن نُۄں نویں سِرِئۄں کِئۄں لِکھݨ?

دُپہِر سمیں پرواسِییاں نیں چُلّہے اُپر پاݨی والا پتِیلا چاڑھ دِتّا۔ وِچ بھُکّی دا بُکّ سُٹّ دِتّا۔ جدۄں پاݨی نُۄں دس پںدّراں اُبالے آ گئے٬ وِچ گُڑ اتے چاہ پتّی سُٹّ دِتّی۔ پھیر اُہ کاہڑے دے ٹھںڈھّا ہۄݨ دا اِںتذار کرن لگّے۔

اجّ تک ہاکم نیں نشِیاں دے سیون وِرُدھّ پْرچار کِیتا سی۔ کَیدِییاں نُۄں نشے چھڈّݨ لئی پْریرِیا سی۔ کمّ نُۄں سِرے چاڑھن لئی اجّ اُس نُۄں خُد نشے دی لۄڑ مہِسُۄس ہۄ رہی سی۔

شتِیرِییاں اُپر لیٹ کے آرام کردا ہاکم پرواسِییاں ولّۄں چاہ دی سُلاہ وجّݨ دی اُڈِیک کرن لگّا۔

مِیتا ہاکم تۄں دۄ کدم اگّے سۄچی بَیٹھا سی۔ اُس نیں چاہ دے نال-نال کالی مائی وی پرۄس دِتّی۔

پہِلے ہلّے ہاکم چاہ والا گلاس پھڑن تۄں جھِجکِیا۔ دۄویں نشے مہِںگّے سن۔ پرواسِییاں نیں ہڈّ ویچ کے خرِیدے ہۄݨگے۔ اُہ اُہناں دی مِہنت دی کمائی ’تے چھاپا نہِیں سی مارنا چاہُںدّا۔

نشا اںدّر سُٹّݨ تۄں گُریذ کرن دا اِک ہۄر کارن وی سی۔ اگّۄں تۄں مُشکّت اُس نُۄں ہر رۄذ کرنی پَیݨی سی۔ کِدھرے اُہ نشے ’تے ناں لگّ جاوے۔ سذا سماپت ہۄݨ تک کِدھرے اُہ املی ناں بݨ جاوے۔

بھوِکھّ بارے سۄچ-سۄچ ورتمان نُۄں برباد نہِیں سی کِیتا جا سکدا۔ ہال دی گھڑی ہاکم ساہمݨے اجّ دا دِن سہی سلامت کڈھّݨ دی سمسِّیا سی۔

سارے ہالات نُۄں وِچار کے ہاکم نیں کَۄڑا گھُٹّ بھر لِیا۔

دۄبارا کمّ شُرُۄ کرن تک سرِیر تکڑا-تکڑا مہِسُۄس کرن لگّا۔ درد کھمبھّ لا گِیا۔

گھںٹّا کُ جھُٹّی لائُݨ بائد سرِیر پھیر ڈھِلّا پَیݨ لگّا۔ کمّ دی رفتار سُست ہۄݨ لگّی۔

“اۄئے ہرام دِیا) تُۄں اِس نُۄں شتِیرِییاں چُکّݨ ’تے نہِیں لائِیا؟”

اچانک دَۄرے ’تے آئِیا ڈِپٹی جدۄں مِیتے ’تے کڑکِیا تاں ہاکم نُۄں آپݨے ہڈّ-ہرامی ہۄݨ ’تے شرم آئی۔ اُس کارن اِک غرِیب نُۄں جھِڑکاں پَیݨ لگِّییاں سن۔

“چلّ بئی اُدھر چلّ۔” چۄری پھڑی جاݨ ’تے چھِتھّے پَیںدے مِیتے نیں ہاکم نُۄں شتِیرِییاں ولّ جاݨ دا ہُکم سُݨائِیا۔

سائۄُیاں واںگ ہاکم شتِیرِییاں دے ڈھیر ولّ ہۄ گِیا۔

ساری ہِمّت بٹۄر کے ہاکم نیں شتِیری نُۄں ہتھّ پائِیا۔ چُکّ کے اِک سِرا آپݨے مۄڈھے ’تے رکھّ لِیا۔ دُۄجے سِرے نُۄں اِک پرواسی کَیدی نیں سمبھّال لِیا۔

شتِیری مۄڈھے ’تے چُکّ کے لِجاںدے ہاکم نُۄں آرے اتے شتِیرِییاں وِچکارلا تِیہ کُ فُٹّ دا فاسلا تِیہ مِیلاں جِنّا لگّا۔

سَۄ سکھّاں سکھّ کے مساں آرا آئِیا۔ شتِیری ہیٹھاں سُٹّدے ہاکم نُۄں لگّا جِویں اُس دا مۄڈھا سُنّ ہۄ گِئَے۔

ہاکم نیں چۄر-اکھّ نال اِدھر-اُدھر دیکھِیا۔ تھمہلے پِچھّے کھڑا دھرمپال مۄڈھا ملدے ہاکم نُۄں دیکھ رِہا سی۔ اُس دے بُلّہاں ’تے مُسکراہٹ سی۔ مُسکراہٹ دا ارتھ ہاکم چںگّی ترہاں سمجھ رِہا سی۔

تِنّ شتِیرِییاں ڈھۄݨ بائد مۄڈھِیاں دے نال-نال ہاکم دا لکّ وی دُکھݨ لگّا۔  گۄڈے کڑکݨ لگّے۔ پَیر ہذاراں مݨ بھارے ہۄ گئے۔ اِک کدم پُٹّݨ بائد دُۄجا کدم پُٹّݨا اسمبھّو جاپدا۔

چَۄتھی شتِیری مۄڈھے ’تے رکھّدِیاں ہی اُس دِییاں اکھّاں اگّے بھمبُّۄ-تارے نچّݨ لگّے۔ پَیر تھِڑکݨ لگّے۔ تھِڑکدا-تھِڑکدا ہاکم پُۄری ترہاں تھِڑک گِیا۔ غُبار پیٹ وِچۄں اُٹھّ کے سِر نُۄں چڑھن لگّا۔ گھُمیر آئُݨ لگّی۔

نِیم-بیہۄشی وِچ اُیس نُۄں مہِسُۄس ہۄئِیا جِویں اُہ ذمِین اُپر ڈِگّ رِہا ہَے۔ جِویں شتِیری اُس اُپر گِر رہی ہَے٬ جِویں اُس دِییاں ہڈِّییاں کڑ-کڑ کر کے ٹُٹّ رہِییاں ہن٬ جِویں دُۄر کھڑا دھرمپال اُچّی-اُچّی ہسّ رِہا ہَے۔

 

 

52

“سردار جی٬ تُسِیں ٹھِیک ہۄ گئے ہۄ۔ اجّ-بھلک تُہانُۄں چھُٹّی کر دِتّی جائیگی۔”

جدۄں تۄں کمپّائۄُڈر دے سہائِک شام لال کَیدی نیں ہاکم نُۄں اِہ خبر سُݨائی سی٬ اُدۄں تۄں اُس دی بیچَینی ہۄر ودھ گئی سی۔

آم ہسپتالاں وِچ مرِیذ نُۄں چھُٹّی مِلݨ دی خبر سَۄ سکھّاں سُکھّݨ بائد مِلدی سی۔ جیلہ ہسپتال وِچ ستھِتی اِس دے اُلٹ ہُںدّی سی۔ چھُٹّی ہۄݨ دی خبر سُݨدِیاں ہی کَیدی دے چِہرے ’تے ہوائیِیاں اُڈّݨ لگّدِییاں ہن۔ اُہ کُجھ دِن ہۄر داخل رہِݨ لئی ترلۄ-مچھّی ہۄݨ لگّدا سی۔

ہاکم مچلا بݨ کے ہسپتال داخل رہِݨ دا اِچھُّک نہِیں سی۔ ٹھِیک ہۄݨا دُۄر٬ دِنۄ-دِن اُس دی ہالت وِگڑ رہی سی۔ اُس دے ذخم الّہے سن۔ تُرنا پھِرنا مُشکل سی۔ اجِہی ہالت وِچ اُس نُۄں کمّ ’تے بھیجݨا گھۄر بیئِنسافی سی۔

“جیلہ پْرشاسن مَینُۄں مارن ’تے تُلِیا ہۄئِیا ہَے۔” اِس خبر تۄں بائد ہاکم دا شکّ یکِین وِچ بدلݨ لگّا۔

چار دِناں تۄں اُہ ہسپتال وِچ رُل رِہا سی۔ کِسے نیں اِک واری وی اُس دے ذخماں دا مُیائِنا نہِیں سی کِیتا۔ ڈاکٹر نیں جاݨ بُجھّ کے ہسپتال آئُݨا چھڈّ دِتّا سی۔ ہاکم پہِلے دِن تۄں دُہائی پا رِہا “میرے پَیر دا درد ودھدا جا رِہا ہَے۔ کۄئی ہڈّی ٹُٹّ گئی جاپدی ہَے۔ میرے پَیر دا اَیکس-رے کرائۄ۔ پَیر ’تے پلسّتر لائۄ۔” پر کمپّائۄُڈر پَیراں ’تے پاݨی نہِیں سی پَیݨ دِںدّا۔ کہِںدّا سی٬ “مَیں پڑتال کر لئی ہَے۔ ہڈّی ٹھِیک ہَے٬ کیول ماس پھٹِیا ہَے۔” ہاکم دا وہِم کڈھّݨ لئی اُس نیں بہادراں دی بَیرک وِچۄں مِیئیں نُۄں بُلائِیا۔ کَیدِییاں دِییاں لتّاں-باہاں ٹُٹّدِییاں رہِںدِّییاں ہن۔ ہر اِک نُۄں سِول ہسپتال کَۄݨ لِجاںدا پھِرے؟ ٹُٹِّییاں ہڈِّییاں اُہۄ بنّہدا ہَے۔ مِیئیں نیں وی کمپّائۄُڈر دی ہاں وِچ ہاں مِلائی۔ پٹّی کھۄلہی٬ کسّ کے بنّہی تے چلا گِیا۔

ہاکم دے باکی ذخماں دا ہال وی پَیر ورگا ہی سی۔ پہِلے دِن جۄ ملہم پٹّی ہۄݨی سی٬ ہۄ گئی۔ مُڑ ناں ذخماں نُۄں ساف کِیتا گِیا٬ ناں پٹّی بدلی گئی۔ ہاکم دی پٹِّییاں بدلݨ دی بینتی ’بسّ آئِیا‘ آکھ کے ٹھُکرا دِتّی جاںدی رہی۔

کلّہ تۄں ہاکم دے ذخماں وِچ ٹسّ-ٹسّ ہۄ رہی سی۔ جاپدا جی ذخماں وِچ پسّ پَے گئی ہَے۔ ذخماں نُۄں اںدّرۄں دوائیِیاں اتے باہرۄں ملہم پٹّی نال سُکائُݨا ذرُۄری سی۔ اَیںٹِیبائِئۄٹِک دی تھاں اُس نُۄں پین کِلر دِتّے جا رہے ہن۔ ذخم تاب آئُݨ تاں کِس ترہاں؟

ہاکم دی سجّی اکھّ٬ کُۄہݨی٬ کھبّی لتّ اتے پَیر بُری ترہاں ذخمی سن۔ گۄڈِیاں٬ مۄڈھِیاں تۄں لَے کے گردن تک سارے سرِیر ’تے رگڑاں سن۔

ذخماں دے نال-نال ہاکم ہیٹھلے وارڈ دے ماہَۄل تۄں وی دُکھی سی۔ اٹھّ بِسترِیاں والے کمرے وِچ پںدّراں مںجّے اڑا دِتّے گئے سن۔ پںدّراں دی تھاں پَیںتی مرِیذ بھرتی کر دِتّے گئے سن۔ کِسے نُۄں پِیلِییا سی٬ کِسے نُۄں دما اتے کِسے نُۄں ٹی.بی۔ کۄئی باہر کراہ رِہا سی٬ کۄئی کھںگھّ رِہا سی۔ کۄئی اُلٹِییاں کر رِہا سی۔ کۄئی بِیڑی پی رِہا سی٬ کۄئی ذردا چبا رِہا سی۔ بُۄ اتے ہواڑ کارن ہاکم دی پِیڑ وِچ وادھا ہۄ رِہا سی۔

اُہ بی-کلاس دا کَیدی سی۔ اُس نُۄں اُپرلے وارڈ وِچ رکھِّیا جاݨا چاہِیدا سی۔ ’وارڈ ڈاکٹر نیں بدلݨا ہَے۔‘ ہر وار کمپّائۄُڈر اِہ آکھ کے ٹال جاںدا سی۔ اُہ ڈاکٹر کۄل بینتی کرے تاں کِس ترہاں؟ پِچھلے چار دِناں تۄں اِک واری وی اُس نیں شکل نہِیں سی دِکھائی۔

پہِلے دِن ڈاکٹر دی ادالت وِچ گواہی سی۔ ساری دِہاڑی اُتھے لگّ گئی۔ اگلے دِن اُس دی آپݨے مہِکمے دے مُکھّی نال مِیٹِںگّ سی۔ واپس مُڑدے نُۄں تْرِکالاں پَے گئیِیاں۔ پھیر اِک دۄست دی بھَیݨ دا وِیاہ آ گِیا۔ اِک دِن دی چھُٹّی لئی۔ اِک دِن دی پھرلۄ ماری۔

ہاکم ڈاکٹر اتے کمپّائۄُڈر دۄہاں دی شرارت سمجھ رِہا سی۔ اُہ اُس تۄں گِݨ-گِݨ کے بدلے لَے رہے سن۔ ہاکم نیں کئی وار اُہناں دے کمّ-کار ’تے اُںگل اُٹھائی سی۔ ذخمی دُشمݨ نُۄں پاݨی پِلائُݨ والے اُہ بھائی کنہئیِیا نہِیں سن۔  ہاکم مساں اُہناں دے اڑِکّے آئِیا سی۔ اُہ دُشمݨ نُۄں بُرے دا گھر وِکھائُݨ ’تے تُلّے ہۄئے سن۔

تِنّ راتاں تۄں اُںگھائِیا ہۄݨ کارن اُس دا سِر پہِلاں ہی بھارا سی۔ اکھّاں وِچ لالی اُتری ہۄئی سی۔ نالے رڑک پَے رہی سی۔ بھُکھّ مر چُکّی سی۔ بیچَینی ہر پال ودھ رہی سی۔ کدے اُہ بِسترے اُپر لیٹ جاںدا٬ کدے اُٹھ کے بَیٹھ جاںدا۔ کدے اِدھر-اُدھر ٹہِلݨ لگّ جاںدا٬ کدے کدے پھیر مںجّے اُپر آ بَیٹھدا۔ کدے گلّاں کردا-کردا چُپّ کر جاںدا اتے کدے دُۄجے پاسے مُۄںہ کر کے لیٹ جاںدا۔

شام لال تۄں چھُٹّی ہۄݨ دی خبر سُݨن بائد ہاکم نُۄں مَۄت سِرہاݨے کھڑی دِکھائی دیݨ لگّی۔

“جیلہ پْرشاسن وِرُدھّ بغاوت دا جھںڈّا چُکّݨ بدلے مَۄت دی سذا پائُݨ والا مَیں پہِلا شہِید نہِیں ہۄواںگا۔ جیلہ وِچ اِہ ورتارا آم سی۔

سۄچدا ہاکم آپݨے تۄں پہِلے ’شہِیداں‘ نُۄں یاد کرن لگّا۔

پرسۄں ہاکم دے نال دے بَیڈّ ’تے پئے ہرِیئے نُۄں سِول ہسپتال لِجائِیا گِیا سی۔ ساتھی کَیدِییاں نال ہۄئی لڑائی وِچ اُس دی سجّی باںہ ٹُٹّ گئی سی۔ جیلہ دے ڈاکٹر کۄلۄں ہڈّی ٹھِیک ڈھںگّ نال جُڑ نہِیں سی سکی۔ اُس نُۄں ہڈّی تۄڑ کے دُبارا بنّہݨی پئی۔ مِہنت پھیر وی راس ناں آئی۔ ساری باںہ وِچ پس پَے گئی۔ ہڈِّییاں دے ماہِر ڈاکٹراں نیں سلاہ دِتّی٬ “مرِیذ دی جان بچائُݨ لئی اُس دی باںہ کٹّݨی ذرُۄری ہَے۔” مردا کی ناں کردا۔ رۄںدے-کُرلاںدے نُۄں اُس نُۄں باںہ کٹائُݨ لئی سہِمتی دیݨی پئی۔

ہرِیئے دی باںہ ٹُٹّی نہِیں٬ تۄڑی گئی سی۔ باںہ کِس نیں تۄڑی؟ اتے کِئۄں تۄڑی۔ اِہ رام-کہاݨی خُد ہرِیئے نیں اُس نُۄں سُݨائی سی۔

ہرِییا پِچھلے دۄ ہفتے تۄں بِیمار سی۔  ہرِییا سِول ہسپتالۄں دوائی لَیݨا چاہُںدّا سی۔ ڈاکٹر اُس نُۄں سِول ہسپتال بھیجݨ لئی تِیار نہِیں سی۔ ہرِیئے نُۄں کہِںدّا سی٬ “تیری بِیماری نُۄں مۄڑ پَے گِیا ہَے۔ پُۄری ترہاں ٹھِیک ہۄݨ نُۄں کُجھ دِن لگّݨگے۔ اِتھے رہِ جاں اُتھے۔” ہرِیئے نُۄں ڈاکٹر دی گلّ ’تے یکِین نہِیں سی ہۄ رِہا۔ اُس نُۄں نِیںد آئُݨۄں ہٹ گئی سی۔ اُس دی ہالت پاغلاں ورگی ہُںدّی جا رہی سی۔ ہرِیئے نیں جیلہ سُپرڈَیںٹ کۄل اپِیل کِیتی۔ اپِیل اُتھۄں وی ناں-منذُۄر ہۄ گئی۔ اُس دا ہِسٹری ٹِکٹ دسّدا سی کِہ اِس بہانے اِک واری پہِلاں اُہ سِول ہسپتال گِیا سی اتے اُتھۄں فرار ہۄ گِیا سی۔ ہُݨ وی جیلہۄں بھجّݨ دی تِیاری جاپدی سی۔

بِیماری اتے سُݨوائی ناں ہۄݨ کارن دُکھی ہۄئے ہرِیئے دی وارڈر نال جھپٹ ہۄ گئی۔ غُسّے ’چ پاغل ہۄئے ہرِیئے نیں ویلے-کُویلے کمّ آئُݨ لئی تِکھّا کر کے رکھّے چمچے نال وارڈر دی چھاتی وِنّہݨ دا یتن کِیتا سی۔

وارڈر نُۄں لگّے ذخم گہِرے نہِیں سن٬ پر پْرشاسن نیں اِس ہملے نُۄں گمبھِّیرتا نال لِیا۔ ’اجّ اِک جیب-کترے نیں وارڈر ’تے ہملا کِیتا ہَے۔ کلّہ نُۄں کۄئی ہۄر کِسے ڈِپٹی دی پگّ نُۄں ہتھّ پائیگا۔ سپۄلِییاں دے چھۄٹے ہُںدِّیاں ہی سِر کُچل دیݨے چاہِیدے ہن۔‘ پْرشاسن نیں ہرِیئے نُۄں سبک سِکھائُݨ دا فَیسلا کِیتا سی۔

اگلے دِن سویرے دی گِݨتی سمیں ہرِیئے نُۄں اُس دا جُرم پڑھ کے سُݨائِیا گِیا۔ پھیر سذا سُݨائی گئی۔ پھیر سذا امل وِچ لِیاںدی گئی۔ نںگّے پِںڈّے اُس نُۄں وِیہ کۄڑے مارے گئے۔

نالے ڈِپٹی نیں اَیلان کِیتا۔

“جیلہ کرمچارِییاں اُپر اُٹھّݨ والے ہتھّ نُۄں وڈھّ دِتّا جائیگا۔”

ہرِیئے دی چمڑی اُسے وارڈر تۄں اُدھڑوائی گئی۔ باںہ رات نُۄں وفادار کَیدِییاں کۄلۄں تُڑوائی گئی۔ اِس یگّ وِچ ڈاکٹر نیں وی اہُۄتی پائی۔ نتِیجا ساہمݨے سی۔ وارڈر ’تے اُٹھّݨ والا ہتھّ دھڑ نالۄں الگّ ہۄ چُکّا سی۔

’ہرِیئے نیں دُکھی ہۄ کے اتے تَیش وِچ آ کے اِک وارڈر ’تے ہملا کِیتا سی۔ اِک سادھارن جُرم بدلے اُس نُۄں اِنی بھِیانک سذا مِلی سی۔ مَیں وارڈر تۄں لَے کے جیلہ سُپرڈَیںٹ تک اتے کمپّائۄُڈر تۄں لَے کے ڈاکٹر تک سبھ نال آہڈا لائی بَیٹھا ہاں۔ اِس ہِساب نال مَینُۄں مَۄت دی سذا مِلیگی ہی۔”

ہرِیئے دی آپݨے کمّاں نال تُلنا کر کے کدے-کدے ہاکم اجِہے سِٹّے کڈھّݨ لگّدا۔

“مَیں ہرِییا نہِیں ہاں۔ مَیں آپݨے فائِدے لئی کدے کُجھ نہِیں مںگِّیا۔ دُۄجے کَیدِییاں لئی چِٹھّی-پتّر کردا رِہا ہاں۔ کدے ہِںسّک نہِیں ہُںدّا۔ اُہ میرے نال اِںجھ نہِیں کر سکدے۔”

وکِیلاں واںگ آپݨے ہکّ وِچ ترک دے کے کدے اُہ من نُۄں ٹِکائُںدا۔

پھیر کۄئی ہۄر گھٹنا یاد آ جاںدی اتے من پھیر ڈۄل  جاںدا۔

نِںدّر پہِلوان سویرے ہسّدا-کھیڈدا کمّ ’تے گِیا سی۔ شام دی چاہ نال پتا نہِیں اںدّر کی وڑ گِیا۔ پہِلاں چاہ باہر نِکلی٬ پھیر خُۄن دِییاں اُلٹِییاں آئیِیاں۔ ہسپتال آئُںدا اُہ بیہۄش ہۄ گِیا۔ شام نُۄں دم تۄڑ گِیا۔

نِںدّر نُۄں کِس بِیماری نیں نِگلِیا ہَے٬ کِسے نُۄں نہِیں سی پتا۔ کۄئی آکھدا سی اُس نُۄں ہَیذا ہۄ گِیا۔ کۄئی آکھدا سی اُس دے ڈھِڈّ وِچ پھۄڑا سی اُہ پھٹ گِیا۔ کۄئی آکھدا چاہ وِچ کۄئی کِیڑا-مکَۄڑا گِر گِیا۔ اُس دی ذہِر چڑھ گئی۔ کۄئی آکھدا اُس نیں کُجھ کھا کے جان دِتّی ہَے۔

ہاکم نُۄں لۄکاں ولّۄں لائِیا جا رِہا پِچھلا اںدّاذا ذِیادا ٹھِیک لگّدا سی۔ کُجھ سۄدھ دی ذرُۄرت سی۔ ذہِر اُس نیں کھادھا نہِیں سی٬ اُس نُۄں کھُیائِیا گِیا سی۔

آرے ’تے جاݨ تۄں کُجھ دِن پہِلاں ہاکم نیں اُڈّدی-اُڈّدی گلّ سُݨی سی۔ ہفتاواری دَۄرے سمیں کِسے گلّ ’تے غُسّے ہۄ کے سُپرڈَیںٹ نیں نِںدّر ’تے ہتھّ چُکّ لِیا۔ اگّۄں نِںدّر وی کہِںدّا-کہائُںدا بدماش سی۔ چیلے-چپٹِیاں ساہمݨے مُچھّ نِیوِیں نہِیں سی کروا سکدا۔ ہُݨ تک اُہ تِنّ کتل کر چُکّا سی۔ سارے کتل مُچھّ بچائُݨ لئی ہۄئے سن۔ اُس نیں سُپرڈَیںٹ دے رُۄل نُۄں ہتھّ وِچ پھڑ کے رۄک لِیا سی۔

اِس ہُکم-ادُۄلی ’تے جیلہ سُپرڈَیںٹ نُۄں غسّا آئِیا سی۔ دَۄرا وِچے چھڈّ کے اُہ دفتر مُڑ آئِیا سی۔ اہِم سلاہکاراں نال اِک گھںٹّا گُپت وِچار وٹاںدرا ہۄئِیا سی۔

ہفتے دے اںدّر-اںدّر اِہ بھاݨا ورت گِیا سی۔ نِںدّر بائد ہُݨ ہاکم دی واری سی۔

ہاکم آپݨے کِیتے ’تے پچھتائُݨ لگّا۔

“مَینُۄں اکل تۄں کمّ لَیݨا چاہِیدا سی۔ جیلہ پْرشاسن میرا کِنّا نُکسان کر سکدا ہَے٬ مَینُۄں اِس دا پتا ہۄݨا چاہِیدا سی۔ جیلہ ادھِکاری میرے نال نرمی ورتدے رہے۔ مَیں لاچڑدا رِہا۔ چِڑِییاں دے کھیت چُگݨ بائد ہُݨ پچھتائُݨ دا کی فائِدا؟ غلتی کِیتی ہَے۔ نتِیجے لئی تِیار رہِ۔”

سۄچ-سۄچ ہاکم دا سِر پھٹݨ لگّا۔

اُہ سمجھ رِہا سی٬ چِںتّا اتے اُنِیںدرا ہۄݨ کارن اُس دا کۄئی وی نُکسان ہۄ سکدا سی۔ دِماغ دا تواذن تک ہِلّ سکدا سی۔ اِس گمبھِّیر سمسِّیا دا اِکۄ ہلّ سی۔ کِویں ناں کِویں کُجھ گھںٹِیاں لئی سُتّا جاوے۔

سَۄݨ دا اِکۄ ہلّ سی_نِیںد والِییاں گۄلِییاں۔ گۄلِییاں کمپّائۄُڈر کۄلۄں مِلݨِییاں سن۔ اُہ ہتھّ-پلّا نہِیں سی پھڑا رِہا۔

کدے کہِںدّا سی٬ “نِیںد والِییاں گۄلِییاں ختم ہن۔”

کدے کہِںدّا سی٬ “دوائی ڈاکٹر دے لِکھݨ ’تے ہی مِل سکدی ہَے۔”

باہرۄں مہِںگّے مُلّ ’تے گۄلِییاں مںگّوائُݨ لئی ناں ہاکم کمپّائۄُڈر نُۄں آکھ سکدا سی٬ ناں کمپّائۄُڈر نیں اُس دا آکھا منّݨا سی۔ اِک ہۄر ’ناںہ‘ سُݨ کے اُہ من نُۄں ہۄر کشٹ وِچ نہِیں سی پائُݨا چاہُںدّا۔

پَیسے والے کَیدی گۄلِییاں نال جیباں بھری پھِردے سن۔ اُہ اِہناں نُۄں داݨِیاں واںگ کھاںدے سن۔ ہاکم نُۄں سخت ذرُۄرت دے باوجُۄد اِک گۄلی وی نسِیب نہِیں سی ہۄرہی۔

اِہ پکھّپات اُس دے خُۄن نُۄں ساڑن لگّا۔

ودھے غُسّے نُۄں کابُۄ کرن دے اِرادے نال ہاکم بِسترے اُپر لیٹ گِیا اتے اکھّاں مِیچ کے سَۄݨ دا یتن کرن لگّا۔

پِیلِیئے دے شِکار نںدُّۄ دی سویر تۄں ہاکم ’تے اکھّ سی۔ اُس نُۄں لگّ رِہا سی جِویں اٹھّ نمبّر بِسترے ’تے پِیا سردار اُہۄ ہاکم سِںگھّ وکِیل سی جِس نیں اُسنُۄں سرکاری خرچے ’تے ودھِییا وکِیل کروا کے دِتّا سی۔ ہائی کۄرٹ دی دخل-اںدّاذی کارن نںدُّۄ دے فَیسلے ’تے رۄک لگّی ہۄئی سی اتے اُس دی رِہائی ٹلی ہۄئی سی۔ پھیر وی اُس نُۄں پُۄرا یکِین سی٬ وکِیل دی مِہنت کارن اُس نیں اِک دِن بری ہۄݨا ہی ہۄݨا ہَے۔

نںدُّۄ دے شکّی ہۄݨ دے کئی کارن سن۔ پہِلاں اِہ کِہ ہاکم سِںگھّ مُںڈّا-کھُںڈّا سی۔ اِس سردار دی داڑھی دے وال ادھّے تۄں ودھّ چِٹّے ہن۔ ہاکم پتلے جُسّے دا تاں سی پر اِس ورگا ہڈِّییاں دا ڈھاںچا نہِیں سی۔ ہاکم خُد کَیدِییاں نُۄں لبھّ-لبھّ٬ کۄل بِٹھا-بِٹھا اُہناں نال گلّاں کردا سی۔ اُہناں دِییاں سمسِّیاواں سُلجھائُںدا سی۔ اِہ سردار چُپّ-گڑُپّ سی اتے خُد سمسِّیاواں وِچ گھِرِیا جاپدا سی۔

نںدُّۄ ہۄراں نُۄں دسِّیا گِیا سی کِہ ہاکم سال بائد بری ہۄ کے گھر نُۄں چلِیا گِیا سی۔ گھر جا کے ہر کَیدی پِچھلِیاں نُۄں بھُلّ جاںدا ہَے۔ اُہ ربّۄں نِیارا بںدّا نہِیں سی۔ جدۄں کئی مہِینے ہاکم اُہناں نُۄں نذر ناں آئِیا تاں اُہناں نیں ہاکم نُۄں بھُلا دِتّا سی۔

نںدُّۄ اِہ وی جاݨدا سی کِہ ہاکم پیشیور مُجرم نہِیں سی۔ دۄبارا جُرم کر کے اُس دی جیلہ آئُݨ دی کۄئی سمبھّاونا نہِیں سی۔

سویر تۄں نںدُّۄ اِس کَیدی دا ناں-پتا جاݨن دا یتن کر رِہا سی۔ باکی دے مرِیذاں نُۄں اُس دے کَیدی نمبّر دا ہی پتا سی۔ ناں سردار نیں آپݨے بارے کُجھ دسِّیا سی٬ ناں کِسے نیں اُس تۄں کُجھ پُچھِّیا سی۔

نںدُّۄ ساتھی کَیدِییاں دی بیوکُۄفی ’تے ہَیران ہۄݨ لگّا۔ ہر کَیدی کِسے ناں کِسے سمسِّیا وِچ گھِرِیا ہۄئِیا سی۔ ندی اُہناں دے بار اگّۄں دی وہِ رہی سی تے اُہ پِیاسے کھڑے سن۔

نںدُّۄ نُۄں اۄنا چِر چَین ناں آئِیا جِنّا چِر اُس نیں کمپّائۄُڈر دی چاپلُۄسی کر کے کَیدی نمبّر اٹھّ سَۄ اٹھّ دا ناں-پتا ناں پُچھّ لِیا۔

پھیر خُشی-خُشی پہاڑِیئے٬ بںگّالی اتے بھالُۄ نُۄں لَے کے اُہ ہاکم دُیالے ہۄ گِیا۔

نںدُّۄ نیں جدۄں ہاکم نُۄں جھںجّۄڑِیا تاں اُس سمیں اُہ رُلدُۄ کَیدی بارے سۄچ رِہاسی۔

رُلدُۄ کَۄݨ ہَے٬ کِتھۄں دا رہِݨ والا ہَے٬ اِہ کِسے نُۄں نہِیں پتا۔ بسّ اِنا پتا ہَے کِہ اُہ اِک کتل کیس وِچ سذا بھُگت رِہا ہَے۔ کِنّی سذا بھگت چُکّا ہَے اتے کِنّی باکی ہَے؟ کِسے نُۄں وی نہِیں پتا۔ ہر کَیدی اِہۄ کہِںدّا ہَے٬ “میرے جیلہ آئُݨ تۄں پہِلاں دا رُلدُۄ اِتھے ہَے۔”

سائۄُ سُبھاء دا ہۄݨ کرکے لۄک اُس نُۄں ’درویش‘ آکھدے سن۔ رہِم کر کے جیلہ پْرشاسن نیں اُس دی مُشکّت مُیاف کِیتی ہۄئی سی۔ اُس دے اِدھر-اُدھر جاݨ ’تے کۄئی پابںدّی نہِیں۔ اُہ جِتھے مرذی آ-جا سکدا سی۔

بہُتا سماں اُہ ہسپتال ہی رہِںدّا ہَے۔ کدے چُپّ-گڑُپّ رہِںدّا سی  اتے کدے کَیدِییاں نال گلِّیں لگّ جاںدا سی۔

لۄک اُس نُۄں درویش آکھݨ جاں بھگت٬ ہاکم اُس نُۄں تݨاء کارن دِماغی سںتُّلن گُیائی بَیٹھا نِیم-پاغل سمجھدا سی۔ اس لئی سَۄݨ لئی اُس نُۄں نِیںد والِییاں گۄلِییاں دی لۄڑ پَیںدی سی۔ جدۄں گۄلی بھِیکھ وِچ مِل جاںدی سی اُدۄں اُہ سَۄں جاںدا ہَے٬  نہِیں تاں کئی-کئی راتاں جاگدا رہِںدّا سی۔ جدۄں بِیماری ودھ جاںدی ہَے تاں نِیںد دا ٹِیکا لا کے ڈاکٹر اُس نُۄں سُلا دِںدّاسی۔

کلّہ ہاکم نُۄں شام لال نیں دسِّیا سی کِہ ڈاکٹر نُۄں اُس نُۄں مُفت وِچ ٹِیکا لائُݨ وِچ دِکّت پیش آ رہی سی۔ پاغل گھۄشِت کر کے اُس نُۄں جلدی ہی چکّی-بںدّ کِیتا جا رِہا سی۔

رُلدُۄ دے چکّی-بںدّ ہۄݨ دا متلب سی مَۄت نُۄں سدّا۔ اُتھے پئے دا ناں کِسے نیں اِلاج کرائُݨا سی٬ ناں کِسے نیں اُس نُۄں چھُڈائُݨا سی۔ دِناں وِچ اُس دے سرِیر نیں کھُر جاݨا سی اتے اںدّرلے پںکھّیرُۄ نیں اُڈّ جاݨا سی۔

ہاکم نُۄں لگّ رِہا سی اُس نال وی اِںجھ ہی ہۄݨ والا سی۔ ذِیادا اُنِیںدرا ہۄݨ کارن اُس نُۄں وی ٹِیکا لا کے سُلائِیا جا سکدا سی۔

کۄئی اُس نُۄں وکِیل ساہِب آکھ کے جھںجّۄڑ رِہا سی۔ ’وکِیل‘ شبد اُس نیں کئی سالاں بائد سُݨِیا سی۔ پہِلاں اُس نُۄں لگّا اُس نُۄں بھُلیکھا پِیا سی۔

پھیر اُہ تْربک کے اُٹھِّیا۔ اُس نُۄں لگّا رُلدُۄ دے نال-نال اُس نُۄں وی چکّی-بںدّ کرن لئی اُٹھائِیا جا رِہا سی۔

“ہاں۔” ابّڑواہے اُٹھّے ہاکم دے مُۄںہۄں اینا ہی نِکلِیا۔

“مَیں نںدُّۄ ہاں۔ کئی سال پہِلاں تُسِیں میری بہُت مدد کِیتی سی۔ مَیں بری ہۄݨ والا ہاں۔ اِہ میرے دۄست ہن۔ اِہناں نُۄں تُہاڈی مدد دی سخت ذرُۄرت ہَے۔”

نںدُّۄ نیں جھٹّپٹّ تِنّاں دِییاں سمسِّیاواں ہاکم اگّے رکھّ دِتِّییاں۔ اِہ پہِلی وار سی جدۄں ہاکم نُۄں آپݨے وکِیل ہۄݨ ’تے چِڑ چڑھی سی۔ اِسے وکالت دے نشے نیں اُس نُۄں اِس نَۄبت تک پہُںچّائِیا سی۔

“اِہناں لۄکاں نیں کمّ کڈھوا کے پاسا وٹّ جاݨا ہَے۔ پِچھّۄں کںڈّے مَینُۄں چُگݨے پَیݨے ہن۔” سۄچدے ہاکم نیں اگّ وِچ ہتھّ پائُݨ تۄں گُریذ کرنا ہی ٹھِیک سمجھِیا۔

“مَیں کی کراں؟ خُد درۄغے دے ڈھِڈّ وِچ ٹکّر مارۄ۔”

نںدُّۄ ہۄرِیں مُۄںہ لٹکا کے چلے گئے۔

اکھّاں مِیچی پِیا ہاکم آپݨے روئیِّئے دا مُلاںکݨ کرن لگّا۔ پہِلے ہلّے ہاکم نُۄں آپݨا فَیسلا ٹھِیک لگّا۔ جدۄں لۄڑ سمیں کَیدی اُس نال نہِیں تاں اُہ اُہناں لئی کِئۄں مرے؟

تھۄڑھی دیر بائد اُس دی سۄچ پلٹا کھاݨ لگّی۔ اُس نُۄں آپݨے روئیِّئے ’تے افسۄس ہۄݨ لگّا۔

“مَیں اِنے کَۄڑے بۄل کِس ترہاں بۄل گِیا؟”

پھیر اُہ آپݨے اںدّر پَیدا ہۄئی اِس کڑواہٹ دے بِیج لبھّݨ لگّا۔

“تُہاڈی چھُٹّی دے کاغذ تِیار ہۄ چُکّے ہن۔ ڈاکٹر اُپر گِیا ہَے٬ آئُںدا ہۄئِیا دستخت کریگا۔”

ہاکم دے خِیالاں دی لڑی نُۄں شام لال نیں تۄڑِیا۔

“بِناں ٹھِیک ہۄئِیاں چھُٹّی؟” ڈاکٹر دے روئیِّئے ’تے ہاکم نُۄں چِڑ چڑھن لگّی۔

اِک وار دِل کِیتا۔ اُپر جا کے ڈاکٹر نال گلّ کرے۔ پھیر اُہ رُک گِیا۔ ہیٹھاں ہی ٹھِیک رہیگا۔

اُہ ٹِکٹِکی لا کے پَۄڑِییاں ولّ تکّݨ لگّا۔ ڈاکٹر دے ہیٹھاں اُترن دا اِںتذار کرن لگّا۔

تھۄڑھی دیر بائد کمپّائۄُڈر نال گلّاں ماردا ڈاکٹر ہیٹھاں اُترِیا۔ وارڈ وِچ گیڑا مار کے مرِیذاں دا ہال-چال پُچھّݨ دی تھاں اُہ سِدھّا آپݨے دفتر جا وڑِیا۔

پِچھّے ہاکم چلا گِیا۔

“ٹھِیک ایں ناں ہاکم سِیاں؟” میذ ’تے پئے کاغذ-پتّر آپݨے ولّ کھِچدِیاں ڈاکٹر نیں پُچھِّیا۔

“بِناں اِلاج دے کۄئی ٹھِیک کِس ترہاں ہۄ سکدا ہَے؟ کِسے نیں میری پٹّی تک تاں بدلی نہِیں۔ میرے ذخماں وِچ پس پَے چُکّی ہَے۔ آہ دیکھۄ۔”

آکھدے ہاکم نیں پٹِّییاں کھۄلہ-کھۄلہ ہیٹھاں سُٹّݨِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں۔

“رسّی جل گئی پر وٹّ نہِیں گِیا٬” کمرے وِچ پَیںدے گںدّ تۄں چِڑے ڈاکٹر نیں من وِچ بُڑبُڑ کِیتی۔

“اِہ تیرا وہِم ہَے۔ کمپّائۄُڈر دی رِپۄرٹ انُسار تُۄں بِلکُل ٹھِیک ہَیں۔ مَیں تَینُۄں چھُٹّی دے رِہا ہاں۔”

“چھُٹّی والی کۄئی گلّ نہِیں۔ پھیر وی کِنّے دِناں دے آرام دی سِفارش کِیتِیہَے؟”

“تیرے ورگے یۄدھے چھۄٹے-مۄٹے ذخماں تۄں نہِیں ڈردے۔ دلیری نال مۄرچے ’تے ڈٹے رہِںدّے ہن۔ مُشکّت تۄں ناں بھجّ۔”

“مَیں آپݨے فرذاں نُۄں چںگّی ترہاں جاݨدا ہاں۔ تُسِیں لۄک ہی آپݨے فرذ نہِیں نِبھا رہے۔ مَینُۄں جاݨ-بُجھ کے تںگّ کِیتا جا رِہا ہَے”

ہاکم دے بۄل تلخ ہۄݨ لگّے۔

“تُۄں وی تاں سانُۄں وںجھّ ’تے رکھِّئَے۔ بھجّدِیاں نُۄں واہݨ اِکۄ جِہے ہُںدّے ہن۔”

ڈاکٹر وی اُہۄ اںدّاذ اختِیار کرن لگّا۔

“مَیں کی کِیتَے؟” رںگّے ہتھِّیں چۄری کردے پھڑے جاݨ والِیاں واںگ چھِتھّا پَیںدا ہاکم بُڑبُڑائِیا۔

“تُۄں کی کِیتا ہَے اتے کی نہِیں کِیتا٬ اِہ تَینُۄں وی پتا ہَے اتے سانُۄں وی۔ آپاں اِس بہِس وِچ ناں پئیِئے۔ آپݨا دوائیِیاں والا لِفافا چُکّ اتے اِتھے دستخت کر٬ بسّ۔”

آکھدے ڈاکٹر نیں رجِسٹر ہاکم ولّ ودھائِیا۔

“مَیں جدۄں ٹھِیک نہِیں ہۄئِیا٬ اِتھے دستخت کِئۄں کراں؟ دھکّے نال تُسِیں جۄ مرذی کرۄ۔”

تَیش وِچ آئے ہاکم نیں رجِسٹر ڈاکٹر ولّ دھکِّیا۔

کھِچّاتاݨی وِچ رجِسٹر کلمدان وِچ لگّا۔ رجِسٹر دے نال کلمدان وی ذمِین اُپر ڈِگّ پِیا۔ ٹُٹّے کچّ دا کھڑکا دُۄر تک سُݨائی دِتّا۔

“دِکھدا نہِیں۔ سَۄ رُپئے دا نُکسان کر دِتّا۔”

ہاکم نُۄں باہۄں پھڑ کے دھُۄںہدا کمپّائۄُڈر وی من دی بھڑاس کڈھّݨ لگّا۔

“مَینُۄں سبھ دِکھدا ہَے۔ تُسِیں ہی انّیہ ہۄئے ہۄئے ہۄ۔”

ہاکم دی سُر اُچّی ہۄݨ لگّی۔ باہۄں پھڑے جاݨ ’تے بیئِذّتی مہِسُۄس کردے ہاکم نیں جھٹکا مار کے کمپّائۄُڈر کۄلۄں باںہ چھُڈا لئی۔

اچانک پئے دھکّے کارن کمپّائۄُڈر ڈِگّدا-ڈِگّدا مسِیں بچِیا۔

ڈاکٹر دے کمرے وِچ ہُںدّے جھگڑے دی آواذ سُݨ کے مرِیذ کمرے اگّے جُڑن لگّے۔

“ٹِیکا لِیا۔”

ہاکم دے چڑیہ تیور دیکھ کے ڈاکٹر نیں کمپّائۄُڈر نُۄں اِشارا کِیتا۔

“مَیں پاغل نہِیں ہاں۔ بِلکُل ٹھِیک ہاں۔ مَینُۄں کِسے ٹِیکے دی ذرُۄرت نہِیں ہَے۔”

“تُسِیں اُتیجِت ہۄ گئے ہۄ وکِیل ساہِب۔ تُہانُۄں آرام دی ذرُۄرت ہَے۔”

آکھدا ڈاکٹر ہاکم دی باںہ نںگّی کرن لگّا۔

“مَیں ٹِیکا نہِیں لگوائُݨا۔”

ٹِیکے دا وِرۄدھ کردے ہاکم نیں باںہ چھُڈا لئی۔

کمپّائۄُڈر دے ہتھّۄں سرِںجّ چھُٹّ گئی۔ شِیشی ذمِین ’تے ڈِگّ کے ٹُٹّ گئی۔

“اِس نیں اِںجھ ٹِیکا نہِیں لگوائُݨا۔ اِس پاغل نُۄں کابُۄ کرۄ۔”

ڈاکٹر نیں کمرے وِچ داخل ہۄ چُکّے مرِیذاں کَیدِییاں نُۄں ہُکم دِتّا۔

ہاکم کَیدِییاں دے کابُۄ تۄں باہر ہۄݨ لگّا۔

ہاکم دے وِرۄدھ نُۄں بھامپ کے ڈاکٹر نیں خترے والا ہُۄٹر وجا دِتّا۔

گشت کردے گارڈ جھٹّ ہسپتال ہاذر ہۄ گئے۔

سُرکھِّیا گارڈاں ولّۄں ہاکم نُۄں کابُۄ کِیتا گِیا۔ پھیر جبری اُس دے ٹِیکا جڑِیا گِیا۔

مِںٹّاں وِچ ہاکم دے تیور ڈھِلّے پَے گئے۔

ہاکم نُۄں اُس دے بِسترے ولّ تۄر کے ڈاکٹر آپݨی کُرسی ’تے آ بَیٹھا۔

کَیدی ولّۄں جیلہ ادھِکاری نال ہتھّۄپائی کرن اتے اِس جُرم بدلے کرڑی سذا دیݨ لئی کیس تِیار کرن لگّا۔

 

 

53

نشے دے ٹِیکے کارن ہاکم نُۄں کُجھ گھںٹّے گُۄڑھی نِیںد آئی۔ گُۄڑی نِیںد کارن ڈاڈھی راہت مہِسُۄس ہۄئی۔

اکھّ کھُلّہدِیاں ہی اُس نُۄں سذا والا پھرلا پھڑا دِتّا گِیا۔

دیر رات تک ڈاکٹر دے دفتر بَیٹھا سُپرڈَیںٹ پڑتال کردا رِہا سی۔ وارڈ وِچ داخل ہر مرِیذ نیں ڈاکٹر دے بِیان دی تائیِد کِیتی۔ کئیِیاں نیں کۄلۄں لُۄݨ-مِرچ وی لائِیا۔

“ہاکم کہِںدّا سی٬ ڈاکٹر جاݨ-بُجھ کے مرِیذاں دا سہی اِلاج نہِیں کردا۔ دوائیِیاں ہڑپّ جاںدا ہَے۔ اِس دی شِکائِت کرۄ۔ ہڑتال کرۄ۔ دھرنے مارۄ۔ جے پھیر وی سُݨوائی ناں ہۄوے تاں ہتھّۄپائی کرۄ۔ اجّ اُداہرݨ بݨدِیاں پہِلاں اُس نیں ڈاکٹر دے گلمے نُۄں ہتھّ پائِیا٬ پھیر گلا گھُٹّݨ دا یتن کِیتا۔”

گواہاں دے بِیاناں دے آدھار ’تے سُپرڈَیںٹ نیں سِٹّا کڈھِّیا۔

“ہاکم باغی تبِیئت دا بںدّا ہَے۔ سرکار اتے سرکاری مُلاذماں وِرُدھّ اگّ اُگلدا رہِںدّا ہَے۔ کَیدِییاں نُۄں دںگّے کرن لئی بھڑکائُںدا ہَے۔ بینامی شِکائِتاں کردا ہَے۔ پہِلاں کئی وار تاڑنا ہۄئی ہَے۔ اُس ’تے کۄئی اسر نہِیں ہُںدّا۔ اجّ دا مںدّبھاگا کارناما اِس دا سبُۄت ہَے۔ سِدھّے راہ پائُݨ لئی اِس نُۄں سخت سذا دیݨی ذرُۄری ہَے۔”

سارے پکھّ وِچار کے ڈاکٹر نیں ہُکم سُݨائِیا٬ “کَیدی نمبّر اٹھّ سَۄ اٹھّ نُۄں دس دِن لئی تنہائی چکّی وِچ بںدّ کِیتا جاوے۔”

ہُکم پڑھ کے ہاکم مُڑ چِںتّاواں والے کھڈّے وِچ جا ڈِگّا۔

سذا دا ہر پکھّ غَیر-کانُۄنی سی۔ کَیدی نُۄں آپݨا پکھّ پیش کرن دا مَۄکا نہِیں سی دِتّا گِیا۔ سذا لاگُۄ کرن تۄں پہِلاں ذِلہا مَیجِسٹْریٹ جاں سَیشن ججّ دی منذُۄری لَیݨی ذرُۄری سی۔ اُہ نہِیں لئی گئی۔

ہُکم نُۄں چُݨَۄتی دیݨی بݨدی سی۔ پر اِس دا فائِدا ہۄݨ والا نہِیں سی۔ سُپرڈَیںٹ نیں آپݨے فَیسلے نُۄں ناں اگّے پائُݨا سی٬ ناں ردّ کرنا سی۔ ذِلہا مَیجِسٹْریٹ کۄل کِیتی اپِیل سُپرڈَیںٹ راہِیں جاںدی سی۔ کُجھ دِن جاݨ-بُجھ کے لیٹ بھیجݨی سی۔ اگّۄں ذِلہا مَیجِسٹْریٹ کِہڑا وِہلا بَیٹھا ہۄئیگا۔ اُس دے سُݨوائی شُرُۄ کرن تۄں پہِلاں سذا ختم ہۄ چُکّی ہۄئیگی۔

ہاکم نُۄں چُپّ کرن وِچ ہی بھلا لگّا۔

منۄوِگِیانی سدِییاں تۄں دُہائی پا رہے ہن٬ “کُدرت نیں منُکھّ نُۄں اِک سماجِک پْراݨی دے تَۄر ’تے وِکسِت کِیتا ہَے۔ تنہائی منُکھّ دے سرِیر٬ من اتے دِماغ نُۄں تہِس-نہِس کر دِںدّی ہَے۔ کَیدی نُۄں تنہائی وِچ رکھّݨا غَیر-کُدرتی اتے غَیر-منُکھّی  ہَے۔ اِہ اتِّیاچار ختم ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔”

اُچّ ادالتاں اِس وِچار نال سہِمت ہن۔ اِس سذا دی اِجاذت دِںدِّییاں ہن پر بہُت ہی اسُکھاوِییاں پْرستھِتِییاں وِچ۔ نال وِیہ پابںدِّییاں لائُںدِییاں ہن٬ ’سذا اۄنی دِئۄ٬ جِنّی ذرُۄری ہَے۔ کَیدی نُۄں ساتھِییاں نال گلّبات بھاویں ناں کرن دِئۄ پر رکھّۄ اکھّاں دے ساہمݨے۔ سمیں-سمیں کَیدی دی مانسِک اتے سرِیرک ستھِتی دی ڈاکٹر کۄلۄں پڑتال کرائۄ۔ ہالت وِگڑی دِکھے تاں سذا مُیاف جاں مُئتّل کرۄ۔ سذا دا اُدیش کَیدی نُۄں سُدھارنا ہَے٬ ناں کِہ پاغل کرنا۔‘

ہاکم نُۄں پتا سی کِہ اِہ گلّاں کِتابی ہن۔ اِک وی ہدائِت دی پالݨا نہِیں ہۄݨی۔ ہاکم نُۄں اِہ وی پتا سی کِہ ہۄئی بیئِنسافی اتے چارے پاسے چھائے مَۄت ورگے سنّاٹے کارن کَیدی پہِلے دِن ہی ٹُٹّݨا شُرُۄ ہۄ جاںدا ہَے۔ دس دِن اِکلّے رہِ کے بہُتے کَیدی پاغل ہۄ جاںدے ہن۔ جۄ بچدے ہن٬ اُہ اُمر بھر لئی آہرے ہۄ جاںدے ہن۔

ہاکم نیں من نال فَیسلا کِیتا٬ “اِس سںکّٹ دا ٹاکرا مَیں بہادری نال کراںگا۔”

ہاکم نُۄں کُجھ نُکتِیاں دا پتا سی۔ اُہناں سہارے دھرُۄ بھگت واںگ بلدی چِتا وِچ بَیٹھ کے وی سبُۄتا نِکلِیا جا سکدا سی۔ اُہ اُہناں نُکتِیاں نُۄں دُہرائُݨ لگّا “مَیں خُۄب پڑھاںگا٬ خُۄب لِکھاںگا۔ نالے سماں بِیتدا رہیگا نالے من دی بھڑاس نِکلدی رہیگی۔ یۄدھے سُۄربِیراں دے کارنامے یاد کراںگا۔ دبّ کے ورجِش کراںگا۔ سرِیر نُۄں پُۄری ترہاں تھکاواںگا۔ پھیر رجّ کے سَۄواںگا۔ اِںجھ جیلہ ادھِکارِییاں دی منۄ-کامنا پُۄری نہِیں ہۄݨ دیواںگا۔”

دھڑکدے دِل نال ہاکم آپݨی ’کبر‘ ولّ ودھݨ لگّا۔

اِس بَیرک وِچ اٹھّ کۄٹھڑِییاں سن۔ بَیرک وِچ پَیر دھردِیاں ہی اِک پاغل دی چِیخ نیں اُس دا سواگت کِیتا۔

پاغل کَیدی نُۄں پہِلی چکّی وِچ کِئۄں بںدّ کِیتا گِیا ہَے؟ ہاکم جھٹّ سمجھگِیا۔

“مَیں اِہناں باںدر-بھبکِییاں تۄں ڈرن والا نہِیں٬” سۄچدا ہاکم اِک نمبّر چکّی اگّۄں نِکلݨ لگّا۔

ہاکم نُۄں پتا سی کِہ جیلہ وِچ تِنّ اجِہے کَیدی بںدّ سن٬ جِنہاں نُۄں جھُۄٹھے دۄشاں وِچ لمبِّییاں سذاواں ہۄئیِیاں ہن۔ رِہائی دِییاں سارِییاں آساں مُکا کے اُہ مَۄت اُڈِیک رہے سن۔

اُہناں وِچۄں اِک پاکِستانی فَۄج دا اُچّ ادھِکاری سی۔ آپݨے سُۄتراں نال سمپّرک کائِم کرن اِدھر آئِیا پھڑِیا گِیا۔ کئی سال اُہ فَۄج دے تسِیہا گھراں وِچ رِہا۔ جدۄں اُس وِچۄں سبھ کُجھ نُچّڑ گِیا تاں اُس نُۄں اِس جیلہ وِچ سُٹّ دِتّا گِیا۔ اِدھرلی سرکار اُس نُۄں سرہدّۄں پار چھڈّݨا چاہُںدّی سی۔ اُدھرلی سرکار اُس نُۄں آپݨا شہِری نہِیں سی منّدی۔ اِسے کھِچّۄتاݨ وِچ وِیہ سال لںگھّ گئے۔ آپݨی سرکار دے وِوہار ’تے چِڑدا افسر دِماغی تواذن کھۄ بَیٹھا ہَے۔ جدۄں اُس نُۄں پاغلپن دا دَۄرا پَیںدا ہَے تاں اُہ آپݨی سرکار نُۄں گالہاں کڈھّݨ لگّدا ہَے۔

کَیدی کِس نُۄں گالہاں کڈھّ رِہا سی؟ ہاکم سمجھݨ دا یتن کرن لگّا۔

اِہ پاغل ہڈِّییاں دا ڈھاںچا جِہا سی۔ سِر وِچ جُۄںیاں پَے جاںدِییاں ہۄݨگِییاں۔ اِس لئی اُس دے داڑھی کیس مُنّے ہۄئے سن۔ تَیش وِچ آ کے اُہ کپّڑے پاڑ دِںدّا ہۄئیگا٬ اِسے لئی اُہ نںگّ-دھڑںگّا سی۔ جابہاں باہر نِکلِییاں ہۄئیِیاں سن۔ اکھّاں اںدّر دھسِییاں ہۄئیِیاں سن۔ گلا بَیٹھِیا ہۄئِیا سی۔ اُس دی کۄٹھڑی رُۄڑی بݨی ہۄئی سی۔ رۄٹی دے ٹُکڑے اِدھر-اُدھر کھِںڈّے ہۄئے سن۔ جاپدا سی کَیدی نُۄں ٹٹّی پِشاب کرن دی جاچ نہِیں سی۔ اِسے لئی سارا سرِیر ٹٹّی پِشاب نال لِبّڑِیا ہۄئِیا سی۔

“اِہ فَۄجی نہِیں ہۄ سکدا۔ یۄدھے اِس ہدّ تک ہَۄںسلا نہِیں ہاردے۔ اُہناں نُۄں مرن تک جُۄجھݨا آئُںدا ہَے۔”

ہاکم من ہی من اِہ وادھے گھاٹے کرن لگّا۔

پھیر اِہ نںدّ سِںگھّ ہۄئیگا جاں مکُںدّ ہۄئیگا۔

پاغل کَیدی کَۄݨ سی٬ کِس نُۄں گالہاں کڈھّ رِہا سی٬ ہاکم نُۄں اِہ سمجھݨ دی ذرُۄرت نہِیں سی۔ ’میرے نال وی اِںجھ ہی ہۄݨ والا ہَے٬‘ اُس نُۄں اِہ سمجھ آ گئی سی۔

ہاکم نُۄں چار نمبّر کۄٹھڑی مِلی سی۔

اُس دے پُجّݨ تۄں پہِلاں اُس دا سامان اُتھے پُجّ چُکّا سی۔ دری٬ کمبّل اتے بھاںڈے پُراݨے سن۔ نوِییاں چِیذاں وِچ اِک پاݨی والا تپلا اتے ویلے-کُویلے ہاجت مِٹائُݨ لئی چِینی مِٹّی دا میذ وِچ پھِٹ کِیتا کمۄڈ۔

ہاکم نیں سامان اُلٹ پلٹ کے دیکھِیا۔ ناں کِتاباں لبھِّییاں٬ ناں کاغذاں والا پھٹّا۔ اِہناں گہِرے مِتّراں دی اݨہۄںد کارن ہاکم اںدّر نِراشا دی لہِر دَۄڑن لگّی۔

“سخت سذا دیݨ اتے پھیر سذا نُۄں سُکھالا بݨائُݨ دِییاں سہُۄلتاں وی دیݨ? جیلہ والے اِنے کملے نہِیں ہن۔” سۄچدا ہاکم گھُمّ پھِر کے آپݨے نویں گھر دا جائِذا لَیݨ لگّا۔

ادھّۄراݨا جِہا کمرا اٹھّ کُ فُٹّ لمبّا اتے چھے کُ فُٹّ چَۄڑا سی۔ پِچھلے پاسے سلاخاں والی اِک چھۄٹی جِہی تاکی سی٬ جِس اُپر لۄہے دی مۄٹی جالی جڑی ہۄئی سی۔ جالی اُپر مِٹّی دی مۄٹی تہِ جمّی ہۄئی سی۔ جیلہ دی اُساری اتے اںتّر-راشٹری ہدائِتاں انُسار ہوا اتے رَۄشنی لئی اِہ تاکِییاں رکھِّییاں گئیِیاں ہۄݨگِییاں۔ چلاک جیلہ ادھِکارِییاں نیں نال ہی کَیدِییاں نُۄں اِہناں سہُۄلتاں تۄں واںجھا کرن دا اِںتذام کر دِتّا۔ مِٹّی دی تہِ ناں اںدّر رَۄشنی آئُݨ دِںدّی ہَے ناں ہوا۔

تاکی دے پِچھّے تِنّ کُ فُٹّ تھاں خالی سی۔ اُس تۄں اگّے اسمان چھُۄںہدی کںدھّ سی۔ تاکی دے ساہمݨے والے پاسے لۄہے دِییاں سلاخاں والا وڈّا گیٹ سی۔ گیٹ اگّے چار پھُٹ دا وراںڈا سی۔ وراںڈے دی چھتّ اُپر لۄہے دے وڈّے مذبُۄت جال سن۔ اِہناں سلاخاں راہِیں اسمان ولّ جھاکݨ دی کھُلّہ سی۔

کۄٹھڑی دِییاں کںدھّاں اُپر کِسے سمیں پلسّتر ہۄئِیا ہۄݨا ہَے۔ غّسے ’چ پاغل ہۄئِیاں کَیدِییاں نیں مُکّے مار-مار اُہ پلسّتر تۄڑ دِتّا سی۔

کںدھّاں اُپر دال٬ چاہ اتے ہتھّاں دی مَیل دے نِشان سن۔ کئی تھائیِں لکِیراں٬ تسوِیراں اتے ہۄر اُۄٹ-پٹاںگ چِنّہ سن۔ فرش ٹُٹِّییاں بھجِّییاں اتے پِلِّییاں اِٹّاں دا سی۔ کِیڑِییاں نیں تھاں-تھاں کھُڈّاں کر رکھِّییاں سن۔ کِیڑِیاں-مکَۄڑِیاں اتے مکھّی-مچھّراں نُۄں گھُمّݨ-پھِرن دی پُۄری آذادی سی۔ کَیدی چاہے تاں من دی بھڑاس اِہناں کۄل کڈھّ سکدا سی۔

“لتّاں مۄکلِییاں کرن اتے تاذا-دم ہۄݨ لئی ہاکم نُۄں سویرے ادھّے گھںٹّے دا سماں مِلݨا سی۔ اگّۄں-پِچھّۄں کمۄڈ نال کمّ چلائُݨا پَیݨا سی۔

“کِس ترہاں لںگھّیگا باکی دا دِن؟”

گیٹ دِییاں سلاخاں نُۄں ہتھّ پا کے اسمان ولّ تکّدا ہاکم آپݨے-آپ نُۄں پُچھّݨ لگّا۔

ہاکم نُۄں بچپن تۄں اکاش نال پِیار سی۔ کلپنا دے گھۄڑِیاں ’تے چڑھ کے اُہ اکاش-گںگّاواں وِچ گُیاچ جاںدا سی۔ اِہ تۄہفا اُس نُۄں اُس دے باپُۄ نیں دِتّا سی۔ کپّڑے سِئۄُݨ والی مشِین ’تے بَیٹھا باپُۄ جدۄں تھکّ جاںدا سی تاں اُہ ہاکم نُۄں لَے کے کۄٹھے ’تے چڑھ جاںدا سی۔ کدے اُہ اُس نُۄں دھرُۄ تارے دے درشن کرائُںدا٬ کدے سپت-رِشی دے۔ کدے سروݨ دی وہِںگّی دِکھائُںدا٬ کدے سںگھّݨی کھِتّی۔ اجّ-کلّہ جیلہ اںدّر جدۄں اُس دا من اُکھڑدا سی تاں اُہ اسمان ولّ تکّدا سی۔ کدے بدّلی نُۄں رتھّ بݨا کے وِچ بَیٹھ جاںدا سی٬ کدے تارِیاں نال لُکّݨ-مِیٹی کھیڈدا سی۔ شُکر٬ شنی اتے مںگّل نال گلّاں کردا۔ چِںتّاواں پِچھّے رہِ جاںدِییاں اتے اُہ نِیںد دی گۄد وِچ سَۄں جاںدا۔

اجّ اسمان وی سۄگمئی سی۔ رُکھّی نِیلی چادر تۄں سِوا اُُتھے کُجھ نہِیں سی۔ ناں بدّلی٬ ناں چںدّ٬ ناں تارا۔

اُسنُۄں  کںدھّاں ولّ جھاک کے سماں بِتائُݨا پَیݨا سی۔ ہاکم اِںجھ ہی کرن لگّا۔

ہاکم کںدھّاں ’تے بݨے ادھُۄرے چِتّراں دے پِچھۄکڑ جانݨ دا یتن کرن لگّا۔ کَیدِییاں نیں اِہ چِتّر تنہائی دی گھبراہٹ تۄں بچݨ لئی بݨائے ہۄݨگے۔ اِسے لئی وِچار بِکھر گئے ہۄݨگے اتے اِہ ادھُۄرے رہِ گئے ہۄݨگے۔

“کی میرے نال وی اِںجھ ہۄݨ والا ہَے؟ میرے دِماغ دا تواذن وی ڈۄلݨ والا ہَے؟”

کںدھّاں نال گلّاں کردے ہاکم نُۄں گھبراہٹ ہۄݨ لگّدی۔

“نہِیں) مَیں آپݨا منۄبل کھںڈِّت نہِیں ہۄݨ دیݨا۔”

آپݨے دِماغی سںتُّلن نُۄں بݨائی رکھّݨ لئی کدے اُہ بھگت سِںگھّ بارے سۄچدا۔ اُس نیں پھاںسی دا رسّا ہسّ کے سوِیکار کِیتا سی۔ اُہ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ بارے سۄچدا۔ جبر وِرُدھّ لڑدِیاں اُہناں سارا بںسّ کُربان کر دِتّا سی۔ اُہ راجا برُۄس بارے سۄچدا٬ وار-وار اسفلتا دا ساہمݨا کرن بائد سفلتا مِلدی ہَے۔ اِس سبک دی دُہرائی کردا۔

بَیٹھے ہاکم دِییاں لتّاں آکڑ گئیِیاں۔ ٹہِلݨ دے اِرادے  نال اُہ اُٹھِیا۔

کۄٹھڑی دی لمبّائی اٹھّ فُٹّ سی۔ اِک کدم پُٹّ کے دُۄجا پُٹّݨا اَۄکھا ہۄ گِیا۔

ورذِش لئی لتّاں-باہاں ہِلائیِیاں۔ جھٹّ ذخماں وِچ تْراٹاں پَیݨ لگِّییاں۔ اُس نُۄں یاد آئِیا۔ سارا سرِیر تاں ذخماں نال وِنّہِیا پِیا ہَے۔ اُہ ورذِش دے کابل نہِیں ہَے۔

متلب تھکّݨ-ٹُٹّݨ اتے کُجھ دیر سُستائُݨ دی سُوِدھا وی ہاسل نہِیں ہَے۔

کِس ترہاں بِیتݨگے اِنے دِن؟ سۄچ کے اُہ پھیر جھُۄرن لگّا۔

سرکاراں آپݨے بہادر جواناں دی سُدھّ کِئۄں نہِیں لَیںدِییاں؟ ہاکم پاغل ہۄئے فَۄجی افسر بارے سۄچݨ لگّا۔ کانُۄن اِنساف کِئۄں نہِیں کردے؟ ہاکم بیئِنسافی کارن پاغل ہۄئے نںدّ سِںگھّ بارے سۄچݨ لگّا۔

پھیر اُہ آپݨے نال ہۄئے دھکّے بارے سۄچݨ لگّا۔

ہاکم دی پتنی نیں آتم-ہتِّیا کِیتی سی۔ اِس وِچ ہاکم دی بھُۄمِکا رتّی بھر وی نہِیں سی۔ پر کانُۄن ولّۄں دۄشی اُسے نُۄں ٹھہِرائِیا گِیا۔ داج-دہیج دا کۄئی رَۄلا نہِیں سی۔ پھیر ہاکم نُۄں گھٹّ دہیج لِیائُݨ کارن آپݨی پتنی نُۄں پریشان کرن دا دۄشی گردانِیا گِیا۔ جدۄں اِک وکِیل آپݨے لئی اِنساف پْراپت نہِیں کر سکدا تاں سادھارن لۄکاں دا کی ہال ہُںدّا ہۄئیگا؟

اجِہا کُجھ سۄچ اُس دا دِماغ گرم ہۄݨ لگّا۔

بیئِنسافِییاں اِکلّے ہاکم نال نہِیں سی ہۄئیِیاں۔ اُس نیں وی لۄکاں نال بیئِنسافِییاں کِیتِییاں سن۔ اُس نُۄں اُہناں دِناں دی یاد آئُݨ لگّی۔

تنہائی دے دُۄسرے دِن اُس نُۄں پتنی روِںدّر دی یاد ستائُݨ لگّی۔ سُپنِیاں نال بھرِییاں اکھّاں٬ ہںسُّۄ-ہںسُّۄ کردا چِہرا ساہمݨے ساکار ہۄݨ لگّا۔ اجّ تک اُہ روِںدّر نُۄں کسُۄروار منّدا رِہا سی۔ اُہ وڈّے-وڈّے سُپنے لَیںدی سی۔ اُسے گُناہ دا اُس نیں نتِیجا بھُگتِیا سی۔

اجّ ہاکم نُۄں روِںدّر ٹھِیک جاپݨ لگّی۔ جے اُس نُۄں فِلماں دیکھݨ, مہانگراں وِچ گھُمّݨ, اِڈلی-ڈۄسے کھاݨ اتے نَۄکری کرن دا شَۄک سی تاں اِس وِچ کی بُرائی سی؟ ہاکم سدا ماپِیاں دا پکھّ پُۄردا رِہا۔ ناں کدے پتنی دے کۄل بَیٹھا٬ ناں اُس دی دُکھّ تکلِیف پُچھّی۔ ناں غُسّا گِلا دُۄر کرن دا یتن کِیتا۔ اُہ مردی ناں تاں کی کردی؟

ہاکم چاہُݨ لگّا۔ اُہ پتنی تۄں مُیافی مںگّے٬ اُس اگّے گِڑگِڑائے٬ پر گںگّا گئے پھُلّ کدے واپس نہِیں مُڑدے۔

ہُݨ اُہ آپݨے کِیتے دی سذا بھُگتے۔

پھیر اُس نُۄں مہِسُۄس ہۄݨ لگّا۔ اُہ اسپھل پُتّر وی ہَے۔ پتنی نُۄں  نذر-اںدّاذ کر کے اتے ماپِیاں دا پکھّ پُۄر کے اُس نیں سمجھِیا سی کِہ اُہ سروݨ پُتّر بݨ گِیا ہَے۔ جدۄں روِںدّر مر گئی اتے اُہ سِیکھاں پِچھّے پُجّ گِیا تاں اُس دی سۄچ بدلݨ لگّی۔ اِس سارے جھںجّٹ لئی اُہ آپݨے ماپِیاں نُۄں ذِمّیوار ٹھہِرائُݨ لگّا۔ اُہناں نُۄں مہانگرۄں آئی امِیر باپ دی اِک پڑھی-لِکھی کُڑی نال نِبھݨ دی جاچ سِکھّݨی چاہِیدی سی۔

سذا ہۄݨ تک ہاکم نیں ماں-باپ نال مُۄںہ مۄٹا کری رکھِّیا۔ ناں مُلاکات لئی جیلہ آئِیاں نُۄں چجّ نال مِلِیا٬ ناں پیشی ’تے گِیاں سِدھّے مُۄںہ گلّ کِیتی۔

اجّ ہاکم نُۄں آپݨے ماں-باپ وی بیکسُۄر جاپݨ لگّے۔

اُس دے باپ نیں اُس نُۄں وڈّا آدمی بݨائُݨ دا سُپنا لِیا سی۔ دِن-رات مشِین نال مشِین بݨ کے اُس دی پڑھائی دا خرچ چُکِّیا سی۔ اُس دی ماں دی کُربانی وی گھٹّ نہِیں سی۔ اُہ سارا دِن اُس دے باپ کۄل بَیٹھ کے کپّڑِیاں نُۄں کاج کردی بٹن لائُںدی اتے ترپائی کردی سی۔ رات نُۄں وار-وار اُٹھّ کے کدے ہاکم نُۄں چاہ بݨا کے دِںدّی اتے کدے دُدھّ۔ جے چھۄٹے گھراں دے بںدِّیاں نُۄں وڈّے گھراں دِییاں دھِییاں نال نجِٹھّݨا نہِیں آئِیا تاں اِس وِچ اُہناں دا کی کسُۄر؟ ہاکم نُۄں دۄہاں دھِراں وِچ پُل بݨنا چاہِیدا سی۔ اُس نُۄں گُۄںگا بہِرا بݨ کے مُۄک درشک نہِیں سی بݨنا چاہِیدا۔

ہُݨ بُڈھاپے وِچ جے باپ نُۄں مشِین دھُۄہݨی پَیںدی ہَے اتے ماں نُۄں مُڑ کاج کرنے پَیںدے ہن تاں اِس دا کسُۄروار کَۄݨ ہَے؟ پتّ نُۄں وڈّا آدمی بݨائُݨ دے سُپنے لَیݨ والے ماپے جاں ہالات نُۄں ناں سمجھ سکݨ والا نالائِک پتّ؟

ہاکم نُۄں لگّا جِویں اکھّاں بھری ماں-باپ اُس دے سِرہاݨے کھڑے ہن۔ جِویں اُس تۄں آپݨا کسُۄر پُچھّ رہے ہۄݨ۔

ہاکم دا من کرن لگّا۔ سارِییاں کںدھّاں درواذے تۄڑ کے اُہ ماں-باپ دے چرنِیں جا لگّے۔ اُہناں دی ہِکّ نال لگّ کے دھاہاں مار کے رۄئے۔

رۄݨ دا دِل کر آئُݨ ’تے اُہ سمبھّلِیا۔ رُک کے سۄچِیا۔ کِدھرے دِماغی تواذن نُۄں ٹھیس تاں نہِیں پُجّݨ لگّ پئی۔ آپݨے آپ نُۄں بچائُݨ لئی اُس نیں سۄچ دا رُخ بدلِیا۔

تِنّ چَۄتھائی سذا کٹّ چُکّی سی۔ تھۄڑھی رہِںدّی سی۔ رِہائی بائد اُہ نوِیں ذِںدّگی شُرُۄ کریگا۔

ماں-باپ دے سُپنے ساکار کریگا۔ اُہناں دی اکھّ دا تارا بݨ کے رہیگا۔

ہاکم کدے چڑھدی کلا وِچ ہُںدّا٬ اکھّ لگّ جاںدی۔ ڈھہِںدّی کلا وِچ ہُںدّا٬ اکھّ کھُلّہ جاںدی۔

کدے اکھّ کھُلّہدی تاں دِن ہُںدّا۔ کدے اکھّ کھُلّہدی تاں رات ہُںدّی۔

تِیسرے دِن ہاکم نُۄں آپݨا سہُرا یاد آئُݨ لگّا۔ اُس ’تے چِڑ چڑھن لگّی۔ میجر سِںگھّ نیں کِتّے دا ناجائِذ فائِدا اُٹھائِیا۔ ساری وکالت ہاکم اُپر گھۄٹ دِتّی۔ جھُۄٹھ بۄل-بۄل  اُس نُۄں سذا کروا دِتّی۔ اُس دا میجر سِںگھّ نال نِبڑن نُۄں دِل کرن لگّا۔ اُہ جیلہۄں چھُٹّ کے گئے کِسے بدماش نال سمپّرک کرے۔ اُس نُۄں سُپاری دیوے۔ میجر سِںگھّ دا پھاہا وڈھّواوے۔ اُس نُۄں جھُۄٹھ بۄلݨ دا مذا چکھاوے۔

اِس سمیں اُہ چکّی وِچ بںدّ ہَے۔ اِتھے بَیٹھ کے تاں چِڑی کاں تکّ نال سمپّرک نہِیں ہۄ سکدا۔ ہال دی گھڑی سمسِّیا کۄٹھڑِیئۄں سہی سلامت باہر نِکلݨ دی ہَے۔ اِہ سۄچ کے اُہ آپݨی سلامتی ولّ دھِیان دیݨ لگّا۔

کۄٹھڑی وِچ آئُںدِیاں ہی ہاکم دا اںدّر جِویں مر گِیا سی۔ اِک داݨا وی اںدّر سُٹّݨ دا دِل نہِیں سی کردا۔ دال رۄٹی جِس ترہاں آئُںدی سی٬ اُسے ترہاں پئی رہِںدّی سی۔

اجّ سویر تۄں اُہ نِڈھال سی۔ کدے لگّدا پںجّ بھٹھّ بُخار ہَے۔ کدے لگّدا اِہ اُس دا وہِم ہَے۔ اُہ گھۄڑے ورگا ہَے۔

اجّ ٹٹّی پِشاب نہِیں سی آئِیا۔ اُس دا پئے رہِݨ نُۄں دِل کردا سی۔

ہاکم نُۄں ڈاکٹر ’تے کھِجھ آئُݨ لگّی۔ اِہناں تِنّاں دِناں وِچ اِک وار وی اُس نیں چکِّییاں ولّ گیڑا نہِیں سی مارِیا۔ اِہ جیلہ نِئماں دی اُلںگھّݨا سی۔ ڈاکٹر سذا دا بھاگِیدار سی۔ پر نِئماں دی پالݨا کرنا کَیدِییاں لئی ذرُۄری ہَے۔ ادھِکارِییاں لئی نہِیں۔

پھیر اُس نُۄں لگّا اِکلّا ڈاکٹر ہی کِئۄں سارے جیلہ کرمچاری سذا دے ہکّدار ہن۔ اِنہاں نیں اِکۄ راہ پھڑِیا ہۄئِیا ہَے۔ پریشان کَیدِییاں نُۄں ہۄر پریشان کرنا اتے پھِر لُٹّݨا۔ اِہ سبھ بھْرِشٹ اتے ذالم ہن۔ سخت سذاواں دے ہکّدار ہن۔ پر سذا دیوے کَۄݨ?

پھیر اُہ آپݨے سوال دا جواب آپ دیݨ لگّا٬ “اِہ سذا کۄئی ہۄر نہِیں مَیں دیواںگا۔”

“ہفتاواری دَۄرے ’تے آئے سُپرڈَیںٹ دا گلا گھُٹِیا جاوے۔ ڈِپٹی دے مُۄںہ ’تے گرم-گرم چاہ پائی جاوے۔ سہائِک درۄغے دے نل مسلے جاݨ۔”

اجِہا اُۄٹ-پٹاںگ سۄچدا ہاکم کدے بڑائُݨ لگّدا اتے کدے ہوا وِچ مُکّے مارن لگّدا۔

کدے-کدے اُس نُۄں آپݨے بُڑ-بُڑائُݨ دا اہِساس ہُںدّا۔ اُہ نِیںد جِہی وِچۄں جاگدا تے سۄچدا٬ بڑائُݨا پاغلپن دی مُڈھّلی نِشانی ہَے۔ متلب؟ سۄچ کے اُس دا دِل ذۄر-ذۄر دی دھڑکݨ لگّدا۔

چار دِن اتے چار راتاں لںگھّ جاݨ دا ہاکم نُۄں پُۄرا چیتا سی۔

پںجّویں دِن اُس نُۄں ٹپلا لگّݨ لگّا۔ کدے ستّ دِن لںگھّ گئے٬ تِنّ باکی ہن۔ پھیر لگّدا تِنّ دِن لںگھّے ہن٬ ستّ باکی ہن۔

تسلّی لئی اُس نیں دال وِچ اُںگل بھِئۄں کے کںدھّ اُپر لِیکاں مارِییاں۔ پھیر لکِیراں اُپر وی یکِین ہۄݨۄں ہٹ گِیا۔ کدے اُہ نوِیں لِیک مار دِںدّا٬ کدے ڈھاہ دِںدّا۔

کدے اُس نُۄں لگّدا اُس نُۄں بۄتل جِنّا نشا چڑھِیا ہۄئِیا ہَے۔ ذمِین گھُمّ رہی ہَے۔ اُہ ڈِکّۄ-ڈۄلے کھا رِہا ہَے۔ ہوا وِچ لٹک رِہا ہَے۔ شرابِییاں واںگ ہسّݨ, رۄݨ اتے گائُݨ نُۄں اُس دا دِل کردا۔

کدے ہاکم نُۄں لگّدا اُس دی کۄٹھڑی وِچ دھُۄںیاں ہۄ گِیا ہَے۔ اُس دا دم گھُٹݨ لگّدا۔ گھبراہٹ ہۄݨ لگّدی۔ اُلٹی آئُݨ والی ہۄ جاںدی۔

اُہ بَیٹھݨ دا یتن کردا٬ پر سرِیر ساتھ ناں دِںدّا۔

اِک وار من وِچ وِچار آئِیا٬ “مَیں کِئۄں نرک بھۄگاں؟ آپݨے گُناہاں دی مُیافی مںگّاں۔ رہِںدّی سذا مُیاف کراواں۔ چُپّ کر کے گھر نُۄں جاواں۔ ماں-باپ نُۄں سمبھّالاں۔ نویں سِرِئۄں ذِںدّگی شُرُۄ کراں۔ جدۄں سرکاراں لۄکاں لئی نہِیں سۄچدِییاں٬ نیتا لۄکاں لئی نہِیں سۄچدے٬ مَیں کلّا-کارا لۄکاں دا کی سںوّار لواںگا؟ مَیں بھگت سِںگھّ نہِیں بݨ سکدا۔ اُس نال لۄک سن۔ راج گُرُۄ اتے سُکھدیو ورگے ساتھی سن۔ مَیں رامچںدّر بݨ کے لںکّا نہِیں ڈھاہ سکدا۔ اُس نال وی وفادار باںدراں دی سَینا سی۔ مَیں جِنہاں باںدراں لئی لڑ رِہا ہاں٬ اُہ ٹپُۄسی مار کے لںکّیش نال جا رلے ہن۔ میری ہالے بہُت سذا باکی ہَے۔ جے افسر اِسے ترہاں نراذ رہے تاں میری لاش ہی باہر جائیگی۔”

جدۄں من ستھِر ہُںدّا تاں اُس دی سۄچ پھیر بدلدی۔

“مَیں مُیافی کِئۄں مںگّاں؟ مَیں کۄئی گُناہ نہِیں کِیتا۔ اِک دِن سبھ نیں مرنا ہَے۔ ہکّاں لئی سںگھّرش کردے مرنا ہی اسل مرنا ہَے۔ مَیں بہادراں والی مَۄت مراںگا۔”

سویرے شام لاںگری لںگّر دیݨ آئُںدا سی۔ چُپّ-چاپ پُراݨے بھاںڈے چُکّ لِجاںدا اتے نویں رکھّ جاںدا سی۔

اگّے جدۄں کھڑکا ہُںدّا تاں ہاکم دال رۄٹی دیݨ آئے کَیدی دا مُۄںہ دیکھݨ لئی اُٹھّ کے بَیٹھ جاںدا۔ گلّبات کۄئی ناں ہُںدّی۔ پھیر وی من نُۄں دھرواس مِلدا۔

اجّ اُس نُۄں ناں گیٹ دے کھُلّہݨ دا کھڑکا سُݨِیا٬ ناں لاںگری دی پَیڑ چال۔

“وکِیل ساہِب٬ سںکّٹ دے تِنّ دِن باکی رہِ گئے۔ تھۄڑھا جِہا ہَۄسلا ہۄر رکھّۄ۔ اجّ مَیں رِہاء ہۄ رِہا ہاں۔ اِتھۄں سِدھّا مَیں سمّتی والِیاں کۄل جاواںگا۔ تُہاڈی رِہائی دا پْربںدھّ کراواںگا۔”

ہاکم نُۄں لگّا کَیدی کُجھ کہِ رِہا سی۔ پر اُہ کی کہِ رِہا ہَے؟ کُجھ کہِ وی رِہا ہَے جاں ہاکم نُۄں بھُلیکھا لگّا ہَے٬ اِہ سمجھ نہِیں سی آئی۔

پھیر وی دھنّواد کرن لئی اُس نیں ہتھّ چُکّݨ دا یتن کِیتا۔ ہتھّ چُکِّیا گِیا جاں نہِیں٬ ہاکم نُۄں پتا ناں لگّا۔

 

 

54

جدۄں ہاکم نُۄں تنہائی کۄٹھڑی وِچ بںدّ کرن دی سذا سُݨائی گئی٬ اُدۄں مُسدّی دی رِہائی وِچ اِک ہفتا باکی سی۔

مُسدّی نُۄں پتا سی تنہائی کۄٹھڑی وِچ کھاݨا لِجاݨ والے کَیدی دی چۄݨ بڑے دھِیان نال ہُںدّی ہَے۔ اُہ اِرادے دا پکّا اتے آپݨے آپ اُپّر ذابتا رکھّݨ والا ہۄوے۔ کَیدی نال اکھّ ناں مِلاوے۔ پْرشاسن نُۄں ڈر رہِںدّا ہَے کِہ کُجھ مِںٹّاں دی گلّبات ہی اِکلّ کارن تڑپھ رہے کَیدی نُۄں راہت پہُںچّا سکدی ہَے۔ سذا دا مکسد اسفل کر سکدی ہَے۔ اِہ وِشیش ذِمّیواری اُس کَیدی نُۄں سَۄمپی جاںدی ہَے جِس دی پْرشاسن پْرتی وفاداری نِرکھی-پرکھی ہُںدّی ہَے۔

مُجرم آخر مُجرم ہَے۔ کِسے وی سمیں پْرشاسن نال غداری کر کے بھائیِچارے نال رل سکدا ہَے۔ کَیدی نُۄں چُکنّا رکھّݨ لئی اُس دے سِر ’تے تلوار لٹکائی جاںدی ہَے۔ چۄݨ اُس کَیدی دی ہُںدّی ہَے جِس دی رِہائی وِچ کُجھ ہی دِن بچدے ہۄݨ۔ نال ساف شبداں وِچ سمجھا دِتّا جاںدا ہَے٬ “جے کمّ وِچ کُتاہی ہۄئی تاں پہِلِییاں مُیافِییاں ردّ ہۄ جاݨگِییاں۔ رِہائی ٹل جائیگی۔” کَیدی ہۄر چںگّا-ماڑا سبھ برداشت کر سکدا ہَے پر رِہائی ٹلدی نہِیں دیکھ سکدا۔ ڈردا اُہ ہدائِتاں دی سختی نال پالݨا کردا ہَے۔

مُسدّی دۄویں شرتاں پُۄرِییاں کردا سی۔ اُہ پہِلے دِنۄں جیلہ ادھِکارِییاں دا چہیتا سی۔ پر جدۄں تۄں اُس نیں آپݨے ہاکم دے وِرُدھّ گواہی دِتّی سی٬ اُدۄں تۄں اُہ افسراں دِییاں نذراں وِچ ہۄر اُچّا اُٹھّ گِیا سی۔

مُسدّی دا من آکھدا سی کِہ ہاکم دے چکّی وِچ کھاݨا پہُںچّائُݨ لئی اُس نُۄں چُݨِیا جائیگا۔ وفاداری کارن نہِیں٬ سبک سِکھائُݨ لئی۔ سبھ نُۄں پتا سی کِہ اُہ ہاکم دا چیلا ہَے۔ گُرُۄ نُۄں سبک سِکھائِیا جا رِہا سی۔ ہُݨ چیلے دی وارِیسی۔

اِہ سچّ سی۔ ہاکم اتے مُسدّی دی بُکّل ساںجھی سی۔ ہاکم پْرشاسن وِرُدھّ جۄ چِٹھّی لِکھدا سی اُہ مُسدّی ٹائیِپ کردا سی۔ اُہ شِکائِت پیشی بھُگتݨ جا رہے کَیدی دے ہوالے کردا سی اتے اگاںہ ڈاک وِچ پوائُںدا سی۔

مجبُۄری وسّ مُسدّی نیں ہاکم نال غداری کِیتی۔ اُس وِرُدھّ جھُۄٹھی گواہی دِتّی سی۔ اُہ کِہڑے مُۄںہ نال ہاکم دے متھّے لگّے۔ اُس نُۄں اِہ چِںتّا لگّی ہۄئی سی۔

ہاکم نُۄں یاد کردِیاں ہی جیلہ یاترا دے پہِلے دِن دا بھِیانک دْرِش اُس دِییاں اکھّاں اگّے اُبھّر پَیںدا سی۔

سذا اُس نُۄں آپݨے اُستاد دا سِر تۄڑن دے جُرم وِچ ہۄئی سی۔ اِہ کَۄڑا گھُٹّ اُس نُۄں مجبُۄری وسّ بھرنا پِیا سی۔

 

مُسدّی دے جیلہ وِچ پَیر دھردِیاں ہی ساری جیلہ وِچ خبر پھَیل گئی٬ “کُڑِییاں ورگا مُںڈّا آئِیا ہَے۔ جِس نیں مَۄجاں کرنِییاں ہن اُس نُۄں آپݨی بَیرک وِچ لَے آوے۔‘ لَۄںڈِیاں دے شَۄکِین ڈِئُڑی ولّ دَۄڑے۔ مُسدّی دے سرِیر دی پرکھ گاواں-مجھّاں واںگ ہۄݨ لگّی۔ کۄئی گلّہاں پُٹّدا٬ کۄئی ہِکّ ٹۄںہدا اتے کۄئی پٹّاں ’تے ہتھّ پھیردا۔ اکھّاں بھری مُسدّی جیلہ کرمچارِییاں ’تے ہَیران ہُںدّا رِہا۔ کُکرم نُۄں رۄکݨ دی تھاں کَیدِییاں نال رل کے اُہ ہِڑ-ہِڑ کردے رہے۔

اُس دی بۄلی ہۄݨ لگّی۔ ہر کۄئی اُس نُۄں آپݨے نال لِجاݨ لئی کاہلا پَیݨ لگّا۔

مُسدّی نیں اکھّاں مِیچ کے آرادھنا کِیتی۔ جھٹّ اُس دی سُݨی گئی۔ جھٹّ بھگوان *شن ہاکم دے رُۄپ وِچ پُجّ گِیا۔ مُسدّی دی پتّ بچ گئی۔

ہاکم نیں مُسدّی نُۄں فَیکٹرِیئۄں کڈھوائِیا٬ دفتر وِچ لگوائِیا۔ پھیر پڑھنے پائِیا۔

بکّرے دی ماں کدۄں تک سُکھ منائُںدی۔ رِہائی تۄں دۄ دِن پہِلاں سُنیہا آ گِیا٬ “کلّہ تۄں تُۄں تنہائی چکِّییاں وِچ جاݨا ہَے۔”

کلّہ اُہ پہِلی وار اُدھر گِیا سی۔ سارے راہ آپݨے ہکّ وِچ ترک گھڑدا رِہا سی۔

“ہاکم دُدھّ پِیںدا بچّا نہِیں۔ اُس نُۄں پتا ہَے کِہ جیلہ وِچ کَیدی دی آپݨی مرذی نہِیں چلّدی۔ اُہ میری مجبُۄری سمجھدا ہۄئیگا۔ ہُݨ تک مَینُۄں مُیاف کر چُکّا ہۄئیگا۔”

بَیرک دے گیٹ کۄل جا کے اُس دا دِل ذۄر-ذۄر دی دھڑکݨ لگّا۔ لگّا کۄئی پِچھّا کر رِہا ہَے۔

“جیلہ ادھِکارِییاں نُۄں پتا ہَے۔ ہاکم نُۄں تکلِیف وِچ دیکھ کے مَیتھۄں ذابتا نہِیں رکھّ ہۄݨا۔ مَیں اُس دا ہال-چال پُچھّ لَیݨا ہَے۔ جسُۄس نیں مَینُۄں رںگّے ہتھِّیں پھڑ لَیݨا ہَے۔ ہاکم دے نال دی چکّی وِچ ڈکّ دیݨا ہَے۔ مَیں پْرشاسن دے اِرادے کامیاب نہِیں ہۄݨ دیݨے۔”

اجِہا اُۄٹ-پٹاںگ سۄچدے مُسدّی نیں اِںج ہی کِیتا۔ رۄٹی-ٹُکّ کۄٹھڑی اگّے رکھِّیا اتے پِچھّے نُۄں شُۄٹ وٹّ دِتّی۔

کائِراں والی اِہ دَۄڑ ساری رات اُس نُۄں دُڑائُںدی رہی۔ اُہ سۄچدا رِہا٬ “مَیں اِنا کِئۄں ڈر گِیا سی؟ جے مَیں گلّبات کردا پھڑِیا جاںدا تاں سذا ہی ہُںدّی۔ دۄ-چار مہِینے دی سذا ہۄر ودھ جاںدی۔ میرے پاپ کٹّے جاںدے۔ گھر کِہڑا چُۄڑے والی اُڈِیکدی ہَے۔ بُڈھّی ماں ہَے۔ جِتھے چار سال رۄ-دھۄ کے کٹّ لئے٬ چار مہِینے ہۄر کٹّ لَیںدی۔ مَینُۄں آپݨے اُستاد نُۄں پِٹھّ نہِیں سی دِکھائُݨی چاہِیدی۔”

سویر تک اُس نیں من تکڑا کر لِیا۔ ہاکم دی مدد کرن دا فَیسلا کر لِیا۔

 

سویر دی گِݨتی سمیں مُسدّی نیں پالے مِیتے نُۄں لبھِّیا۔ اُہناں تۄں سمّتی والِیاں دے ناں-پتے نۄٹ کِیتے اتے جیب وِچ پا لئے۔

تے من تکڑا کر کے ہُݨ اُہ پھیر تنہائی کۄٹھڑِییاں ولّ جا رِہا سی۔

اجّ ناں اُس نُۄں کِسے جسُۄس دا بھُلیکھا پِیا٬ ناں اُس نیں پِچھاںہ مُڑ کے دیکھِیا۔

بَیرک کۄل جا کے اُس نیں کھںگھّݨا شُرُۄ کِیتا۔ کۄٹھڑی کۄل جا کے پَیڑ-چال تیذ کِیتی۔ اُس دا خِیال سی کِہ کھڑکا سُݨ کے ہاکم سُچیت ہۄ جائیگا۔ اُٹھّ کے بَیٹھ جائیگا۔ اُس نُۄں وادھُۄ گلّاں کرن دا مَۄکا مِل جائیگا۔

پر اِہ اُس دے ہوائی کِلہے سن۔ ہاکم ادھّ-مۄئِیا ہۄئِیا پِیا سی۔ اُس دا مُۄںہ ادھّا کھُلّہا سی۔ وِچ مکھِّییاں اُڈّ رہِییاں سن۔ جاپدا سی اُس وِچ مکھِّییاں اُڈائُݨ دی ہِمّت نہِیں سی۔

اُس دے سرِیر وِچۄں بۄ آ رہی سی۔ جاپدا سی ٹٹّی پِشاب وِچے نِکل گِیاسی۔

“وکِیل دی اکل نُۄں پتا نہِیں کی ہۄ گِیا؟ اِس کال-کۄٹھڑی وِچ بھکھّ ہڑتال دا کی فائِدا؟” سۄچدے مُسدّی نیں ستھِتی دا جائِذا لِیا۔

مُسدّی نیں ہاکم دا سرِیر ٹۄہِیا۔ اُہ بھٹھّ واںگ تپ رِہا سی۔

ہاکم مُسدّی نُۄں پہِچانݨ دا یتن کرن لگّا٬ پر کُجھ سمجھ ناں آئِیا۔

مُسدّی دِییاں اکھّاں بھر آئیِیاں۔ اُس دا من بھُبّاں مار کے رۄݨ نُۄں کِیتا۔

مُسدّی چاہُںدّا سی کِہ ہاکم اُس کۄل بَیٹھے۔ اُس دی سیوا کرے۔ اُس نال گلّاں کرے۔ پر سِر ’تے آ کھڑے سںتّری نیں پیش ناں جاݨ دِتّی۔

پہِلاں مُسدّی نیں بَیرک دے چِیف وارڈر نُۄں سُۄچِت کِیتا٬ “ہاکم دی ہالت ترسیۄگ ہَے۔” اُس دے کنّ ’تے جُۄں ناں سرکی۔ کَیدی دا مرنا جاں پاغل ہۄݨا آم جِہا ورتارا سی۔

چکّر وِچ آ کے اُس نیں سہائِک درۄغے نُۄں جھںجّۄڑِیا۔ درۄغے نیں خُشی منائی۔ “اِہۄ تاں اسِیں چاہُںدّے ہاں۔” آکھ کے اُس نیں مُۄںہ دُۄجے پاسے کر لِیا۔

ڈِئُڑی وِچ آ کے اُس نیں ڈِپٹی کۄل دُہائی پائی۔

ڈِپٹی نیں مُسدّی نُۄں ڈاںٹِیا٬ “آپݨا مُۄںہ کھۄلہ کے تُۄں نِئماں دی اُلںگھّݨا کر رِہا ہَیں۔ جے تُۄں ساڈا وفادار ناں ہُںدّا اتے اجّ تیری رِہائی دا دِن ناں ہںدّا تاں مَیں تَینُۄں کرڑی سذا دِںدّا۔”

مُسدّی کِسے ہۄر کۄل بھاںڈا ناں بھنّ دیوے٬ اِس لئی جیلہ سُپرڈَیںٹ نیں چار گھںٹّے پہِلاں ہی اُس دی رِہائی دا وارںٹّ بݨائِیا اتے اُس نُۄں جیلہۄں باہر کڈھّ دِتّا۔

وڈّے درواذِئۄں باہر نِکلدے ہی مُسدّی دے نویں کھمبھّ نِکل آئے۔ ہُݨ اُہ جۄ جِیء آوے بۄل سکدا سی٬ جِدھر دِل کرے اُڈاری مار سکدا سی۔

جھٹّ-پٹّ اُہ بسّ سٹَیںڈ گِیا اتے سمّتی والے بابے دے شہِر جاݨ والی بسّ چڑھ گِیا۔

 

 

55

ہاکم سِںگھّ دی ہالت بارے سُݨ کے بابا گُردِتّ سِںگھّ دِییاں اکھّاں بھر آئیِیاں۔

“لال گُدڑِییاں وِچ رُل رِہا ہَے۔ اُس نُۄں سمبھّالݨا چاہِیدا ہَے۔”

کانُۄنی چاراجۄئی کرن لئی بابے نیں لِیگل سَیلّ دی مِیٹِںگّ بُلائی۔

لِیگل سَیلّ والے ہاکم ولّۄں کِیتے کمّاں بارے سُݨ کے مُۄںہ وِچ اُںگلاں پائُݨ لگّے۔ سمّتی والے کدے-کدے پالے مِیتے نُۄں مِلݨ کیںدری جیلہ جاںدے ہُںدّے سن۔ اُہناں نیں جیلہ پْرشاسن ولّۄں غرِیب کَیدِییاں نُۄں رِہاء کروائُݨ لئی وِڈھّی مُہِمّ بارے وی سُݨِیا سی۔ اُہناں سۄچِیا سی کِہ سُپرِیم کۄرٹ تۄں ڈردی اِہ کمّ سُۄبا سرکار کر رہی ہَے۔ پتا ہُںدّا کِہ اِہ کمّ ہاکم دے پَیرۄں شُرُۄ ہۄئِیا ہَے تاں سمّتی جھٹّ اُس نال سمپّرک کردی٬ اُس دی مُہِمّ نُۄں ہۄر اگّے تۄردی۔

ستّ دِن تنہائی وِچ رہِݨ کارن ہاکم دی جۄ ہالت ہۄئی سی اُس تۄں بائد اِہ نہِیں آکھِیا جا سکدا کِہ ڈُلّیہ بیراں دا کُجھ نہِیں وِگڑِیا۔ بیراں دا بہُت کُجھ وِگڑ چُکّا سی۔ کُجھ بچدا ہۄوے تاں بچا لَیݨا چاہِیدا ہَے۔

پھَۄری تَۄر ’تے ہاکم نُۄں کِیڑِیاں دے بھَۄݨ تۄں کِویں بچائِیا جاوے٬ اِس بارے گُرمِیت سِںگھّ سُجھائُݨ لگّا۔

“کانُۄنی چاراجۄئی نال پھَۄری سہائِتا سمبھّو نہِیں ہَے۔ ستھانک ادالتاں نُۄں جیلہ پْرشاسن دے کمّ وِچ دخل دیݨ دا ادھِکار نہِیں ہَے۔ رِٹ ہائی کۄرٹ وِچ دائِر کرنی پئیگی۔  سذا سُݨائُݨ بائد آدلت دا کَیدی اُپر ادھِکار ختم ہۄ جاںدا ہَے۔ سرکار کَیدی نال جِس ترہاں مرذی نجِٹھّے۔ ہائی کۄرٹ کۄلۄں وی راہت مِلݨی یکِینی نہِیں۔ اِس لئی ادالت دا درواذا سۄچ-سمجھ کے اتے پُۄری تِیاری بائد کھڑکاواںگے۔

“لۄہے نُۄں کٹّݨ لئی اسِیں لۄہے دا پْریۄگ کراںگے۔ کانُۄنی چاراجۄئی دی تھاں اِس لئی سںگھّرش وِڈھّاںگے۔ جیلہ پْرشاسن نُۄں اِہ جتائُݨ لئی کِہ سںگھّرش سمّتی نیں ہاکم دا کیس آپݨے ہتھّ وِچ لَے لِیا ہَے٬ تِنّ وکِیلاں دی اِک ٹِیم ہاکم دی مُلاکات لئی جیلہ جائیگی۔ اِنے نال ہی جیلہ پْرشاسن دے کنّ ’تے جُۄں سرکݨ لگّ پئیگی۔”

 

مُسدّی نیں سمّتی نُۄں اِک ہۄر سُۄچنا وی دِتّی سی۔ اُہ کہِںدّا سی۔

“ہاکم نیں بینامی شِکائِتاں اِک دۄ ہی کِیتِییاں ہن۔ اُہناں دستاویذاں دی گِݨتی بہُت ذِیادا ہَے جِہڑے اُس نیں جیلہ سُدھاراں سمبّںدھّی لِکھے ہن۔ اِہ سُجھاء اُس نیں ہائی کۄرٹ اتے منکھّی ادھِکار کمِشن نُۄں بھیجے ہن۔ کدے-کدے سرکار اُہناں دستاویذاں اُپر جیلہ پْرشاسن کۄلۄں ٹِپّݨی مںگّدی ہُںدّی سی۔ بائد وِچ اِہ دستاویذ پتا نہِیں کِتھے گُیاچ جاںدے ہن۔ کدے کِسے سُجھاء ’تے امل نہِیں ہۄئِیا۔”

“ہائی کۄرٹ اتے منُکھّی ادھِکار کمِشن کۄلۄں اِہ دستاویذ ہاسل کِیتے جاݨ۔” بابے نیں ہائی کۄرٹ اِکائی نُۄں سںدّیش بھیجِیا۔

گُرمِیت سِںگھّ دی اگوائی وِچ وکِیلاں دا تِنّ-مَیمبری وفد بݨائِیا گِیا۔

“کلّہ نُۄں دفتر کھُلّہدِیاں ہی جیلہ پْرشاسن ’تے دھاوا بۄلِیا جاوے۔”

بابے ولّۄں وفد نُۄں اِہ ہُکم سُݨائِیا گِیا۔

 

 

56

سمّتی دے وکِیل ہاکم نُۄں مِلݨ آئے ہن٬ اِہ سُنیہا مِلدِیاں ہی جیلہ ادھِکارِییاں نُۄں پِسُّۄ پَے گئے۔

جھٹّ اُہ سِر جۄڑ کے بَیٹھ گئے۔

“وفد نُۄں کِس ترہاں بیرںگّ مۄڑِیا جاوے؟” اِس مُدّے ’تے وِچار ہۄݨ لگّی۔

“ہاکم دی اپِیل سُپرِیم کۄرٹ تک ردّ ہۄ چُکّی ہَے۔ ہیٹھلی جاں اُتلی کِسے وی ادالت وِچ ماملا وِچار ادھِین نہِیں ہَے۔ اِس لئی ہاکم نُۄں کِسے کانُۄنی سلاہ دی لۄڑ نہِیں ہَے۔”

اِس ترک دے آدھار ’تے پہِلی درخاست ردّ کِیتی گئی۔

وکِیل آخِر وکِیل سن۔ اُہ وی کچِّییاں گۄلِییاں نہِیں سن کھیڈ رہے۔ اُہناں نیں دُۄجی درخاست پیش کِیتی۔

“اسِیں ہاکم دے دۄست ہاں۔ اِس رُۄپ وِچ اُس نُۄں مِلݨا چاہُںدّے ہاں۔”

جیلہ ادھِکارِییاں دے سِر پھِر چکرائُݨ لگّے۔ “ہُݨ اِس مُسِیبت تۄں کھہِڑا کِس ترہاں چھُڈائِیا جاوے۔” اُہ پھیر سۄچݨ لگّے۔

وڈّی سمسِّیا اِک چھۄٹے مُلاذم نیں سُلجھائی۔

“اجّ وِیروار ہَے٬ مُلاکات بںدّ ہَے۔”

وکِیل ہتھِیار سُٹّݨ والے نہِیں سن۔ اُہ ذِلہا مَیجِسٹْریٹ نال جا ٹکرائے۔

سمّتی والِیاں دی گلّ سُݨ کے ذِلہا مَیجِسٹْریٹ دںگّ رہِ گِیا٬ “اِک پڑھے-لِکھے کَیدی نُۄں تنہائی کۄٹھڑی وِچ بںدّ کر دِتّا ہَے۔ مَیتھۄں اگائۄُں منذُۄری تاں کی لَیݨی سی٬ مَینُۄں سُۄچِت تک نہِیں کِیتا۔”

غلتی سُدھارن لئی اُس نیں وِشیش مُلاکات دی اِجاذت دے دِتّی۔

جیلہ پْرشاسن نیں سمّتی دے اِرادے بھامپ لئے٬ “اِہ بُرے دے گھر تک جاݨ لئی مشہُۄر ہن۔ آسانی نال کھہِڑا نہِیں چھُٹّݨا۔”

سمّتی والِیاں دے مُڑن تک اُہناں نیں ہاکم نُۄں تنہائی کۄٹھڑی وِچۄں کڈھِّیا۔ نہائِیا-دھُوائِیا٬ ساف-سُتھرے کپّڑے پوائے۔

ڈاکٹر نُۄں گھرۄں بُلا کے اُس نُۄں ہستپال داخل کرائِیا۔ اجِہی آپاتکال ستھِتی نال نجِٹھّݨ لئی رجِسٹراں وِچ خالی خانے چھڈّے جاںدے ہن۔ اُہ بھرے۔ ہاکم نُۄں چکّر آئُݨ کارن ڈِگّݨ, ڈِگّݨ کارن ذخمی ہۄݨ اتے ذخمی ہۄݨ کارن ہسپتال وِچ داخل ہۄئِیا دِکھائِیا۔

ہاکم اٹھّ دِن تۄں بھُکھّا سی۔ مُۄںہ تھاݨِیں کُجھ اںدّر سُٹّݨا خترے بھرِیا سی۔ کُجھ تاکت دیݨ لئی پَۄشٹِک خُراک ڈرِپّ راہِیں اںدّر سُٹّی گئی۔

کُجھ دیر بائد سمّتی والِیاں نُۄں دفتر بِٹھائِیا گِیا۔ تد تِیک ستھِتی ’تے تھۄڑھا-بہُت کابُۄ پائِیا گِیا۔

“اجّ ہاکم بہُت اُتیجِت ہۄ گِیا سی۔ ہُݨے ٹِیکے لا کے اِس نُۄں سُلائِیا گِیا ہَے۔ اُٹھائُݨا ٹھِیک نہِیں۔ وَیسے تُہاڈی مرذی۔”

ہسپتال لِجا کے ڈاکٹر ولّۄں اُہناں نُۄں سمجھائِیا گِیا۔

وکِیل پْرشاسن دی چلاکی سمجھ رہے سن۔ اُہ وی چلاکی تۄں کمّ لَیݨ لگّے۔ اُہ جاݨدے سن کِہ ہاکم دا مانسِک سںتُّلن وِگڑ چُکّا ہَے۔ دۄ-چار گھںٹِّیاں وِچ اُس دی ہالت سُدھرن والی نہِیں۔ اُہ اِہ وی جاݨدے سن کِہ اُہ سُکّ کے تِیلا ہۄ چُکّا ہَے۔ دۄ دِناں دی چںگّی خُراک نال اُس دِییاں سُکِّییاں ناڑاں وِچ خُۄن دَۄڑنۄں رِہا۔ نالے اُہ کَید وِچ سی٬ رِہاء ہۄݨۄں رِہا۔ بِناں متلب پْرشاسن نال ٹکّر لَیݨ دا کۄئی فائِدا نہِیں سی۔

سمّتی والِیاں دا بُتّا سر چُکّا سی۔ جِس تیذی نال اُس نُۄں مَۄت دے مںہّ پائِیا جا رِہا سی٬ اُسے تیذی نال اُس نُۄں بچائُݨ دا یتن ہۄ رِہا سی۔ ہال دی گھڑی اِہۄ بہُت سی۔

سمّتی والِیاں نُۄں سبر دا گھُٹّ بھر کے واپس مُڑنا ہی ٹھِیک لگّا۔

 

 

57

ہاکم نیں آپݨے دستاویذاں وِچ جِنہاں ہائی کۄرٹ دے فَیسلِیاں دا ہوالا دِتّا سی٬ اُہ فَیسلے سُݨائُݨ والا جسٹِس سِنہا اجّ-کلّہ ہائی کۄرٹ دا چِیف جسٹِس سی۔

بھجّ-نٹھّ کر کے سمّتی والِیاں نیں رِٹّ اُسے دی ادالت وِچ لگوا لئی۔

من-بھائُںدے سِٹّے نِکلݨ لگّے۔

رِٹّ نال لگّے دستاویذ پڑھ کے ججّ دے رَۄںگٹے کھڑے ہۄݨ لگّے۔

ہاکم سچّ آکھدا سی۔ کدے-کدے بھاوُک ہۄ کے ادالتاں کَیدِییاں دے ہکّاں دی راکھی کرن دِییاں وڈِّییاں-وڈِّییاں پھڑھاں ماردِییاں ہن۔ اِہناں ‘*تِیکاری‘ فَیسلِیاں دی کُجھ دِن اخباراں وِچ خُۄب چرچا ہُںدّی ہَے۔ تارِیف پڑھ کے ججّ پھُلّ کے کُپّا ہۄ جاںدے ہن۔ سمجھدے ہن کِہ اُہناں نیں سماجِک نِیاں لئی رستا کھۄلہ دِتّا ہَے۔ ہُݨ رام راج آپے آ جائیگا۔ اُہناں نُۄں اِہ نہِیں پتا ہُںدّا کِہ چار دِناں دی چاںدنی بائد پھیر ہنیری رات آئُںدی ہُںدّی ہَے۔

ہاکم نیں آپݨے دستاویذاں وِچ کَیدِییاں دی جۄ دُردشا بِیانی سی٬ جے اُس دے دسویں ہِسّے نُۄں وی سہی منّ لِیا جاوے تاں وی اِہ سِٹّا نِکلدا سی  کِہ سرکار نیں اُہ فَیسلے اتے اُہناں وِچ جیلہ سُدھاراں سمبّںدھّی دِتِّییاں ہدائِتاں پاڑ کے ردّی دی ٹۄکری وِچ سُٹّ دِتّے سن۔ جیلہ اںدّرلے ہالات سُدھارن دی تھاں وِگڑ رہے سن۔

چِیف نیں آپݨے فَیسلِیاں وِچ اِس سمسِّیا نُۄں نجِٹھّݨ لئی ورتی جا رہی اݨگہِلی کارن سرکار نُۄں بھںڈِّیا سی۔ ہُݨ اُس نُۄں نِیاں-پالِکا ولّۄں آپݨے فَیسلِیاں نُۄں لاگُۄ کرائُݨ لئی ورتی جا رہی لاپْرواہی ’تے شرم آئُݨ لگّی۔ لگّا سبھ اِکۄ تھَیلی دے چٹّے-وٹّے سن۔

“کی سَیشن ججّ ورگے اہِم اہُدِیاں ’تے بَیٹھے وِئکتی وی آپݨے فرذاں پْرتی اینے لاپْرواہ ہن؟ کی افسر جیلہ نُۄں وی سَیر-سپاٹے والی تھاں سمجھدے ہن؟” چِیف نُۄں یکِین نہِیں سی آ رِہا۔

جھٹّ اُس دی سۄچ پلٹا کھاݨ لگّی۔ اُہ خُد وی تاں سَیشن ججّاں ورگا سی۔ کئی وار اُس نیں سرکار نُۄں کَیدِییاں دے ہکّ سُرکھِّئت کرن اتے نِئم بݨائُݨ دی لۄڑ ’تے ہدائِتاں دِتِّییاں سن۔ کدے پِچھّے مُڑ کے اِہ دیکھݨ دا یتن نہِیں کِیتا کِہ سرکار اُہناں ہدائِتاں نُۄں منّدی سی  جاں نہِیں۔ اُس نیں اِک وار وی جیلہ دا دَۄرا نہِیں کِیتا۔

ہاکم سچّ کہِںدّا سی۔ اِہ فَیسلے کانُۄن دِییاں پُستکاں دا شِںگّار اتے کھۄج وِدِیارتھِییاں دی کھۄج دا مسالا تاں بݨے رہِںدّے سن پر جِنہاں لئی اِہ لِکھے گئے سن٬ اُہناں نُۄں اِس دا کۄئی لابھ نہِیں۔ ناں جیلہ پْرشاسن ہدائِتاں دی پالݨا کردا سی٬ ناں ہیٹھلِییاں ادالتاں اُہناں نُۄں لاگُۄ کرائُݨ دا یتن کردِییاں سن۔ جِنہاں دی بھلائی لئی اِہ فَیسلے لِکھے گئے سن٬ اُہناں نُۄں اِہناں دی بھِݨک تک نہِیں۔ پھیر کی لابھ ہَے اِہناں فَیسلِیاں دا؟”

“ہاکم ٹھِیک کہِ رِہا ہَے۔ سݨے نِیاں-پالِکا سارا آوا اُۄتِیا پِیا ہَے۔” سۄچدے سِنہا نُۄں آپݨے ہیٹھلے سٹاف ’تے غُسّا چڑھن لگّا۔

ہاکم کئی سالاں تۄں ہائی کۄرٹ نُۄں خت لِکھ رِہا سی۔ کِنّے ہی اہِم تتھّ اتے سُجھاء اِہناں وِچ درج سن۔ جاپدا ہَے رجِسٹرار نیں اِہناں نُۄں کدے دھِیان نال پڑھِیا ہی نہِیں۔ سادھارن شِکائِت سمجھ کے ٹِپّݨی لئی جیلہ پْرشاسن کۄل مۄڑدا رِہا سی۔ جیلہ پْرشاسن نیں اُتّر دِتّا سی جاں نہِیں؟ جے دِتّا سی تاں کی؟ کدے اِہ جانݨ دا یتن نہِیں کِیتا۔ اِک کَیدی ہائی کۄرٹ نُۄں خت لِکھ رِہا سی , اِہ گلّ کدے چِیف دے دھِیان وِچ نہِیں لِیاںدی گئی۔

جدۄں جاگۄ اُدۄں سویرا۔ پِچھلِییاں غلتِییاں نُۄں سُدھارن دا من بݨا کے چِیف ہُکم سُݨائُݨ لگّا۔

سفائی گھر تۄں شُرُۄ ہۄݨی چاہِیدی سی۔

مائِیا نگر دے سَیشن ججّ نُۄں ہدائِت ہۄئی کِہ ذِلہا مَیجِسٹْریٹ نُۄں نال لَے کے اُہ تُرںتّ جیلہ دا دَۄرا کرے۔ جاںدِیاں ہی جیلہ دا سارا رِکارڈ سِیل کرے۔ گُداماں وِچ پئے اناج دی ماہِراں کۄلۄں جاںچ کروائے۔ ہسپتال وِچ داخل مرِیذاں دا مُیائِنا ہۄوے۔ اُہ کِس-کِس بِیماری دا شِکار ہن٬ اِس دی وِستھار سہِت رِپۄرٹ تِیار کِیتی جاوے۔ ہاکم دے دستاویذاں وِچ درج ہر نُکتے ’تے ٹِپّݨی ہۄوے۔ سَیشن ججّ نُۄں اِک ہۄر ہدائِت ہۄئی۔ اُہ اۄنا چِر جیلہ وِچ ہاذر رہے جِنّا چِر ساری پڑتال مُکمّل نہِیں ہُںدّی۔ اِہ وی سپشّٹ کِیتا گِیا کِہ اگّۄں تۄں ہۄئی اݨگہِلی نُۄں برداشت نہِیں کِیتا جائیگا۔

پھیر مائِیا نگر دے سِول سرجن نُۄں ہدائِت ہۄئی۔ اُہ تِنّ ماہِر ڈاکٹراں نُۄں نال لَے کے ہاکم سِںگھّ دی سرِیرک اتے مانسِک ستھِتی دی گھۄکھ کرے۔ نِرکھ-پرکھ آدھُنِک تکنِیک دے آدھار ’تے ہۄوے۔ رِپۄرٹ دے نال-نال ہائی کۄرٹ نُۄں ٹَیسٹ رِپۄرٹاں وی بھیجِییاں جاݨ۔

سُۄبے دے مُکھّ سکتّر نُۄں ہدائِت ہۄئی۔ اُہ گْرہِ سکتّر نُۄں نال لَے کے سارِییاں جیلہاں دا دَۄرا کرے۔ ہاکم نیں جیلہاں وِچ ہُںدّے جۄ-جۄ کُکرم اُجاگر کِیتے ہن٬ اُہناں دا ادھِئَن کرے۔ پںدّراں دِناں بائد وِسترِت رِپۄرٹ لَے کے دۄویں افسر ادالت وِچ ہاذر ہۄݨ۔

yg` uldBl dwl[ rg lq[G dwl[ rg u[v% sj s"ij wi lwsj ]m u[v% drFje dabji ih[m

 

 

58

چِیف جسٹِس ولّۄں سرکار دی ہۄئی کھِچائی دِییاں خبراں اگلے دِن وڈِّییاں سُرخِییاں بݨ کے اخباراں وِچ چھپِییاں۔

مِیڈِیئے نیں اِس مسلے نُۄں پُۄری ترہاں اُچھالِیا۔ سابکا کَیدِییاں اتے ماہِراں نُۄں بُلا کے جیلہ پْربںدھّ اتے جیلہ سُدھاراں بارے بہِساں آرمبھّ دِتِّییاں۔

اُس تۄں اگلے دِن تۄں جیلہ وِچ ہُںدّے اتِّیاچاراں اتے گھپلِیاں دے سنسنِیخیذ کِسّے اخباراں وِچ چھپݨ لگّے۔

ہۄر کُجھ دِن بائد لۄک سڑکاں اُپر اُترن لگّے۔ رۄس مُذاہرے اتے رَیلِییاں ہۄݨ لگِّییاں۔ جیلہ سُدھار لاگُۄ کرن اتے کسُۄروار جیلہ کرمچارِییاں نُۄں سخت سذاواں دیݨ دی مںگّ ذۄر پھڑن لگّی۔

سرکار نُۄں فِکر ہۄݨ لگّا۔ سمّتی پہِلاں ہی ماݨ نہِیں سی۔ اُس نُۄں سرکار دی داڑھی نُۄں ہتھّ پائُݨ دا مُفت ’چ مَۄکا مِلݨ لگّا۔

جیلہ مںتّری اتے مُکھّ مںتّری افسراں دی کھِچائی کرن لگّے۔

“ماملا تُرںتّ کابُۄ وِچ کرۄ۔ سرکار کۄلۄں جۄ اَیلان کرائُݨے ہن٬ کرائۄ۔ چۄݨاں سِر ’تے ہن۔ سرکار کِسے کِسم دا ذۄخم نہِیں اُٹھا سکدی۔”

گْرہِ سکتّر اتے مُکھّ سکتّر نُۄں آپݨا پالا کھاݨ لگّا۔ پڑتال دَۄران پڑتالِییا کمیٹی نُۄں خامِییاں تۄں سِوا کُجھ نہِیں سی لبھّا۔ جیلہاں وِچ سہُں کھاݨ جۄگا اِک وی چںگّا کمّ نہِیں سی ہۄ رِہا۔

مُکھّ سکتّر نیں کئی وار ذِلہا مَیجِسٹْریٹاں نُۄں فۄن کِیتا۔ سرکار دی مدد کرن دی گُہار لائی۔ ذِلہا مَیجِسٹْریٹ سرکار دی مدد کرنی چاہُںدّا ہۄئِیا وی کُجھ ناں کر سکِیا۔

گْرہِ سکتّر نیں سَیشن ججّ تک پہُںچّ کِیتی۔ اُہ اُس دا دُۄر دا رِشتیدار سی۔ سَیشن ججّ نُۄں آپݨا پالا کھا رِہا سی۔ اُہ پہِلی مدد اُپّر ہی پچھتا رِہا سی۔ چِیف جسٹِس اِیمانداری لئی پْرسِدھّ سی۔ بِیسِییاں بیئیِمان ججّاں نُۄں اُہ گھر دا رستا دِکھا چُکّا سی۔ سَیشن ججّ دی آپݨی دھَۄڑی بچ جائے٬ اِہۄ بہُت سی۔ اُہ وی ہتھّ کھڑے کر گِیا۔

اِہۄ مجبُۄری سِول سرجن نیں پْرگٹائی۔ آٹے وِچ لُۄݨ تاں رل سکدا ہَے۔ لُۄݨ وِچ آٹا رلݨا مُشکل ہَے۔

ہِساب-کِتاب وِچ بہُت وڈّی ہیرا-پھیری سی۔ کاغذاں وِچ جیلہ وِچ سکُۄل چلّدا دِکھائِیا گِیا سی۔ پںجّاہ ہذار رُپئے پْرتی سال خرچا پائِیا گِیا سی۔ جیلہ وِچ ڈسٹر اتے چاک تک نہِیں سی۔ اِہۄ ہال کھیڈاں دا سی۔

چِیف جسٹِس دے غُسّے نُۄں کِس ترہاں ٹھںڈھّا کِیتا جاوے۔ گْرہِ سکتّر تۄں لَے کے مُکھّ مںتّری تک دے ساہمݨے اِہۄ سمسِّیا سی۔

کئی دِناں دے وِچار-وٹاںدرے بائد اِک ہلّ لبھِّیا گِیا۔ چپّ کر کے ہتھِیار سُٹّ دِتّے جاݨ۔

کُجھ جیلہ سُدھار اگلی پیشی تۄں پہِلاں لاگُۄ کر دِتّے جاݨ۔ باکِییاں بارے بجٹ وِچ پْربںدھّ کرن دا بھرۄسا دِتّا جاوے۔

کسُۄروار ادھِکارِییاں دا پکھّ پُۄرن دی تھاں اُہناں نُۄں بلی دا بکّرا بݨائِیا جاوے۔

اِہناں لِیہاں ’تے کاروائی ہۄݨ لگّی۔

پہِلے دِن جیلہ مںتّری نیں پْرَیسّ کانفرںسّ بُلائی اتے منِّیا۔

“مائِیا نگر دے جیلہ سُپرڈَیںٹ نیں آپݨے فرذ نِبھائُݨ وِچ کُتاہی کِیتی ہَے۔ اُس نیں کَیدِییاں اُپر اتِّیاچار کِیتے ہن۔ اُہناں دے راشن-پاݨی وِچ ہیرا-پھیری کر کے آپݨے مہِل اُسارے ہن۔ ڈِپٹی سُپرڈَیںٹ اُس دا بھائیِوال ہَے۔ سہائِک درۄغا اَۄرت کَیدݨاں نال بلاتکار کرن دا دۄشی ہَے۔ اِسے ترہاں چِیف وارڈر ہری اۄم وی کَیدِییاں نال غَیر-منُکھّی وِوہار کردا ہَے۔ اِہناں سبھ ادھِکارِییاں نُۄں تُرںتّ مُئتّل کِیتا جاںدا ہَے۔ سُپرڈَیںٹ وِرُدھّ سرکاری مال غبن کرن اتے سہائِک درۄغے وِرُدھّ بلاتکار دے مُکدّمے درج کرن لئی لِکھ دِتّا گِیا ہَے۔ نالے پُلِس کپتان نُۄں ہدائِت ہۄئی ہَے  دۄشِییاں نُۄں تُرںتّ گْرِفتار کر کے سِیکھاں پِچھّے سُٹِّیا جائے۔ ڈِپٹی نُۄں جبری رِٹائِر کر دِتّا گِیا ہَے۔ کانُۄنی کاروائی مُکمّل کر کے باکِییاں نُۄں وی نَۄکرِیئۄں کڈھِّیا جائیگا۔”

اُس تۄں اگلے دِن مُکھّ مںتّری ولّۄں اَیلان ہۄئے۔

جیلہ ہسپتال دے بِسترِیاں دی گِݨتی دُگݨی کِیتی گئی۔ ڈاکٹراں دی گِݨتی اِک تۄں تِنّ کِیتی گئی۔ دوائیِیاں دا بجٹ ودھائِیا گِیا۔ بںدّ پِیا سکُۄل کھۄلہِیا گِیا۔ سکُۄل چلائُݨ لئی ادھِیاپک بھیجے گئے۔ پُراݨا اناج نشٹ کِیتا گِیا۔ مِیاری اناج لںگّر وِچ بھیجِیا گِیا۔

پُراݨے کَیدی بھلائی بۄرڈ نُۄں بھںگّ کِیتا گِیا۔ نویں بۄرڈ دے جلدی گٹھن کرن دا بھرۄسا دِوائِیا گِیا۔ نال اَیلان ہۄئِیا کِہ بۄرڈ وِچ سمّتی دے نُمائِںدے لئے جاݨگے۔ جیلہ پْربںدھّ وِچ اگّۄں تۄں کَیدِییاں نُۄں وی ہِسّیدار بݨائِیا جائیگا۔

ہاکم ورگے کابل کَیدی نال ہۄئے دھکّے ’تے مُکھّ مںتّری نیں افسۄس پْرگٹ کِیتا۔ غلتی نُۄں سُدھارن لئی اُس لئی وِشیش رِیائِتاں دا اَیلان کِیتا۔ وِگڑے مانسِک سںتُّلن نُۄں تھاں سِر لِیائُݨ لئی اُس نُۄں یاراں-دۄستاں اتے پرِوار دے مَیمبراں وِچ جاݨ دی اِجاذت دِتّی۔ منمرذی دے ہسپتال وِچۄں اِلاج کرائُݨ دی کھُلّہ دِتّی۔ چھے مہِینے دی چھُٹّی دے نال-نال اِلاج دا سارا خرچا دیݨ دا بھرۄسا دِوائِیا۔

اینے نال لۄکاں دا رۄہ مٹھّا پَیݨ لگّا۔

ہُݨ واری آئی چِیف جسٹِس دے غُسّے نُۄں ٹھںڈھّا کرن دی۔

گلاں وِچ پلُّۄ پا کے دۄویں سکتّر ہائی کۄرٹ اگّے نت-مستک ہۄئے۔ مُیافی مںگّݨ بائد سرکار ولّۄں بھرۄسا دِوائِیا۔

“جیلہ سُدھار تُرںتّ لاگُۄ کرن لئی اِک کَیبنِٹ کمیٹی دا گٹھن کر دِتّا گِیا ہَے۔ ہاکم ولّۄں تِیار کِیتے دستاویذ اُس کمیٹی نُۄں بھیج دِتّے گئے ہن۔ سرکار اُہناں ’تے گمبھِّیرتا نال وِچار کریگی۔ ہاکم دی لِیاکت اتے اُس دے تجربے دا فائِدا اُٹھائِیا جائیگا۔ سمیں-سمیں اُس نُۄں کمیٹی اگّے پیش ہۄݨ لئی بُلائِیا جائیگا۔”

ہکام دی رِہائی ہۄ گئی۔ کسُۄروار افسراں وِرُدھّ کاروائی ہۄ گئی۔ رِٹ وِچ مںگِّییاں مںگّاں دے پُۄرا ہۄ جاݨ بائد رِٹ خارج ہۄݨی چاہِیدی سی۔

چِیف جسٹِس نُۄں پتا سی کِہ کمیٹِییاں دے گٹھن جاں بجٹ وِچ پَیسے دا پْربںدھّ کرن دے وائدے ہذاراں وار ہۄئے سن۔ ماملے نُۄں لٹکائُݨ لئی اجِہے بہانے لا-لا نِیاں-پالِکا نُۄں ہۄر بُدھُّۄ نہِیں بݨائِیا جا سکدا۔

چِیف نیں رِٹ خارج کرن دی تھاں چھے مہِینے دی تارِیخ پائی۔ نال سرکار نُۄں ہدائِت کِیتی۔

“کَیبنِٹ کمیٹی دِییاں مِیٹِںگّاں جلدی-جلدی کرۄ۔ ہر مِیٹِںگّ دی کاروائی دی رِپۄرٹ ہائی کۄرٹ نُۄں بھیجۄ۔ اںتِّم رِپۄرٹ اگلی تارِیخ ’تے پیش کرۄ۔”

اِس فَیسلے نیں سبھ دھِراں خُش کر دِتِّییاں۔

سمّتی خُش سی۔ ذالم افسراں نُۄں کنّ ہۄ گئے۔ کُجھ دیر لئی ہی سہی٬ کَیدِییاں نُۄں ذُلماں تۄں راہت مِلیگی۔

سرکار خُش سی۔ سَۄکھے وِچ کھہِڑا چھُٹّ گِیا۔ چھے مہِینے بائد پتا نہِیں کِہڑا راجا ہۄئیگا اتے کِہڑی پرجا۔

 

 

59

مُسدّی دی ہِمّت نال اِکۄ سمیں سمّتی دی جھۄلی وِچ دۄ لال آ پئے۔ پہِلا سی ہاکم اتے دُۄجا سی ہرِیش۔

رہِیش رائے نیں پِیڑت دھِر دا پکھّ پُۄرن لئی مائِیا نگر وِچ ’وِکٹم وَیلپھیئر سۄسائِٹی‘ بݨائی ہۄئی سی۔ اِس سںسّتھا دا مُکھّ اُدیش مُلذماں٬ ہوالاتِییاں اتے کَیدِییاں نُۄں بِناں متلب دِتِّییاں جا رہِییاں سہُۄلتاں دا وِرۄدھ کرنا سی۔ پِیڑت دھِر نال کھلۄ کے سۄسائِٹی مُلذم دھِر نُۄں سبک سِکھائُݨ دا یتن کردی سی۔

سمّتی ولّۄں ہاکم سِںگھّ دے ہکّ وِچ کِیتی گئی رِٹ دِییاں خبراں پڑھ کے ہاکم دے سہُرے نیں سۄسائِٹی نال سمپّرک کِیتا۔ جوائی نُۄں دس سال سذا کروا کے اُس دا کالجا ٹھںڈھّا نہِیں سی ہۄئِیا۔ اُہ چاہُںدّا سی کِہ جِویں اُس دی دھی دی ارتھی ہاکم دے گھرۄں نِکلی سی٬ اُسے ترہاں جیلہۄں ہاکم دی لاش ہی نِکلے۔ اِہ ماملا اِک کَیدی اتے جیلہ پْرشاسن وِچکار سی۔ مُدئّی دھِر وجۄں میجر سِںگھّ نُۄں سُݨوائی وِچ لتّ اڑائُݨ دا ادھِکار نہِیں سی۔ سۄچ-وِچار بائد اُس نیں سۄسائِٹی نال سمپّرک کِیتا سی۔ “سمّتی واںگ سۄسائِٹی وی لۄک-ہِتّ لئی کمّ کرن والی اِک سںسّتھا ہَے۔ سۄسائِٹی نُۄں رِٹ وِچ دھِر بݨ کے سمُچّی پِیڑت جمات دا پکھّ پُۄرنا چاہِیداہَے۔”

ہائی کۄرٹۄں گُرمِیت نُۄں پتا لگّا۔ سۄسائِٹی رِٹ وِچ دھِر بݨن دی تِیاری کر رہی ہَے۔ اُس دا متھّا ٹھݨکِیا۔ اِںجھ ہۄݨ نال دۄ لۄک-پکھّی سںسّتھاواں دا ٹکراء ہۄئیگا اتے ہاکم نُۄں مِلݨ والی راہت وِچ رۄڑا اٹکیگا۔ مسلا سُلجھائُݨ دی نِیئت نال اُہ مائِیا نگر والی بسّ چڑھ گِیا۔

وِکٹم وَیلفیئر سۄسائِٹی دِییاں ذِیادا سرگرمِییاں مائِیا نگر تک سِیمت سن۔ پہِلاں سۄسائِٹی ولّۄں کِیتے جاںدے کمّ دی خبر کدے-کدائیِں ہی اخباراں وِچ چھپدی سی۔

پِچھلے سال اِہ سںسّتھا کافی سُرخِییاں وِچ رہی سی۔

مائِیا نگر وِچ دۄ بھراواں دے پرِواراں وِچ جائِداد دی وںڈّ ’تے جھگڑا چھِڑ پِیا۔ اِک دھِر نیں کُجھ بھاڑے دے ٹٹُّۄ خرِید کے دُۄجی دھِر دے گھر ’تے ہملا کروا دِتّا۔ کۄٹھی وِچ جا کے بھاڑے دے ٹٹُّۄ ذِیادا ہی بھُۄسر گئے۔ اُہناں وِچۄں اِک نیں نَۄجوان لڑکی نیہا نال بلاتکار کرنا شُرُۄ کر دِتّا۔ کُڑی دی اِذّت بچائُںدا اُس دا بھرا کمل آپݨی جان گوا بَیٹھا۔ گھر دے مُکھی وید٬ اُس دی پتنی نِیلم گمبھِّیر رُۄپ وِچ ذخمی ہۄ گئے۔ اِہ واکِیا وید دے بھتِیجے پںجّک اتے نِیرج نیں کروائِیا سی۔ تفتِیش دَۄران ساذِش نںگّی ہۄ گئی۔ اِک وار پُلِس نیں اُہناں نُۄں گْرِفتار وی کِیتا٬ پر اُہ دۄویں بھرا مائِیا نگر دے گِݨے-چُݨے سنئتکاراں وِچۄں سن۔ اُہناں دِییاں رِشتیدارِییاں اُہناں تۄں وی اُچِّییاں تھاواں ’تے سن۔ رِشتیدار کاواں واںگ اِکٹھّے ہۄ گئے۔ پَیسا اتے رسُۄخ ورت کے پہِلاں اُہناں دی ذمانت کرائی پھیر اُہناں دے ناں مُلذماں دی لِسٹ وِچۄں کٹوا دِتّے۔ پِیڑت دھِر نال دھکّا ہُںدّا دیکھ کے سۄسائِٹی نیں مُکدّما آپݨے ہتھّ وِچ لَے لِیا۔ دۄہاں دۄشِییاں نُۄں مُڑ کٹہِرے وِچ کھڑنا پَے گِیا۔ باذی پھیر سنئتکار مار گئے۔ سۄسائِٹی نُۄں اںگُّۄٹھا دِکھا کے اُہ بائِذّت بری ہۄ گئے۔ سۄسائِٹی نیں ہِمّت نہِیں ہاری۔ پںکّج نِیرج نُۄں سذا کرائُݨ لئی اُہناں ہائی کۄرٹ دا درواذا کھڑکائِیا ہۄئِیا سی۔

اِس مُکدّمے دی کاروائی اخباراں وِچ چھپدی رہی سی۔ گُرمِیت اُس اُپر نذر رکھّدا رِہا سی۔ اِس کرکے اُہ ہرِیش رائے اتے اُس دی سۄسائِٹی بارے بہُت کُجھ جاݨدا سی۔

ہرِیش نُۄں مِل کے کُجھ مُدّے سپشّٹ کرن دی اُس دی پہِلاں ہی اِچھّا سی٬ پر سببّ نہِیں سی بݨِیا۔

سببّ بݨدِیاں ہی اُہ مِل بَیٹھے۔

ہرِیش وی سمّتی دِییاں سرگرمِییاں تۄں جاݨُۄ سی۔ اُہ سمّتی دے اُدیشاں نال سہِمت نہِیں سی۔ بِناں لُک-چھِپ دے ہرِیش٬ سمّتی دے اُدیشاں پْرتی آپݨے وِچار پْرگٹائُݨ لگّا۔

“مُلذماں اتے کَیدِییاں نُۄں سِر چڑھائُݨ وِچ سرکار ہی کسر نہِیں چھڈّدی۔ سہُۄلتاں تے سہُۄلتاں دے رہی ہَے۔ جے مُلذم کہے میرے کۄل وکِیل نُۄں فِیس دیݨ دی پہُںچّ نہِیں تاں جھٹّ سرکار اُس نُۄں اُچّ کۄٹی دا وکِیل کر دِںدّی ہَے۔ خرچا آپ کردی ہَے۔ اِدھر جے مُدئّی آپݨی جیب ڈھِلّی کر کے وکِیل کھڑا کرے تاں وی کانُۄن اُس وکِیل نُۄں مُۄںہ نہِیں کھۄلہݨ دِںدّا۔ پِیڑت دھِر نُۄں گواہی دیݨ لئی خُد کٹہِرے وِچ کھڑنا پَیںدا ہَے۔ مُلذم ولّۄں سوال-جواب وکِیل ولّۄں کِیتے جاںدے ہن۔ کانُۄن مُلذم نُۄں بیکسُۄر منّ کے چلّدا ہَے۔ اُس نُۄں بری کرن دا بہانا بھالدا ہَے۔ سَۄ کڑِییاں والی کہاݨی وِچ جے اِک کڑی وی کمذۄر پَے جاوے تاں سارے ماملے نُۄں شکّی ٹھہِرا کے دۄشی دِییاں ہتھّکڑِییاں کھۄلہ دِںدّا ہَے۔ بھُلّے-چُکّے جے کِسے دۄشی نُۄں سذا ہۄ جاوے تاں سرکار اُس نُۄں جوائیِیاں واںگ پالݨا شُرُۄ کر دِںدّی ہَے۔ سہُۄلتاں دے-دے کَید نُۄں کَید نہِیں رہِݨ دِںدّی۔ ہر چھِماہی٬ اِک تِماہی لئی کَیدی نُۄں بچّے پَیدا کرن٬ وِیاہاں وِچ بھںگّڑے پائُݨ, فسلاں بِیجݨ تے وڈھّݨ لئی گھر بھیج دِںدّی ہَے۔ مُیافِییاں دے-دے سذا ادھّی کر دِںدّی ہَے۔ اِتھے ہی بسّ نہِیں۔ پھیر کدے بُڈھاپے دے بہانے٬ کدے بِیماری دے بہانے اگائۄُں رِہائی دے دِںدّی ہَے۔ مُجرم نُۄں ہۄئی سذا دا اہِساس ہی نہِیں ہۄݨ دِںدّی۔

“سرکار اتے کانُۄن نُۄں پِیڑت دھِر بھُلّی رہِںدّی ہَے۔ جِنہاں نُۄں اِہناں مُلذماں نیں وِدھوا جاں اناتھ بݨائِیا ہُںدّا ہَے٬ جِنہاں دِییاں اِذّتاں جاں گھر لُٹّے ہُںدّے ہن٬ اُہناں دا کدے کِسے نُۄں خِیال نہِیں آئُںدا۔ سرکار پِیڑت دھِر دے ذخماں ’تے گھٹّ لُۄݨ نہِیں چھِڑک رہی۔ رہِںدّی-کھُۄںہدی کسر تُسِیں لۄک کڈھّ رہے ہۄ۔ مُجرماں نُۄں بری کرائُݨ اتے جیلہ وِچ پںجّ-سِتارا سہُۄلتاں دِوائُݨ لئی جھںڈّا چکّی پھِردے ہۄ۔ مُلذم جمات رہِم-دِلی دی پاتر نہِیں ہَے۔ جے سماج نُۄں سُکھی دیکھݨا ہَے تاں اِہناں نال سختی نال نِبّڑے۔”

ہرِیش دِییاں گلّاں سُݨ کے گُرمِیت نُۄں سۄسائِٹی دا اُدیش سمجھ آ گِیا۔ دۄہاں سںسّتھاواں دا اُدیش ساںجھا سی۔ بسّ رستِیاں دا فرک سی۔ گُرمِیت پاڑے دُۄر کرن دا یتن کرن لگّا۔

“سمّتی سۄسائِٹی دے وِچاراں نال پُۄری ترہاں سہِمت ہَے۔ پر سختی اُہناں مُجرماں اُپر ہۄݨی چاہِیدی ہَے٬ جِہڑے سچّمُچّ کسُۄروار ہن۔ جے پُلِس آپݨی کھلّ بچائُݨ لئی کِسے غرِیب نُۄں مُجرم بݨا دیوے تاں کی اُس مذلُۄم لئی آواذ بُلںدّ کرنا جُرم ہَے؟ اُہ وی پْربںدھّ ولّۄں ستائی ہۄئی پِیڑت دھِر ہی ہَے۔ کی اسِیں سادھنہِیݨ لۄکاں نُۄں سذا دیݨ دیئیِئے جِہڑے بیکسُۄر ہُںدّے ہۄئے وی اِس لئی سذا کھاݨگے کِئُںکِہ اُہناں کۄل اُچّ-کۄٹی دے وکِیلاں نُۄں دیݨ لئی فِیس نہِیں جاں گواہاں نُۄں خرِیدݨ دی پرۄکھۄ نہِیں۔ کی اُہ جیلہ وِچ وی جیلہ ادھِکارِییاں دِییاں ودھِیکِییاں دا شِکار ہُںدّے رہِݨ? جے کۄئی کِسے مجبُۄری کارن جُرم کر بَیٹھا ہَے٬ کی اُس نُۄں سُدھرن دا مَۄکا نہِیں مِلݨا چاہِیدا؟ آپݨے پَیراں سِر کھڑے ہۄݨ لئی کِتّا سِکھلائی دی مںگّ کرنا جُرم ہَے؟ سمّتی ناں کِسے بھَیڑے انسر دا پکھّ پُۄردی ہَے اتے ناں کِسے رِشوتخۄر دا۔ اسِیں پالے مِیتے لئی اِس لئی جُۄجھ رہے ہاں کِئُںکِہ اُہ نِردۄش ہن۔ جِنّا ذۄر اسِیں اُہناں نُۄں بری کرائُݨ ’تے لا رہے ہاں٬ اۄنا ہی شہِر دے رئیِس مُںڈّے ہرمنبِیر نُۄں گْرِفتار کرائُݨ لئی وی لا رہے ہاں۔”

گُرمِیت بۄل رِہا سی۔ ہرِیش سُݨ رِہا سی۔ کِسے پاسِئۄں کۄئی کِںتُّۄ-پرںتُّۄ نہِیں سی ہۄ رِہا۔

“مَینُۄں جاپدا ہَے کِہ سۄسائِٹی والِیاں نُۄں جیلہ اںدّرلے جِیون دا نِجّی انُبھو نہِیں ہَے۔ کدے تتھّاں دی گھۄکھ کر کے دیکھݨا۔ پھیر پتا لگّیگا مُیافِییاں٬ چھُٹِّییاں٬ اگائۄُں رِہائیِیاں اتے بی-کلاس دِییاں سہُۄلتاں دا آنںدّ کَۄݨ ماݨدا ہَے؟ اسِیں پںکّج جاں ہرمنبِیر ورگِیاں لئی سہُۄلتاں نہِیں مںگّدے۔ اسِیں اُہناں کَیدِییاں لئی جُۄجھ رہے ہاں٬ جِنہاں نُۄں اِہ وی پتا نہِیں کِہ اُہ کِس جُرم وِچ پھڑے گئے ہن۔ اسِیں اُہناں اَۄرتاں دے ہکّاں لئی آواذ بُلںدّ کر رہے ہاں٬ جِنہاں دی اِذّت جیلہ وِچ وی سُرکھِّئت نہِیں ہَے۔ کی تُہاڈی سںسّتھا اجِہے پِیڑتاں نُۄں سہُۄلتاں دِوائُݨ دے وِرُدھّ ہَے؟”

گُرمِیت دِییاں اِہ سبھ گلّاں سچّ سن۔ بِناں کارن کِسے نُکتے دا وِرۄدھ کرنا ہرِیش دا سُبھاء نہِیں سی۔ چُپّ کر کے اُہ گُرمِیت دِییاں گلّاں سُݨدا رِہا۔

“کی تُہانُۄں پتا ہَے٬ ہاکم نُۄں تنہائی کۄٹھڑی وِچ کِئۄں سُٹِّیا گِیا سی؟ اُہ ساڈے واںگ وکِیل ہَے۔ ذمِیر رکھّدا ہَے۔ کانُۄن دی اسل منشا نُۄں سمجھدا ہَے۔ جدۄں سوارتھی لۄک کانُۄن نُۄں آپݨے ہِتاں دی پُۄرتی لئی تۄڑدے-مرۄڑدے ہن تاں ساڈے واںگ اُس تۄں برداشت نہِیں ہُںدّا۔ اُس نیں آپݨِییاں سُکھ سہُۄلتاں تِیاگ کے٬ پشُۄیاں واںگ وِچر رہے کَیدِییاں لئی آواذ بُلںدّ کِیتی سی۔ جے اُہ چاہُںدّا تاں باکی بی-کلاس ساتھِییاں واںگ جیلہ ادھِکارِییاں دی جی-ہذُۄری کر کے سُکھّ سہُۄلتاں ماݨدا رہِںدّا۔ اُلٹا ہۄراں لئی اُس نیں افسراں دی ناراذگی مُلّ لئی۔ اُہ دس سال دی کَید کٹّ چُکّا ہَے۔ اُس دے نال دے کدۄں دے رِہاء ہۄ کے گھراں نُۄں جا چُکّے ہن۔ مُیافِییاں دی تھاں اُس نُۄں سذاواں مِل رہِییاں ہن۔ اُس نُۄں وِیہ سال سذا کٹّݨی پَے سکدی ہَے۔ کی اجِہے جُجھارُۄ بںدّے نُۄں پاغل ہۄݨۄں جاں مَۄت دے مُۄںہ وِچ جاݨۄں بچائُݨا جُرم ہَے؟ ہاکم نُۄں نۄچ-نۄچ کے کھاݨ لئی گِرجھاں وِچ سُٹوا کے سۄسائِٹی کِس اُدیش دی پُۄرتی کر رہی ہۄئیگی؟ مَینُۄں سمجھائۄ۔

“جے گہُ نال سۄچِیئے تاں ساڈے اُدیش ساںجھے ہن۔ اسِیں وی پِیڑت دھِر لئی ہی لڑ رہے ہاں۔ فرک اینا کُ ہَے کِہ تُسِیں اُہناں لۄکاں نُۄں پِیڑت سمجھدے ہۄ جِنہاں دے وِرۄدھِییاں تک کانُۄن دِییاں باہاں پجّ نہِیں سکدِییاں۔ اسِیں کُچجّے پْربںدھّ دے ستائے لۄکاں نُۄں وی پِیڑت سمجھدے ہاں۔ کی پںکّج نِیرج نُۄں کٹہِرے وِچ کھڑا کرن نال مسلا ہلّ ہۄ جائیگا؟ کی پالے مِیتے دے بری ہۄݨ نال مُڑ کِسے نال دھکّا نہِیں ہۄئیگا؟ سبھ کُجھ پہِلاں واںگ ہی چلّیگا۔ اسِیں جاݨدے ہاں٬ اِکلّے-اِکلّے وِئکتی لئی لڑ کے بہُتا کُجھ نہِیں سںوّرنا۔ سمُچّے پْربںدھّ نُۄں بدل کے ہی لۄکاں نُۄں راہت مِلیگی۔ اِہ چھۄٹِییاں چھۄٹِییاں لڑائیِیاں اُسے مںذّل لئی پَۄڑِییاں ہن۔ آئۄ) تُسِیں ساڈے نال چلّۄ۔ آپاں رل-مِل کے ساںجھے اُدیش ولّ ودھِیئے۔ سمّتی نِیرج پںکّج نُۄں سذا کرائُݨ وِچ تُہاڈی مدد کریگی۔ تُسِیں پالے مِیتے نُۄں بری کرائُݨ وِچ ساڈے نال مۄڈھا جۄڑۄ۔ آپاں ہاکم نُۄں وی چھُڈائیِئے۔ اُس نُۄں وی آپݨے نال رلائیِئے۔”

آپݨی گلّ مُکا کے گُرمِیت نیں ہرِیش ولّ دۄستی دا ہتھّ ودھائِیا۔

ہرِیش اِک بُدھِّیجِیوی سی۔ راجنِیتی نُۄں سمجھدا سی۔ گُرمِیت دِییاں گلّاں نیں  اُس دی سمجھ نُۄں ہۄر نِکھار دِتّا۔

ہرِیش نیں دۄہاں ہتھّاں نال گُرمِیت دا ہتھّ پھڑِیا اتے گھُٹّ کے ہِکّ نال لا لِیا۔

 

 

60

سرِیرک پکھّۄں تںدّرُست ہۄݨ لئی ہاکم نُۄں اِک مہِینا لگّا۔ اُس نُۄں مانسِک تَۄر ’تے رِشٹ-پُشٹ کرن لئی سمّتی نُۄں کئی مہِینے سںگھّرش کرنا پِیا۔

گُرمِیت اتے پِیارے لال اُس نال نِیاں-پْربںدھّ دی سارتھِکتا بارے گلّاں کردے۔ اِہ کِس دھِر دے ہکّ وِچ بھُگت رِہا ہَے؟ سِٹّے کڈھّدے۔

رات نُۄں بابا گُردِتّ سِںگھّ اُس نُۄں آپݨے کۄل سںوّائُںدا۔ سںگھّرشاں دِییاں گاتھاواں سُݨائُںدا۔ جماتی سںگھّرشاں بِناں ڈھاںچے بدلے نہِیں جا سکدے۔ اُس نُۄں اِہ سمجھائُںدا۔

لۄک-پکھّی سںگھّرش کِس ترہاں وِڈھّݨے اتے کِس ترہاں نجِٹھّݨے ہن؟ اِس بارے اُس نال شامُۄ اتے اشۄک گلّاں کردے۔

تنہائی کۄٹھڑی وِچ بںدّ ہاکم نُۄں لگّدا سی کِہ ابھِمنیُۄ واںگ اُہ اِکلّاہی چکّروِئۄُ وِچ پھس گِیا سی۔ بِناں چکّروِئۄُ تۄڑِیاں ہی شہِید ہۄݨا پَیݨا سی۔

ہُݨ اُس نُۄں مہِسُۄس ہۄݨ لگّا سی کِہ جُۄجھݨ والا اُہ اِکلّا نہِیں سی۔ اُس دی رہِنُمائی لئی باہر بُدھِّیمان *شن ہۄئیگا۔ مہاںرتھی ارجن اتے بھِیم ہۄݨگے۔ اُہناں دی کمان ہیٹھ نِشکام کارج لئی لڑ رہی وِشال پاںڈو سَینا۔ اِس وار ابھِمنیُۄ ناں ہاریگا٬ ناں شہِید ہۄئیگا۔ جیتُۄ ہۄ کے باہر نِکلیگا۔

ہاکم دا من جلدی جیلہ مُڑن لئی کاہلا پَیݨ لگّدا۔ اُہ جلدی تۄں جلدی اِک-دۄ کَیدِییاں دی تھاں سمُچّی سادھنہِیݨ جمات لئی سںگھّرش وِڈھّݨا چاہُںدّا سی۔ کِسے وارڈر جاں ڈِپٹی دی تھاں سمُچّی وِوستھا نال ٹکرائُݨا چاہُںدّا سی۔

وار-وار اُہ سمّتی والِیاں ’تے ذۄر پا رِہا سی۔

“میری چھُٹی گھٹوائۄ۔ مَینُۄں جیلہ جاݨ دی اِجاذت دِئۄ۔ پھیر میرے جَۄہر دیکھݨا۔اگّے جیلہ وِچۄں کَیدی مُجرم بݨ کے نِکلدے سن٬ ہُݨ گھُلاٹِیئے بݨ کے نِکلݨگے۔”

ہاکم نُۄں اِک ہۄر کاہل سی۔ اُس دی سذا جلدی تۄں جلدی ختم ہۄوے۔ پھیر اُہ سمّتی ولّۄں وِڈھّے سںگھّرش وچ کھُلّہ کے ہِسّا پاوے۔

سمّتی اُس دے اُتشاہ ’تے خُش سی۔ پر اُس نُۄں جیلہ جاݨ دی اِجاذت نہِیں سی دے رہی۔ مانسِک چکِتسک ہالے اُس دے جیلہ جاݨ دے ہکّ وِچ نہِیں سن۔

ہائی کۄرٹ نیں اٹھّ سال پُراݨِییاں اپِیلاں سُݨنِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں سن۔ پالے مِیتے دی اپِیل دی واری کِسے وی دِن آ سکدی سی۔

“تُۄں اپِیل دی بہِس وِچ ہِسّا لَیݨا ہَے۔ ہائی کۄرٹ نُۄں آپݨی کابلِیئت دِکھائُݨی ہَے۔”

اِس بہانے سمّتی اُس نُۄں جیلہ جاݨۄں رۄک رہی سی۔