کمپِّئۄُٹر ساڈی ذِںدّگی دا بہُت ہی اہِم اںگّ بݨ گِیا ہَے۔ اِس دی ورتۄں تۄں بِناں کِسے وی کمّ نُۄں سُچجّے ڈھںگّ نالھ نیپرے چاڑھنا بہُت ہی مُشکِل ہَے۔ اِس لئی ہر بںدّے نُۄں کمپِّئۄُٹر آئُݨا لاذمی ہۄ گِیا ہَے۔ اجۄکی پِیڑھی تاں اِس چمتکاری مشِین دی ورتۄں تۄں بھلی بھاںت جاݨُۄ ہَے پرںتُّۄ سِینِیئر (بذُرگ) اِس مشِین دے کمّ اتے ورتۄں تۄں اݨجاݨ ہن کِئُںکِہ اُنہاں ویلھے کمپِّئۄُٹر آم نہِیں سن ہُںدّے۔ اُنہاں نُۄں کمپِّئۄُٹر سِکھّݨ اتے اِس انۄکھی مشِین اُتّے کمّ کرن دا مَۄکا نہِیں مِلھِیا۔ اُہ تاں اجّ وی اِس نُۄں ہتھّ لائُݨ تۄں ڈردے ہن کِہ کِتے اِہ کھراب ہی ناں ہۄ جاوے۔

پِچھلے کُجھ سمیں تۄں بہُت سارے سِینِیئر آپݨے ٹبّراں نالھ کَینیڈا وِچّ آ وسے ہن۔ اِتھّے ہالات اجِہے ہن کِہ پڑھے لِکھے ہۄݨ ’تے وی٬ کمپِّئۄُٹر دی ورتۄں ناں آئُݨ کارن٬ اُنہاں نُۄں چںگّا کمّ مِلݨا جے اسمبھّو نہِیں تاں مُشکِل ذرُۄر ہَے۔ میرے نالھ وی کُجھ اجِہا ہی واپرِیا سی۔ اِتھّے آ کے ہی مَینُۄں پتا لگِّیا سی کِہ کمپِّئۄُٹر دی ٹرینِںگّ تۄں بِناں پڑھائی لِکھائی والھا کمّ نہِیں مِلھ سکدا٬ پھَیکٹرِییاں وِچّ لیبر دا کمّ بھاویں مِلھ جاوے جۄ آم تَۄر تے سِینِیئراں دے وسّ دا نہِیں ہُںدّا۔ اِہ وی سچّ ہَے کِہ اِتھّے کُجھ وی مُفت نہِیں مِلھدا۔ اِس لئی کمپِّئۄُٹر دی سِکھلائی لئی وی پَیسے چاہِیدے ہن جۄ آم سِینِیئراں کۄلھ نہِیں ہُںدّے۔ اِس لئی چاہُںدّے ہۄئے وی اُہ کمپِّئۄُٹر سِکھّݨ تۄں رہِ جاںدے ہن۔ پَیسے دی تھُڑ کارن مَیں وی اِتھّے آ کے کمپِّئۄُٹر نہِیں سی سِکھّ سکِیا۔

سال 2008 دِییاں گرمِییاں دی گلّ ہَے کِہ مَینُۄں میرے مِتّر س. امرجِیت سِںگھّ کلیر نیں دسِّیا کِہ آئیِنَیٹّ کمپِّئۄُٹر والھِیاں نیں آپݨے سٹۄر وِچّ کمپِّئۄُٹر سِکھِّیا کیںدر وِچّ سِینِیئراں لئی کمپِّئۄُٹر دی دۄ مہِینے دی مُڈھلی سِکھِّیا دیݨ دا پربںدھّ کِیتا ہَے جِتھّے س. کِرپال سِںگھّ پنُّۄں اِہ ٹرینِںگّ مُپھت دیݨگے۔ انّہاں کی بھالھے دۄ اکھّاں! مَیں جھٹّ آپݨے مِتّراں س. باٹھ اتے س. کُلوںتّ سِںگھّ نالھ مِلھ کے آپݨے ناں لِکھوا دِتّے۔ ہۄر وی 20-22 سِینِیئراں نیں آپݨے ناں لِکھوا رکھّے سن۔ اِہ دۄ مہِینے دا کۄرس اِسے سال تۄں شُرُۄ کِیتا جا رِہا سی۔ کیںدر وِچّ 12-13 کمپِّئۄُٹر سن اِس لئی سارے سِکھِیارتھِییاں نُۄں دۄ گرُپّاں وِچّ وںڈّ کے ہر اِکّ نُۄں اِکّ-اِکّ کمپِّئۄُٹر الاٹ کر دِتّا۔ ہفتے وِچّ دۄ دِن سۄموار اتے بُدھّوار نُۄں دۄ-دۄ گھںٹّے دِییاں کلاساں لائُݨ دا پرۄگرام اُلِیکِیا گِیا۔ اِس کۄرس دی وِشیشتا اِہ سی کِہ ساری سِکھلائی پںجّابی وِچّ کِیتی جاںدی سی۔ جِس نالھ تھۄڑھے بہُت پڑھے ہۄئے سِینِیئر وی کمپِّئۄُٹر آسانی نالھ سِکھّ سکݨ۔

کلاس دے پہِلے دِن ہی س. کِرپال سِںگھّ پنُّۄں دی بہُ-پکھّی شکھسِیئت٬ شاںت پر نِگھّا سُبھاء اتے مِٹھّی بۄل باݨی دا ساڈے اُتّے بہُت ودھِییا پربھاو پِیا۔ اُنہاں نیں پہِلاں آپݨے بارے سںکھّیپ جاݨکاری دِتّی اتے پھِر سِکھِیارتھِییاں دے پِچھۄکڑ بارے جاݨِیا۔ اُنہاں نیں اِس کۄرس دا منۄرتھ دسِّیا کِہ اِہ ٹرینِںگّ اِس ترِیکے نالھ اُلِیکی گئی ہَے کِہ اِس مُڈھلی ٹرینِںگّ تۄں پِچھّۄں ہر کۄئی آپݨے گھر آپ کمپِّئۄُٹر وِچّ چھُپے گِیان وِگِیان اتے منۄرںجّن دے بھںڈّار نُۄں آسانی نالھ کھۄج سکے اتے آپݨے شَۄک مُتابِک اُس نُۄں پڑھ کے ودھّ تۄں ودھّ لاہا لَے سکے۔

اُنہاں نیں بہُت دِلچسپ ترِیکے نالھ کمپِّئۄُٹر بارے وِستھار نالھ دسِّیا کِہ اِہ کِویں کمّ کردا ہَے اتے ورتۄںکار اِس تۄں کِویں کمّ لَے سکدا ہَے۔ سبھ تۄں پہِلاں کمپِّئۄُٹر نُۄں چلائُݨا اتے بںدّ کرنا سِکھائِیا۔ اِس کۄرس دے منۄرتھ نُۄں پُۄرا کرن لئی اگلِییاں کلاساں ’چ جِنہاں وِشِیاں ’تے پڑھائِیا اتے پرَیکٹِیکل کروائے٬ اُہ اِس ترہاں ہن:

ٹائیِپ کرن دی وِدھی اتے ابھِیاس٬ پھائیِل اتے پھۄلڈر بݨائُݨے اتے سیو کرنے٬ ٹائیِپ کِیتے کمّ دی سُدھائی کرنی٬ ٹیبل بݨائُݨا٬ مَیکرۄذ اتے ٹَیمپّلے بݨائُݨی٬ کمپِّئۄُٹر نُۄں تِکھّا کرنا٬ پھَۄںٹاں دا آدان پردان کرنا٬ اِںٹرنَیٹّ کھۄہلݨا بںدّ کرنا٬ اکھبار پڑھنے اتے کِسے لیکھ نُۄں کاپی کر کے آپݨی پھائیِل وِچّ پائُݨا٬ یُۄ.اَیسّ.بی. (یُۄنِیورسل سِیرِیئل بس سروِس) بارے جاݨکاری اتے اِس دی سہی ورتۄں؛ اِیمیل اَیڈرَیس بݨائُݨا٬ اِیمیل بھیجݨی٬ اِیمیل نالھ اِکّ جاں ودھّ پھائیِلاں بھیجݨِییاں آدِ۔

اِس ٹرینِںگّ دَۄران ہی سانُۄں پتا لگِّیا کِہ پنُّۄں ساہِب بی.اَیسّ.اَیپھّ دی نَۄکری تۄں ڈِپٹی کماںڈَیںٹّ وجۄں رِٹائِر ہۄ کے 1991 وِچّ ٹۄراںٹۄ آئے سن۔ اُنہاں نُۄں وی اُس ویلھے کمپِّئۄُٹر دے کمّ دی بِلکُل ہی کۄئی جاݨکاری نہِیں سی۔ اِتھّے آ کے ہی اُنہاں نیں کمپِّئۄُٹر سِکھّݨ اتے اِس تے کمّ کرن دا من بݨائِیا سی۔ آپݨی سکھت مِہنت٬ لگن اتے سِرڑ نالھ٬ بِناں کِسے ٹرینِںگّ دے اجِہا کمّ کر دِکھائِیا کِہ اُچّ کۄٹی دے کمپِّئۄُٹر ماہِر وی اُنہاں دے کمں نُۄں دیکھ کے دںگّ رہِ گئے۔ اجّ اُہ کمپِّئۄُٹر دے ماہِر ہی نہِیں سگۄں نوِییاں کھۄجاں کڈھّݨ والھِیاں وِچّۄں سِر-کڈھّ کھۄجی ہن۔ اُنہاں دی گُرمُکھی لِپّی دی کِیتی کھۄج نالھ لالا دھنی رام ’چاتْرِک‘ دے ستِکار وِچّ بݨائی ڈِییارسِیوَیبّ لِپّی وِچّ اِتھّۄں دے بہُتے پںجّابی اخبار چھپ رہے ہن۔ اُنہاں دی کھۄج دا ہی نتِیجا ہَے کِہ گُرمُکھی لِپّی نُۄں شاہمُکھی لِپّی وِچّ اتے شاہمُکھی لِپّی نُۄں گُرمُکھی لِپّی وِچّ بدلِیا جا سکدا ہَے۔ اسِیں سارے ہَیران سی کِہ اِکّ رِٹائِرڈ پُلِس اپھسر نُۄں کمپِّئۄُٹر دا ماہِر اتے کھۄجی بݨن وِچّ کِتنی سکھت مِہنت کرنی پئی ہۄویگی۔

آم لۄکی پنُّۄں ساہِب نُۄں اردھ پھَۄجی اپھسر٬ لیکھک٬ کمپِّئۄُٹر ماہِر اتے کھۄجی وجۄں ہی جاݨدے ہن۔ اُنہاں نُۄں شائِد اِہ نہِیں پتا کِہ اُہ بہُت ودھِییا ادھِیاپک وی ہن۔ اُنہاں دے پڑھائُݨ دا ترِیکا کمال دا ہَے۔ اُنہاں کۄلھ اَۄکھے تۄں اَۄکھے مذمُۄن نُۄں وی سادی جٹکی بۄلی وِچّ سمجھائُݨ دی کلا ہَے۔ پہِلاں اُہ وِشے بارے وِستھار نالھ جاݨکاری دِںدّے ہن٬ پھِر آپ کمپِّئۄُٹر اُتّے پرَیکٹِیکل کر کے دِکھائُںدے ہن۔ جے کِسے نُۄں سمجھ ناں لگّے تاں وار-وار دسّݨ تۄں وی نہِیں اکّدے۔ اکھِیر وِچّ سِکھِیارتھِییاں نُۄں آپݨے کمپِّئۄُٹراں تے آپ کمّ کرن نُۄں کہِںدّے ہن۔ نواں مذمُۄن اَۄکھا ہۄݨ کارن اتے وڈیری اُمر وِچّ یادداشت گھٹ جاݨ کارن کئیِیاں نُۄں اِکّ دم سارِییاں گلّاں دی سمجھ نہِیں پَیںدی۔ پنُّۄں ساہِب ہر سِکھِیارتھی کۄلھ جا کے پاس بَیٹھ کے بڑے پریم نالھ بچِّیاں واںگ سمجھائُںدے ہن۔ اِس ترہاں لگدا ہَے جِویں کۄئی اُستاد چھۄٹے-چھۄٹے بچِّیاں نُۄں ہتھّ پھڑ کے کمّ کروا رِہا ہۄوے۔

پنُّۄں ساہِب بہُت مِٹھّبۄلڑے٬ ہسمُکھّ اتے کھُشمِذاج ہن۔ اُہ ہر ویلھے ہسُۄں-ہسُۄں کردے رہِںدّے ہن پرںتُّۄ پڑھائُݨ وِچّ بہُت سںجِّیدا ہن اتے کلاس دا اِکّ مِںٹّ وی ٹائیِم کھراب نہِیں ہۄݨ دِںدّے۔ پھَۄج والھ ذابتا کائِم رکھّچے ہۄئے دِلچسپ ٹۄٹکے جاں چُٹکلے سُݨا کے کلاس دا ماہَۄل کھُشگوار بݨائی رکھّدے ہن۔ اُنہاں وِچّ وڈّی کھاسِیئت اِہ ہَے کِہ سِینِیئراں نُۄں اِذّت نالھ بلائُںدے ہن اتے ہر اِکّ دا بہُت ستِکار کردے ہن۔ بچِّیاں نالھۄں  سِینِیئراں نُۄں پڑھائُݨا بہُت مُشکِل ہُںدّا ہَے کِئُںکِہ بچِّیاں نُۄں تاں جھاڑ-جھمبّ کر کے وی کمّ کروائِیا جا سکدا ہَے پرںتُّۄ آپݨے ہاݨ دے سِکھِیارتھِییاں نُۄں اِس ترہاں ٹرِیٹ نہِیں کِیتا جا سکدا۔ ایس لئی اُہ ہمیشا کۄشِس کردے ہن کِہ کِسے نُۄں کلاس وِچّ اُچّی ناں بۄلِیا جاوے تاں کِہ کۄئی بیئِذّتی مہِسُۄس ناں کرے۔ پھِر وی پڑھائُںدِیاں جے اُنہاں نُۄں لگّے کِہ کِسے نُۄں اُنہاں دی کِیتی ٹِپّݨی نالھ ٹھیس پہُںچّی ہَے تاں جھٹّ کھِماں مںگّ لَیںدے ہن۔ شائِد ہی اجِہے گُݨ کِسے ہۄر آپ ادھِیاپک وِچّ ہۄݨ۔ ساڈے دۄ گرُپّاں دی ٹرینِںگّ تۄں پِچھّۄں سال 2008 وِچّ ہی دۄ ہۄر گرُپّاں نُۄں ٹرینِںگّ دِتّی گئی سی۔ مَینُۄں اِس ٹرینِںگّ وِچّ پرَیکٹِیکلاں وِچّ سہائِتا لئی پنُّۄں ساہِب نیں بُلائِیا سی۔ پر کُجھ ذرُۄری گھریلُۄ کمّ ہۄݨ کارن مَیں ہِسّا نہِیں سی لَے سکِیا۔ پھِر سال 2009 وِچّ جدۄں اخباراں وِچّ جاݨکاری چھپی تاں 60 -70 سِینِیئراں نیں سِکھلائی لئی آپݨے ناں لِکھوائے سن۔ دِلچسپ گلّ اِہ سی کِہ اِنہاں وِچّ کئی بِیبِییاں وی شامل سن جِنہاں وِچّ کمال دا اُتشاہ سی۔ کئی سِینِیئر تاں 70 -75 سال دی اُمر دے سن۔ سہُۄلتاں دی تھُڑھ کارن کئی سِینِیئر اِس کۄرس وِچّ ہِسّا نہِیں سن لَے سکے۔

جِویں پہِلاں دسِّیا جا چُکّا ہَے کِہ اِس سِکھلائی کیںدر وِچّ سِکھِیارتھِییاں لئی کیول 12 ہی کمپِّئۄُٹر سن۔ اِس لئی سارے سِکھِیارتھِییاں دے گرُپّ بݨائُݨے پئے۔ گرُپّ بہُتے ہۄݨ کارن گرُپّ دا سماں وی دۄ گھںٹّے تۄں گھٹا کے ڈیڈھ گھںٹّا کرنا پِیا۔ پھِر وی پنُّۄں ساہِب نیں 10 وجے سویر تۄں لَے کے شام دے 6 وجے تکّ سِکھائُںدے ہۄئے کدے تھکاوٹ مہِسُۄس نہِیں کِیتی۔

پہِلاں مَیں پرَیکٹِیکلاں وِچّ اُنہاں دی سہائِتا کردا رِہا پھِر اخِیر وِچّ اُنہاں نیں مَینُۄں اِکلّے نُۄں دۄ ہفتے لئی پڑھائُݨ لئی کِہا۔ اِس نالھ کمپِّئۄُٹر بارے کئی شںکّے دُۄر ہۄ گئے اتے مَینُۄں اِس دا بہُت لابھ ہۄئِیا۔ اِسے ترہاں 2010 وِچّ 12 – 12 سِکھِیارتھِییاں دے دۄ گرُپّاں نُۄں کمپِّئۄُٹر دی سِکھلائی دِتّی۔ جِس وِچّ مَیں٬ اروِںدّر کَۄر مٹھارُۄ٬ جگوںتّ پال پنُّۄں اتے امن پنُّۄں نیں سہائِتا کِیتی۔ سۄ ہُݨ تکّ پِچھلے تِنّاں سالاں وِچّ کۄئی سَۄ کُ دے کرِیب سِینِیئراں نُۄں کمپِّئۄُٹر دے لڑ لا کے پنُّۄں ساہِب نیں پُنّ کھٹِّیا۔ پرماتما کرے کِہ کمپِّئۄُٹر دی سِکھلائی دا اِہ لںگّر اگلے آئُݨ والھے سالاں وِچّ وی اِسے ترہاں اتُٹّ چلدا رہے۔

کمپِّئۄُٹر ٹرینِںگّ لَیݨ تۄں پِچھّۄں لیکھک وِیر تھۄڑھی پرَیکٹِس نالھ آپݨِییاں رچناواں آپ ٹائیِپ کرن دے یۄگ ہۄ جاںدے ہن۔ میرے جِہے وِہلے سِینِیئر اِںٹرنَیٹّ کھۄلہ کے آپݨی مرذی دے اخبار جاں کۄئی وی ساہِت آسانی نالھ پڑھ سکدے ہن۔ اِس تۄں بِناں وِہلے ٹائیِم وِچّ گیماں کھیڈ سکدے ہن٬ وِیڈِیئۄ جاں پھِلماں دیکھ سکدے ہن٬ منبھائُںدے گاݨے جاں گُرباݨی شبد سُݨ سکدے ہن اتے اِیمیل راہِیں کِسے نُۄں دُنِییاں دے کِسے وی کۄنے وِچّ چِٹھّی پتّر گھلّ سکدے ہن۔ جے مِتّر پِیارے جاں رِشتیدار نیں آئُݨا ہۄوے تاں گھر بَیٹھے ہی جہاذاں جاں بسّاں دے آئُݨ جاݨ دے ٹائیِم آپݨے کمپِّئۄُٹر اُتّے دیکھ سکدے ہن۔ کِئُںکِہ بہُتے سِینِیئراں نیں لۄکل بساں راہِیں ہی آئُݨا جاݨا ہُںدّا ہَے اِس لئی لۄکل بساں دے ٹائیِم کمپِّئۄُٹر ’تے دیکھ کے آپݨا پرۄگرام بݨا سکدے ہن۔

جے کمپِّئۄُٹر تے کمّ کردِیاں کِسے نُۄں کۄئی مُشکِل آئُںدی ہَے تاں پنُّۄں ساہِب اِس دا ہلّ لَے کے ہر ویلھے تِیار مِلھدے ہن۔ اُنہاں نُۄں اِس کمّ لئی کِسے دِن کِسے ویلھے وی ٹَیلِیپھۄن جاں گھر جا کے مِلِیا جا سکدا ہَے۔ بہُت مُشکِلاں دا ہلّ  تاں اُہ ٹَیلِیپھۄن تے ہی سمجھا دِںدّے ہن۔ جے لۄڑ پوے تاں اُہ آپݨے گھر بُلا کے سمجھائُݨ وِچّ کھُشی مہِسُۄس کردے ہن۔

گھر آئِیاں نُۄں اُہ سِکھِیارتھی نہِیں سگۄں اِکّ دۄست اتے مہِمان سمجھ کے بݨدی سردی جل-پاݨی دی سیوا وی کردے ہن۔ پھِر کمّ بارے گلّ کردے ہن۔ سارے سِکھِیارتھِییاں  نالھ رابتا رکھّدے ہن اتے اگّے ہۄر کمپِّئۄُٹر سِکھّݨ لئی پریردے رہِںدّے ہن۔ پرںتُّۄ مَیں آلسی سُبھاء دا ہۄݨ کارن اُنہاں دی گلّ نُۄں گَۄلھِیا نہِیں۔ اِہ میری غلتی نہِیں بلکِہ گھۄر غلتی ہَے کِہ اجے تکّ مَیں اُنہاں دی درِیادِلی دا لابھ نہِیں اُٹھائِیا۔

مَیں سارے نویں پُراݨے سِکھِیارتھِییاں نُۄں اپِیل کراںگا کِہ اُہ میرے واںگ آلسی ناں بݨن سگۄں اِس مہان کمپِّئۄُٹر کھۄجی دِییاں سیواواں دا پُۄرا-پُۄرا لاہا لَیݨ۔ سانُۄں سارِیاں نُۄں پنُّۄں ساہِب نُۄں آپݨا رۄل  ماڈل منّ کے اُنہاں دے پُۄرنِیاں تے چلّݨ دی کۄشِس کرنی چاہِیدی ہَے۔

ساڈِییاں کُجھ سماج سیوی سںسّتھاواں٬ سِینِیئراں دے کلبّ اتے گُردُیارا کمیٹی کۄلھ بہُت سادھن ہن جِنہاں نالھ کمپِّئۄُٹر سِکھلائی کیںدر کھۄلہے جا سکدے ہن۔ س. کِرپال سِںگھّ پنُّۄں جِہے کمپِّئۄُٹر ماہِر دی سہائِتا نالھ سِینِیئراں اتے نویں آئے پرواسِییاں لئی کمپِّئۄُٹر دی مُفت ٹرینِںگّ دے پرۄگرام اُلِیکے جاݨے چاہِیدے ہن۔ مَینُۄں پُۄرا وِشواس ہَے کِہ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں اجِہے کمّاں وِچّ بہُت کھُشی نالھ آپݨا یۄگدان پائُݨگے۔ اِس ترہاں سماج سیوا لئی اُنہاں دِییاں سیواواں دا پُۄرا لاہا لِیا جا سکدا ہَے۔