یاد رکھّۄ: بہُت سارے وَید٬ ڈاکٹر اِہ دائوا کردے ہن کِہ اسِیں شُۄگر نُۄں جڑھ تۄں ٹھِیک کر دِںدّے ہاں پر اِہ دائوا اسلِیئت تۄں کۄہاں دُۄر ہَے۔

جدۄں خُۄن اںدّر گلُۄکۄج دی ماترا ودھ جاںدی ہَے تاں اُس نُۄں شُۄگر جاں شکّر رۄگ کِہا جاںدا ہَے۔ اِنسُلِن ((Insulin) ہارمۄن جۄ کِہ پَینکِرِیاس (Pancreas) دُیارا پَیدا کِیتا جاںدا ہَے اُسدی گھاٹ جاں اسںتُّلِن ہی شُۄگر دا مُکھّ کارن بݨدا ہَے کِئُںکِہ اِنسُلِن ہارمۄن ہی کھُۄن وِچلی شُۄگر نُۄں کںٹّرۄل کردا ہَے۔

شُۄگر دِییاں کِسماں:

1. کِسم پہِلی شُۄگر٬ (Type1 diabetes mellitus)

2. کِسم دُۄجی شُۄگر (Type 2 diabetes mellitus)

3. گربھ دَۄران پَیدا ہۄݨ والی شُۄگر

ٹائیِپ اِکّ ڈائِبِٹِیذ مَیلائِٹس نُۄں اِنسُلِن ڈِپَیںڈَیںٹ شُۄگر وی کِہا جاںدا ہَے۔ اِس کِسم دی شُۄگر پںجّ تۄں دس پْرتِیشت لۄکاں نُۄں ہُںدّی ہَے۔ اجِہے مرِیذاں نُۄں رۄذانا اِںسُلِن ٹِیکِیاں دے رُۄپ وِچّ لَیݨی پَیںدی ہَے۔ اِہ کِسم آم تَۄر ’تے بچِّیاں وِچّ جاں کُجھ ہدّ تک نَۄجواناں وِچّ وی پائی جاںدی ہَے۔ اِہ تیذی نال ہُںدّی ہَے۔ پتلے جاں سہی وذن والے لۄک اِسدا شِکار ذِیادا ہُںدّے ہن۔

ٹائیِپ دۄ ڈائِبٹِیذ مَیلائیِٹس جاں نان اِنسُلِن ڈِپَیںڈَیںٹ ڈائِبٹِیذ

اِس ترہاں دی شُۄگر وِچّ سرِیر اںدّر اِنسُۄلِن پَیدا تاں ہُںدّی ہَے پر اُنّی ماترا وِچّ نہِیں٬ جِہڑی کھُۄن وِچلے شُۄگر نُۄں کںٹّرۄل کر سکے۔ نبّے تۄں پچنّویں پْرتِیشت لۄک ٹائیِپ ٹُۄ ڈائِبِٹِیذ مَیلائیِٹس دا شِکار ہُںدّے ہن۔ اِس پْرکار دی شُۄگر آم تَۄر ’تے چالی سال تۄں وڈّی اُمر دے لۄکاں وِچّ پائی جاںدی ہَے۔ اِس ترہاں دی شُۄگر دے مرِیذاں وِچّ الامتاں ہَۄلی ہَۄلی اُجاگر ہُںدِّییاں ہن٬ اِس کرکے شُۄگر نُۄں سائیِلَیںٹ کِلّر دے نام نال وی جاݨِیا جاںدا ہَے۔

گربھ اوستھا دی شُۄگر: کُجھ اَۄرتاں وِچّ گربھ اوستھا دَۄران بلڈّ گُلُۄکۄذ لَیول دا وادھا ہۄ جاںدا ہَے۔ اِس نُۄں گربھ اوستھا دی شُۄگر کِہا جاںدا ہَے۔ پر بچّا ہۄݨ تۄں بائد شُۄگر آپݨے آپ ٹھِیک ہۄ جاںدی ہَے پر پھِر وی شُۄگر ہۄݨ دا کھترا سِر اُتّے مںڈّلائُںدا رہِںدّا ہَے۔

شُۄگر دے کارن:

جدّی پُشتی۔

مۄٹاپا۔

مانسِک تݨاء۔

کسرت دی گھاٹ۔

کاربۄہائیِڈْریٹ یُکت بھۄجن اتے پھاسٹ پھُۄڈ دا ذِیادا اِستیمال۔

شراب اتے ہۄر نشے۔

شُۄگر دے لچھّݨ:

جِویں کِہ پہِلاں تۄں سُݨدے اتے پڑھدے آ رہے ہاں کِہ جدۄں کِسے نُۄں بھُکھّ ودھّ لگّݨ لگّ جاوے٬ پِیاس ودھّ لگّݨ لگّ جاوے اتے پِشاب ودھّ آوے تاں اُس نُۄں شُۄگر ہۄ سکدی ہَے۔ پر اجّ کلّہ دیکھݨ وِچّ آ رِہا ہَے کِہ بہُت سارے مرِیذ٬ جِنہاں نُۄں اِس ترہاں دا کۄئی وی لچھّݨ نہِیں ہُںدّا سِرپھ چَیکّ کروائُݨ ’تے پتا چلّدا ہَے کِہ اُہ شُۄگر دے مرِیذ ہن اتے شُۄگر وی اُنہاں دی دۄ سَۄ جاں تِنّ سَۄ ہُںدّی ہَے۔ اجِہے مرِیذاں وِچّ شُۄگر دا اِکّ وی لچھّݨ نہِیں پائِیا جاںدا جۄ کِہ بہُت ہی خترناک ورتارا ہَے۔ اِسے کرکے شُۄگر نُۄں سائیِلَیںٹ کِلّر دے نام نال وی جاݨِیا جاںدا ہَے۔ کئی وار مرِیذ آ کے شِکائِت کردا ہَے کِہ اُسدے پِشاب والی جگہا کھُرک ہُںدّی ہَے جاں کئی ہالتاں وِچّ مرِیذ دے پِشاب والی جگہا بِیائیِیاں کھُلّہݨ لگّ جاںدِییاں ہن٬ جۄ کِہ شُۄگر دا ہی لچھّݨ ہُںدّا ہَے۔ اِس تۄں اِلاوا کِسے وی ذکھم دا چھیتی ٹھِیک ناں ہۄݨا جاں چمڑی دا کھُشک ہۄݨا اتے پِںڈّے اُتّے پھِنسِییاں نِکلݨِییاں وی شُۄگر دا لچھّݨ ہۄ سکدے ہن۔ کئی مرِیذاں وِچّ شُۄگر دا اُدۄں پتا لگدا ہَے٬ جدۄں نِگہا کمذۄر ہۄ جاںدی ہَے۔ ہتھّاں پَیراں وِچّ سُنّاپݨ, کھلِّییاں پَیݨِییاں٬ تائۄݨِییاں آئُݨِییاں٬ ذِیادا پسِینا آئُݨا٬ ہتھّاں پَیراں وِچّۄں سیک نِکلݨا وی شُۄگر دے لچھّݨ ہُںدّے ہن۔ سرِیر دا تھکِّیا تھکِّیا رہِݨا٬ کمّ کرن نُۄں جِیء ناں کرنا اتے وذن دا لگاتار گھٹدے جاݨا٬ نِگہا وِچّ دھُںدّلاپݨ, سِر چکرائُݨا٬ اِہ شُۄگر دے پکّے لچھّݨ ہن۔

شُۄگر دے سرِیر اُپّر اسر:

شُۄگر نُۄں ’گھُݨ’ کہِ لئیِئے تاں اِس وِچّ کۄئی اتِکتھنی نہِیں ہۄویگی۔ جِس ترہاں گھُݨ لکّڑ نُۄں کھا جاںدا ہَے٬ اِسے ترہاں شُۄگر ساڈے سرِیر نُۄں اںدّرے اںدّر کھتم کر دِںدّی ہَے۔ کِنّے ہی شتِیراں ورگے گبھّرُۄ تے جوان اَۄرتاں شُۄگر دا شِکار ہۄ کے سدا لئی نکارا ہۄ جاںدے ہن۔ شُۄگر سرِیر دے وکھّ وکھّ اںگّاں اُتّے اسر پائُںدی ہَے۔ کئی مرِیذاں وِچّ تاں سارے اںگّ ہی شُۄگر دی لپیٹ وِچّ آ جاںدے ہن پر دیکھݨ وِچّ آئِیا ہَے کِہ ہریک مرِیذ اُتّے شُۄگر دا وکھّ وکھّ اںگّاں ’تے اسر ہُںدّا ہَے۔ دِل٬ دِماگ٬ گُردے٬ اکھّاں پَیر٬ نساں چمڑی اتے جنݨ کِرِیا دے اںگّ اِسدا شِکار چھیتی ہُںدّے ہن۔ ہۄر لۄکاں نالۄں شُۄگر دے مرِیذاں وِچّ دِل دِییاں بِمارِییاں اتے ادھرںگّ دا خترا ودھ جاںدا ہَے۔ دِل اتے دِل دِییاں دھمنِییاں وِچّ کھُۄن دا دَۄرا گھٹّ ہۄݨ کارن دھمݨِییاں وِچّ رُکاوٹ آ جاںدی ہَے٬ جِس نُۄں اسِیں نساں دے بںدّ ہۄݨ دا ناں دِںدّے ہاں۔ چھاتی وِچّ درد٬ ساہ پھُلّݨا٬ گِٹِّیاں اُتّے سۄج٬ اِہ سارے لچھّݨ دِل دِییاں بِمارِییاں دے ہۄ سکدے ہن۔ دِل دِییاں دھمنِییاں دے تںگّ ہۄݨ کارن کھُۄن دا دَۄرا گھٹ جاںدا ہَے٬ جِس کارن دِل دا دَۄرا پَے جاںدا ہَے۔ اِسے ترہاں جیکر دِماگ دِییاں نساں وِچّ رُکاوٹ آ جاوے تاں ادھرںگّ ہۄ جاںدا ہَے۔ آم لۄکاں نالۄں شُۄگر دے مرِیذاں وِچّ ادھرںگّ دا خترا دۄ تۄں چار گُݨا ودھّ ہُںدّا ہَے۔ اِسے کرکے کِہا جاںدا ہَے تے شُۄگر دا مرِیذ کدے وی اویسلا ناں ہۄوے۔

شُۄگر اکھّاں اُتّے وی بہُت ذِیادا اسر پائُںدی ہَے۔ رَیٹنا دِییاں بِمارِییاں٬ جِس نُۄں ڈاکٹری بھاشا وِچّ رَیٹنۄپَیتھی کِہا جاںدا ہَے٬ اِہ ہۄݨا تاں آم گلّ ہَے۔ شُۄگر دے مرِیذ کالا مۄتِیئے٬ اِتھّۄں تک کِہ انّہیپݨ دا شِکار وی ہۄ جاںدے ہن۔ سۄ اِس کرکے شُۄگر دے مرِیذاں نُۄں جدۄں وی اکھّاں بارے کۄئی تکلِیپھ ہۄوے تاں آپݨے ڈاکٹر نال پھَۄرن مشورا کرنا ذرُۄری ہُںدّا ہَے۔ شُۄگر دے مرِیذاں وِچّ گُردے پھیل ہۄݨا آم ورتارا ہَے۔ ودھی ہۄئی شُۄگر ہَۄلی ہَۄلی گُردِیاں نُۄں کھراب کر دِںدّی ہَے۔ جدۄں گُردے سرِیر وِچلے بلڈّ یُۄرِییا اتے کرِیٹِینائِن نُۄں پُݨنۄ ہٹ جاںدے ہن تاں اِہ خُۄن وِچّ ودھݨا شُرُۄ ہۄ جاںدا ہَے اتے پِشاب وِچّ پْرۄٹِین آئُݨ لگّ جاںدی ہَے٬ جِس نُۄں گُردے پھیل ہۄݨا آکھِیا جاںدا ہَے۔ شُۄگر دے مرِیذ دِییاں نساں بہُت چھیتی کمذۄر ہُںدِّییاں ہن٬ جِس نُۄں مَیڈِیکل بھاشا وِچّ نِئۄُرۄپَیتھی کِہا جاںدا ہَے۔ کھاس کرکے پَیراں اتے ہتھّاں دِییاں نساں ذِیادا سُنّ ہُںدِّییاں ہن۔ پَیراں اتے ہتھّاں وِچّ سُنّاپݨ اتے کھلِّییاں پَیݨِییاں اِسدی نِشانی ہُںدّی ہَے۔ شُۄگر دے مرِیذ نُۄں آپݨے پَیراں دا کھاس کھِیال رکھّݨا چاہِیدا ہَے کِئُںکِہ جِس ترہاں اسِیں دیکھدے اتے سُݨدے ہاں کِہ شُۄگر دے مرِیذ دے پَیر جاں لتّاں اکسر کٹّݨِییاں پَیںدِییاں ہن۔ اُسدا کارن اِہی ہَے کِہ پَیراں دِییاں نساں سُنّ ہۄ جاںدِییاں ہن٬ چُۄںڈھی وڈّے دا وی پتا نہِیں لگدا۔ نساں بِلکُل مر جاںدِییاں ہن۔ شُۄگر دے مرِیذ نُۄں آپݨے پَیراں دا بہُت کھِیال رکھّݨا چاہِیدا ہَے۔ رات نُۄں سَۄݨ لگّے گرم پاݨی نال پَیر دھۄ کے تیل لائُݨا چاہِیدا ہَے۔ پَیراں وِچّ چپّل نہِیں سگۄں بُۄٹ جاں پھلِیٹ پا کے رکھّݨے چاہِیدے ہن کِئُںکِہ چھۄٹی جِہی ٹھۄکر ہی وڈّے ذکھم دا کارن بݨ سکدی ہَے۔ شُۄگر دے مرِیذ نُۄں رات نُۄں سَۄݨ ویلے پَیراں دا کھاس کھِیال کرنا چاہِیدا ہَے۔ کئی وار پَیراں اُپّر کِیڑِییاں چِمبّڑ جاںدِییاں ہن جاں کۄئی چھۄٹی مۄٹی کِلّ پَیر وِچّ کھُبھّ جاںدی ہَے٬ جِسدا شُۄگر دے مرِیذ نُۄں پتا نہِیں لگدا۔ اِس کرکے پَیراں دا کھاس کھِیال رکھّݨا چاہِیدا ہَے۔ شُۄگر دے رۄگی نُۄں دںدّاں اتے مسُۄڑِیاں دِییاں وی تکلِیپھاں پَیدا ہۄݨ دی سمبھّاونا ودھیرے ہُںدّی ہَے۔ دںدّاں اتے بُٹّاں وِچّۄں خُۄن آئُݨا شُۄگر دی الامت ہَے٬ جِس نُۄں کِہ اکھّۄں پرۄکھے نہِیں کرنا چاہِیدا۔ اِس تۄں اِلاوا چمڑی دِییاں سمسِّیاواں٬ جِنہاں وِچّ چمڑی دا کھُشک ہۄݨا٬ پَیراں وِچّ اٹّݨ بݨنے٬ پَیراں دِییاں اُںگلِییاں دے سنّا وِچّ اِنپھَیکشن ہۄ کے جکھم بݨنے٬ اِہ شُۄگر دے لچھّݨ ہُںدّے ہن۔ شُۄگر دِییاں مرِیذ اَۄرتاں وِچّ سَیکس دی اِچھّا دا گھٹ جاݨا اتے مرداں وِچّ کمذۄری تۄں لَے کے بِلکُل نِپُںسّک ہۄ جاݨا آم ورتارا ہَے٬ جِسدا کِہ مرِیذ ڈاکٹر کۄلۄں اُہلا رکھّدا ہَے اتے آم جڑھی بُۄٹِییاں دے سہارے آپݨا اِلاج کردا رہِںدّا ہَے٬ جِس نال اُسدی شُۄگر ہۄر ودھدی جاںدی ہَے اتے تکلِیفاں گھٹݨ دی بجائے ودھدِییاں جاںدِییاں ہن۔

شُۄگر اتے نُسکھے

جِنّے نُسکھے شُۄگر نُۄں ٹھِیک کرن لئی آئے ہن٬ اُنّے شائِد ہی کِسے ہۄر بِماری نُۄں ٹھِیک کرن لئی آئے ہۄݨ۔ اِہ وی دھارنا بݨی ہۄئی ہَے کِہ کۄئی وی کَۄڑی چِیذ شُۄگر نُۄں ٹھِیک کرن وِچّ بہُت ہی سہائی ہُںدّی ہَے٬ جِویں کِہ کریلے٬ نِمّ جاں اِںدر جَۄں٬ جۄ کِہ ذہِر ورگے کَۄڑے ہُںدّے ہن۔ لۄکاں دا منّݨا ہَے کِہ اجِہِییاں کَۄڑِییاں چِیذاں شُۄگر نُۄں ٹھِیک کر دِںدِّییاں ہن پر بھۄلے اتے اݨجاݨ لۄکاں نُۄں اِہ نہِیں پتا کِہ شُۄگر تاں اِنسُۄلِن دی گھاٹ کارن ہُںدّی ہَے۔ جدۄں تک سرِیر وِچلا اِنسُۄلِین ٹھِیک کمّ نہِیں کرن لگّ جاںدا٬ اُدۄں تک شُۄگر ٹھِیک ہۄ ہی نہِیں سکدی۔ اجِہے لۄک کَۄڑِییاں چِیذاں کھا کھا کے ہۄر رۄگ سہیڑ لَیںدے ہن۔ بہُت سارے لۄکاں دا اِہ وی منّݨا ہَے کِہ شراب شُۄگر نُۄں کُجھ نہِیں کہِںدّی اتے لۄک آپݨے گھر دی نُسکھِیاں والی شراب بھاو ’دارُۄ‘ بݨا کے پِیںدے ہن۔ شراب اتے شُۄگر سَۄکݨاں ہن جاں شراب رہیگی جاں شُۄگر۔ کِئُںکِہ جِنّی گُلُۄکۄذ شراب وِچّ پائی جاںدی ہَے٬ اُنّی شائِد ہی کِسے فل جاں رۄٹی وِچّ پائی جاںدی ہۄوے۔ اِس کرکے شُۄگر دے مرِیذ نُۄں شراب اتے ہر ترہاں دا نشا بِلکُل بںدّ کر دیݨا چاہِیدا ہَے۔

شُۄگر اتے پرہیذ:

شُۄگر والے مرِیذ نُۄں جِتھّۄں تک ہۄ سکے مِٹھّا بِلکُل بںدّ کر دیݨا چاہِیدا ہَے٬ چاہے اُہ کھںڈّ ہوے جاں گُڑ شکّر۔ اِہ دھارنا بِلکُل گلت ہَے کِہ شُۄگر والا مرِیذ گُڑ جاں شکّر کھا سکدا ہَے۔ اِس تۄں اِلاوا مِٹھّے پھل اتے کݨک وی بِلکُل بںدّ کر دیݨی چاہِیدی ہَے کِئُںکِہ کݨک٬ چَۄل اتے مکّی وِچّ وی شُۄگر ودھّ ماترا وِچّ پائی جاںدی ہَے۔ شُۄگر دے مرِیذ لئی چھۄلے٬ باجرا٬ جَۄں٬ جوار٬ کۄدھرے دا رلواں آٹا لاہیوںدّ ہُںدّا ہَے۔ مِٹھّے پھل شُۄگر دے مرِیذ لئی بہُت ہی ماڑے منّے گئے ہن۔ شُۄگر دا مرِیذ سِرف امرُۄد٬ جامݨ, کِیوی٬ آلُۄ٬ بُکھارا جاں آڑُۄ کھا سکدا ہَے پر اِسدا متلب اِہ نہِیں کِہ جامݨاں کھا کھا کے ڈھِڈّ بھر لِیا جاوے کِئُںکِہ جامݨ وی مِٹھّی ہُںدّی ہَے۔ شہِد٬ گنّے دا رس٬ مٹھِیائیِیاں٬ پیسٹری٬ آئیِسکرِیم٬ کیک٬ بیکری بِسکُٹ٬ کاسٹرڈ٬ تلِییاں چِیذاں٬ سمۄسا٬ پُۄری٬ پکَۄڑے٬ کچَۄری٬ پرائُںٹھے٬ پاپڑ آدِ سبھ چِیذاں کھاݨ تۄں گُریذ کرنا چاہِیدا ہَے۔ اِس تۄں اِلاوا سُکّے میوے داکھاں٬ کھجُۄر٬ کاجُۄ٬ پِستا٬ مُۄںگپھلی٬ کۄلڈ ڈرِںکّ٬ بۄرن بِیٹا٬ ڈبّا بںدّ وستُۄیاں آدِ وی شُۄگر دے مرِیذ لئی ماڑِییاں منِّییاں گئیِیاں ہن۔ دُدھّ وِچّ وی شُۄگر ذِیادا ماترا وِچّ پائی جاںدی ہَے٬ اِس کرکے دُدھّ دی تھاں دہِیں اتے لسّی پِیݨی لاہیوںدّ رہِںدّی ہَے۔ دُدھّ پِیݨا ہۄوے تاں ملائی لاہ کے پِیݨا چاہِیدا ہَے۔

شُۄگر اتے دوائیِیاں:

جیکر سچّ منِّیا جاوے تاں شُۄگر دے مرِیذ لئی سبھ تۄں وڈّی دوائی پرہیذ اتے سَیر ہی ہُںدّی ہَے۔ شُۄگر دا مرِیذ جِنّا ودھّ پْرہیذ کریگا٬ اُنّا شُۄگر کںٹّرۄل وِچّ رہِںدّی ہَے۔ شُۄگر دے مرِیذ لئی سَیر ہی اِکّۄ اِکّ دوائی ہَے٬ باکی دوائیِیاں تاں بائد وِچّ ہن۔

کی شُۄگر نُۄں جڑھ تۄں ٹھِیک کِیتا جا سکدا ہَے؟ اِہ اِکّ بہُت وڈّا سوال ہَے جۄ کِہ ہر مرِیذ ہر ڈاکٹر تۄں ذرُۄر پُچھّدا ہَے۔ جیکر دیکھِیا جاوے تاں شُۄگر رۄگ نُۄں جڑھ تۄں ٹھِیک کِیتا ہی نہِیں جا سکدا بھاویں اُہ کِسے وی پَیتھی وِچّ ہۄوے۔ بہُت سارے وَید٬ ڈاکٹر اِہ دائوا کردے ہن کِہ اسِیں شُۄگر نُۄں جڑھ تۄں ٹھِیک کر دِںدّے ہاں پر اِہ داوا اسلِیئت تۄں کۄہاں دُۄر ہَے۔ جدۄں پَینکرِییاس دے وِچّۄں اِنسُۄلِن ہارمۄن پَیدا ہۄݨا ہی ہٹ جاوے تاں اُہ بِناں دوائی تۄں ٹھِیک ہۄ ہی نہِیں سکدا٬ شُۄگر نُۄں سِرپھ اتے سِرپھ کںٹّرۄل کِیتا جا سکدا ہَے۔ جِہڑے پرِواراں وِچّ پہِلاں تۄں ہی شُۄگر پِیڑھی در پِیڑھی چلی آ رہی ہۄوے٬ اُنہاں نُۄں آپݨے بچا لئی پہِلاں تۄں ہی مِٹھِّییاں چِیذاں بںدّ کر دیݨی چاہِیدِییاں ہن اتے وذن نُۄں کںٹّرۄل وِچّ رکھّݨا چاہِیدا ہَے۔ لۄڑ انُسار سَیر کرنی چاہِیدی ہَے اتے جِتھّۄں تک ہۄ سکے تݨاء رہِت جِیون جِیݨا چاہِیدا ہَے۔