سںسّار بھر دِییاں اکھباراں نیں بھارت دے اِںجنِیئر سۄنم واںگچُک دی گْرِفتاری دی خبر نُۄں پْرمُکھّتا نال پہِلے پنِّیاں ’تے چھاپِیا سی۔ ہاں اِہ اُہی واںگچُک ہَے٬ جِسدے جِیون بارے پھِلم تھری اِیڈِیئٹ بݨی سی٬ جِہنے آپݨے سمِیاں وِچّ اِکّ ہذار کرۄڑ تۄں ودھّ دا بِذنس کِیتا سی۔ پھِلم تھری اِیڈِیئٹ وِچّ امِیر کھان دا کرَیکٹر واںگچُک دا کرَیکٹر ہَے۔ سۄنم واںگچُک٬ جِس نُۄں سںسّار دِییاں اٹھّ وکھّ وکھّ پْرسِدھّ یُۄنِیورسِٹِییاں نیں ڈاکٹْریٹ دی ڈِگری نال سنمانِیا ہَے٬ جِس نُۄں سںسّار دے وکھّ وکھّ دیش ناگرِکتا پْردان کرن لئی ترلۄمچھّی ہۄ رہے ہن۔ سۄنم واںگچُک٬ جِس نُۄں مِگساسے اَیوارڈ مِلِیا٬ سسٹینیبل آرکِیٹَیکچر لئی گلۄبل اوارڈ (2017), اَیںٹرپْرائیِذ لئی رۄلَیکس اوارڈ (2016), رِیئل ہِیرۄذ اوارڈ (2008), سماجِک اُدّمتا لئی اشۄکا پھَیلۄشِپّ (2002) اتے رامن مَیگسیسے اوارڈ (2011)۔

سۄنم واںگچُک٬ جِس بارے اِنہاں دِناں وِچّ اِس گلّ دِییاں کِیاسرائیِیاں لائیِیاں جا رہِییاں سن کِس نُۄں بھارت رتن دا سنمان دِتّا جاویگا٬ اُس سۄنم واںگچُک نُۄں گْرِپھتار کِیتا گِیا۔ جِسدی پھِکربںدّی کیول لیل دا اکھبار ہی نہِیں سگۄں سمُچّے اِس بھُۄگۄلِک کھِتّے بارے وی ہَے کِہ جِنّی جلدی نال واتاورݨ وِچّ گرمی آ رہی ہَے٬ اگر اِس نُۄں ناں رۄکِیا گِیا تاں گلیشِیئر دے پِگھل جاݨ نال اِکّ وڈّا ہڑھ آئیگا٬ جِہڑا وڈّی تباہی مچائیگا تے اُس تباہی تۄں بائد پکّے تَۄر ’تے اِکّ سۄکا پَے جاݨ دی ستھِتی بݨ جائیگی۔ اُہدی اَینجِیئۄ نُۄں سںسّار بھر دے لۄک وِتّی سہائِتا وی کردے ہن پر اُہ آپݨی دھرتی نال جُڑِیا ہۄئِیا اِکّ اجِہا اِنسان ہَے٬ جِہڑا اِس سارے دے باوجُۄد ہِںدُّستانی ہَے اتے لیہ-لداکھ دا پہِریدار۔ سۄنم واںگچُک دی گْرِپھتاری نال جُڑے ماملِیاں بارے اسِیں پہِلاں وی پْرۄگرام کر چُکّے ہاں پر ہُݨ جدۄں دُنِییاں بھر دِییاں اکھباراں نیں اُہناں نُۄں تھاں دِتّی ہَے٬ ڈھیراں سوال سۄنم واںگچُک بارے٬ اُسدے پِچھۄکڑ بارے٬ اُسدے بھوِکھّ بارے اتے بھارت دی راجنِیتی بارے کِیتے جا سکدے ہن۔ سوال پَیدا ہُںدّا ہَے کِہ سۄمن واںگچُک آکھر مںگّدا کی ہَے٬ جِہڑا سرکار دے نہِیں سکدی؟

1984 وِچّ سۄنم واںگچُک دے پِتا جی نیں اِکّ اںدّۄلن کِیتا جِس وِچّ اُہناں نیں لداکھ دی ابادی نُۄں کبائِلی اتے شڈُۄل ڈرائیِو ابادی وجۄں مانتا دِوائُݨ وِچّ جِتّ پْراپت کِیتی۔ پھِر لمّا سماں اِس گلّ لئی سںگھّرش چلّدا رِہا کِہ لداکھ اتے کارگِل نُۄں جمُّۄ کشمِیر دی سٹیٹ نالۄں وکھّ کر دِتّا جاوے۔ سۄنم واںگچُک اُہناں آگُۄیاں وِچّۄں اِکّ سی جِہڑے اِس گلّ دی مںگّ کردے سن کِہ سانُۄں جُۄنِیئر ٹَیریٹری بݨا دِتّا جاوے۔ ہُݨ جدۄں سرکار نیں لداکھ نُۄں یُۄنِیئر ٹَیریٹر بݨا دِتّا ہَے٬ اُسدے ڈیڈھ سال بائد اِنہاں لداکھی لِیڈراں نُۄں سمجھ آئی ہَے کِہ سرکار نیں اُہناں نال کِنّی وڈّی جُملیباذی کِیتی ہَے۔ اجّ اُہناں دے جمہُۄری ہکّ اِکّ اِکّ کرکے کُچلے گئے ہن۔ اجّ اُہ آکھݨ نُۄں بھارت دے جمہُۄری تںتّر دا ہِسّا ہن پر جمہُۄرِیئت وِچّ اُہناں دی ہاذری کیول اِکّ لۄک سبھا مَیمبر تک سِمٹ کے رہِ گئی ہَے۔

5 اگست 2019 نُۄں جدۄں نرِںدّر مۄدی دی اگوائی والی بھاجپا سرکار نیں 370 دھارا کھتم کرکے جمُّۄ کشمِیر نُۄں دۄ وکھّ وکھّ ہِسِّیاں وِچّ وںڈّ دِتّا سی تاں اُس ویلے سۄنم واںگچُک نیں نرِںدّر مۄدی نُۄں مُبارکباد دِںدِّیاں آکھِیا سی کِہ ساڈی پِچھلی مںگّ ہُݨ پُۄری ہۄئی ہَے۔ 2014 تۄں لَے کے ہُݨ گْرِپھتاری تۄں چار دِن پہِلاں تک سۄنم واںگچُک نیں بھاجپا اتے نرِںدّر مۄدی سرکار دے وڈّے پدھّر ’تے گُݨ گائِن کِیتے سن۔ ہُݨ سوال پَیدا ہُںدّا کِہ آکھر وِرۄدھابھاس کِتھّے کھڑھ گِیا کِہ آپݨا گُݨگان کرن والے سۄنم واںگچُک دی گْرِپھتاری تے اُہ وی دیش دھْرۄہ دے دۄشاں تہِت کرنی پَے گئی؟ کی اُہ سچّ ہن جاں جھُۄٹھے؟ اِہ اِکّ وڈّی بہِس دا وِشا ہَے۔

لداکھ نُۄں راج دا درجا دیݨ لئی کِیتے جا رہے وِرۄدھ پْردرشناں تۄں دۄ دِناں بائد واتاورݨ پْریمی سۄنم واںگچُک نُۄں گْرِفتار کر لِیا گِیا۔ سۄنم نیں وِیروار نُۄں ہی کِہا سی کِہ اُہ گْرِفتار ہۄݨ تۄں نہِیں ڈردا۔ اُہ آپݨے پِںڈّ وِچّ مَۄجُۄد سی۔ اُسنے ادھِکارِییاں ’تے دۄش لائِیا کِہ اُہ اُس نُۄں بلی دا بکّرا بݨا رہے ہن اتے ماملے نُۄں بچپنے ڈھںگّ ترِیکے نال نجِٹھّ رہے ہن۔

واںگچُک نیں کِہا٬ “اِہ ذخم بھرن دا ترِیکا نہِیں ہَے٬ اِہ ستھِتی نُۄں ہۄر وِگڑیگا۔ اِہ نَۄجواناں نُۄں ہۄر گُسّے کریگا۔” “ساڈے نال اِہ سبھ کرن تۄں بائد... چھے سالاں دی بیرُذگاری٬ پُۄرے ناں ہۄئے وائدِیاں تۄں٬ اُہ ہُݨ ہر گلّ لئی مَینُۄں دۄشی ٹھہِرا رہے ہن۔”

لداکھ نُۄں راج دا درجا دیݨ اتے سںوِّدھان دے چھیویں شڈِئۄُل وِچّ شامل کرن دی مںگّ کردے ہۄئے پْردرشناں دَۄران پُلِس گۄلِیباری اتے ہِںسّا بھڑک گئی۔ ہِںسّا تۄں بائد ذِلہا پْرشاسن نیں لیہ وِچّ کرپھِئۄُ دا آدیش دِتّا۔ اِںجنِیئر واںگچُک دی گْرِفتاری تۄں بائد لیہ وِچّ اِںٹرنَیٹّ سیواواں مُئتّل کر دِتِّییاں۔

کیںدر سرکار نیں بُدھّوار نُۄں دائوا کِیتا سی کِہ ہِںسّا واںگچُک دے “بھڑکائۄُ بِیاناں” کارن ہۄئی سی۔

سںوِّدھان دی چھیوِیں انُسُۄچی نِردھارت کبائِلی-پْربھاوشالی کھیتراں وِچّ ناگرِکاں لئی ذمِین دی سُرکھِّیا اتے ناماتر کھُدمُکھتِیاری دی گرںٹّی دِںدّی ہَے۔ لداکھ وِچّ 97% تۄں ودھّ ابادی انُسُۄچِت کبِیلِیاں دی ہَے۔

واںگچُک نیں اِنہاں مںگّاں نُۄں دبائُݨ کارن 10 ستمبّر نُۄں 35 دِناں دی بھُکھّ ہڑتال شُرُۄ کِیتی سی۔ بُدھّوار نُۄں ہۄئیِیاں جھڑپاں تۄں بائد اُسنے آپݨی بھُکھّ ہڑتال کھتم کرکے سںجّم دی اپِیل کِیتی اتے کِہا کِہ ہِںسّا سہی ترِیکا نہِیں سی۔ اُسنے لداکھ لئی سںوِّدھانک سُرکھِّیا دی مںگّ کردے ہۄئے کئی وِرۄدھ پْردرشن کِیتے ہن٬ جِنہاں وِچّ 2024 دِییاں لۄک سبھا چۄݨاں تۄں پہِلاں 21 دِناں دی بھُکھّ ہڑتال وی شامل ہَے۔

5 اگست٬ 2019 نُۄں بھارتی جنتا پارٹی دی اگوائی والی کیںدر سرکار نیں سںوِّدھان دی دھارا 370 دے تہِت جمُّۄ اتے کشمِیر دے وِشیش درجے نُۄں ردّ کر دِتّا اتے راج نُۄں جمُّۄ اتے کشمِیر اتے لداکھ دے کیںدر شاست پْردیشاں وِچّ وںڈّ دِتّا۔ اِسدے نال ہی لداکھ وِچّ وِدھان سبھا دی گھاٹ کارن٬ کیںدر شاست پْردیش دے وسنِیکاں وِچّ اُنہاں دی ذمِین٬ کُدرتی سرۄتاں اتے رۄذی-رۄٹی پْرتی اسُرکھِّیا ودھ گئی ہَے اتے اِہ ڈر پَیدا ہۄ گِیا ہَے کِہ اِس کھیتر دی سبھِّیاچارک پچھاݨ اتے ناذک واتاورݨ خترے وِچّ پَے سکدا ہَے۔

چھیوِیں انُسُۄچی وِچّ لداکھ نُۄں شامل کرن نال ذمِین٬ جنتک سِہت اتے کھیتِیباڑی نُۄں نِیںتّرِت کرن لئی کھُدمُکھتِیار وِکاس کَۄںسلاں بݨائُݨ دی آگِیا مِلیگی۔ اسام٬ میگھالِیا٬ تْرِپُرا اتے مِذۄرم وِچّ اجِہِییاں دس کَۄںسلاں مَۄجُۄد ہن۔ کیںدری گْرہِ مںتّرالے نیں کارکُن سۄنم واںگچُک دے اَینّ جی اۄ دا وِدیشی یۄگدان نِئم اَیکٹ لائِسَیںس ردّ کر دِتّا۔ اِکّ اَینّ جی اۄ لئی وِدیشی پھںڈّ پْراپت کرن لئی وِدیشی یۄگدان نِئم اَیکٹ ادھِین رجِسٹْریشن لاذمی ہَے۔ کیںدری جاںچ بِئۄُرۄ نیں دۄ مہِینے پہِلاں واںگچُک دُیارا چلائے جا رہے اَینّ جی اۄ٬ سٹُۄڈَیںٹس اَیجُۄکیشنل اَیںڈ کلچرل مُۄومَیںٹ آپھ لداکھ دُیارا وِدیشی یۄگدان نِئم اَیکٹ دی کتھِت اُلںگھّݨا دی مُڈھلی جاںچ شُرُۄ کِیتی سی۔

گْرہِ مںتّرالے جواب نال اسہِمت سی۔ “اجِہا لگدا ہَے کِہ اِہ رکم اَیکٹ دی دھارا 17 دی اُلںگھّݨا کرکے نکدی وِچّ پْراپت کِیتی گئی ہَے٬ جِسدا اَیسۄسِیئیشن نیں آپݨے جواب وِچّ سہی ڈھںگّ نال کھُلاسا نہِیں کِیتا ہَے۔” دِ اِںڈِیئن اَیکسپْرَیسّ نیں مںتّرالے دے ہوالے نال دۄش لائِیا ہَے۔ واںگچُک دے گَیر-سرکاری سںگّٹھن نیں کِہا کِہ دان نَۄجواناں دی جاگرُۄکتا لئی سی۔

پر مںتّرالے نیں دۄش لائِیا کِہ NGO دے جواب د انُسار ادھِئَن کِیتے جاݨ والے وِشے “دیش دی پْربھُۄستّا” ’تے سن٬ جۄ اَیکٹ دے اُپبںدھّاں دی اُلںگھّݨا کردے ہن۔ واںگچُک دا کہِݨا ہَے کِہ اُس نُۄں ’بلی دا بکّرا بݨائُݨ دی رݨنِیتی‘ وجۄں دۄشی ٹھہِرائِیا جا رِہا ہَے۔

2019 وِچّ کیںدر شاست پْردیش بݨائے جاݨ تۄں بائد لداکھ وِچّ سںوِّدھانک سُرکھِّیا دِییاں مںگّاں تیذ ہۄ گئیِیاں ہن۔

5 اگست٬ 2019 نُۄں بھارتی جنتا پارٹی دی اگوائی والی کیںدر سرکار نیں سںوِّدھان دی دھارا 370 دے تہِت جمُّۄ اتے کشمِیر دے وِشیش درجے نُۄں ردّ کر دِتّا اتے راج نُۄں جمُّۄ اتے کشمِیر اتے لداکھ دے کیںدر شاست پْردیشاں وِچّ وںڈّ دِتّا۔ اِسدے نال لداکھ وِچّ وِدھان سبھا دی گھاٹ دے نال کیںدر شاست پْردیش دے وسنِیکاں وِچّ آپݨی ذمِین٬ کُدرت٬ سرۄتاں اتے رۄذی-رۄٹی بارے اسُرکھِّیا ودھ گئی ہَے اتے ڈر پَیدا ہۄئِیا ہَے کِہ کھیتر دی سبھِّیاچارک پچھاݨ اتے ناذک واتاورݨ خترے وِچّ پَے سکدا ہَے۔ اِس پِچھۄکڑ وِچّ سماج سمُۄہ مںگّ کر رہے ہن کِہ لداکھ نُۄں سںوِّدھان دی چھیوِیں انُسُۄچی وِچّ شامل کِیتا جاوے تاں جۄ اِسدی پچھاݨ دی رکھِّیا کِیتی جا سکے۔ چھیوِیں انُسُۄچی وِچّ لداکھ نُۄں شامل کرن نال ذمِین٬ جنتک سِہت اتے کھیتِیباڑی نُۄں نِیںتّرِت کرن لئی کھُدمُکھتِیار وِکاس پْرِیشداں دی سِرجݨا سمبھّو ہۄویگی۔

واںگچُک نیں 10 ستمبّر نُۄں اِنہاں مںگّاں لئی 35 دِناں دی بھُکھّ ہڑتال شُرُۄ کِیتی سی٬ جۄ اُنہاں نیں بُدھّوار نُۄں ہۄئی ہِںسّا تۄں بائد کھتم کر دِتّی۔ اُنہاں نیں لداکھ لئی سںوِّدھانک سُرکھِّیا دی مںگّ کردے ہۄئے کئی وِرۄدھ پْردرشن کِیتے ہن٬ جِنہاں وِچّ 2024 دِییاں لۄک سبھا چۄݨاں تۄں پہِلاں 21 دِناں دی بھُکھّ ہڑتال وی شامل ہَے۔

سۄنم واںگچُک پِچھلے پںجّ سالاں تۄں دُہرا رِہا ہَے کِہ چِین نیں 4,000 ورگ کِلۄمِیٹر بھارتی کھیتر (لداکھ) ’تے کبذا کر لِیا ہَے۔ اُسنے وار-وار اِسدے سبُۄت پیش کِیتے ہن۔ بھارت سرکار نیں اِس تۄں لگاتار اِنکار کِیتا ہَے۔ چِینی کبذا سابت کرن لئی واںگچُک نیں پشمِینا مارچ دا اَیلان کِیتا پر بھارت سرکار نیں پْروانگی نہِیں دِتّی۔ سۄنم واںگچُک نیں دلِیل دِتّی کِہ جیکر چِین نیں 2020 تۄں پہِلاں بھارت دے اُنہاں کھیتراں ’تے کبذا ناں کِیتا ہُںدّا٬ جِتھّے لداکھ دِییاں بھیڈاں-بکّرِییاں لَے کے چرواہے جاںدے سن٬ تاں سانُۄں اُنہاں کھیتراں تک پہُںچّݨ دی اِجاذت دِتّی جاݨی چاہِیدی سی۔

بھارت سرکار نیں اِس مارچ دی اِجاذت نہِیں دِتّی اتے اِسدی بجائے لداکھ وِچّ دھارا 144 لائُݨ اتے اِںٹرنَیٹّ بںدّ کرن دی دھمکی دِتّی۔ جیکر اجِہا کِیتا گِیا تاں اِسدا متلب ہَے کِہ لداکھ دا سَیر-سپاٹا کارۄبار بںدّ ہۄ جاویگا٬ جِس نال لداکھ دے وسنِیکاں دی آرتھِک رِیڑھ دی ہڈّی ٹُٹّ جاویگی۔

سۄنم واںگچُک نیں کارپۄریٹ پلاںٹ دے نام ’تے لداکھ دی چراگاہ والی ذمِین اڈانی نُۄں دیݨ دا سخت وِرۄدھ کِیتا تے مںگّ کِیتی کِہ چرواہِیاں نُۄں اُنہاں دِییاں چراگاہ والِییاں ذمِیناں واپس دے دِتِّییاں جاݨِییاں چاہِیدِییاں ہن۔ اُسنے اِہ وی کِہا کِہ چِین نیں کُجھ چراگاہ والِییاں ذمِیناں ’تے کبذا کر لِیا ہَے٬ اتے باکی بچِییاں کارپۄریشناں نُۄں سَۄمپِییاں جا رہِییاں ہن۔

واںگچُک دا کہِݨا ہَے٬ “ہِمالِیئن واتاورݨ, جۄ کِہ ناں سِرف لداکھ دی سگۄں اُتّری بھارت دی جِیون ریکھا ہَے٬ نُۄں سُرکھِّئت رکھِّیا جاݨا چاہِیدا ہَے۔ اُتّری بھارت وِچّ وگݨ والِییاں ندِییاں اِتھّۄں ہی نِکلدِییاں ہن۔ اِتھّۄں دے گلیشِیئر اِنہاں ندِییاں دا سرۄت ہن۔ وِکاس دے نام ’تے لداکھ دے ناذک واتاورݨ نال چھیڑچھاڑ کِیتی جا رہی ہَے٬ جۄ ساڈے اتے آئُݨ والِییاں پِیڑھِییاں لئی وِناشکاری سابت ہۄویگی۔ بِناں سۄچے سمجھے کارپۄریشناں نُۄں ذمِین دِتّی جا رہی ہَے اتے واتاورݨ نُۄں تباہ کرن والے اُدیۄگ ستھاپت کِیتے جا رہے ہن۔”