ساڈے دیش وِچّ لۄکراج ستھاپِت ہۄئے نُۄں 75 سالاں تۄں ودھّ سماں ہۄ گِیا ہَے۔ اسِیں آپݨے دیش نُۄں سںسّار دا سبھ تۄں وڈّا لۄکراج آکھدے ہاں۔ جیکر ابادی پکھّۄں ویکھِیئے تاں اِہ سبھ تۄں وڈّا ہَے کِئُںکِہ ساڈے نالۄں ودھّ ابادی کِسے ہۄر دیش دی نہِیں ہَے۔ ہُݨ تک ساڈا لۄکراج سںسّار لئی چانݨ مُنارا بݨ جاݨا چاہِیدا سی۔ اِسدی لۄڑ وی ہَے کِئُںکِہ اسِیں آپݨے آپ نُۄں سبھ تۄں پُراݨی سبھِّئتا دے مالک گِݨدے ہن۔ ساڈے پْردھان مںتّری تاں ہُݨ آپݨے آپ نُۄں وِشو گُرُۄ آکھدے ہن۔ ساڈے بذُرگاں نیں کُربانِییاں دِتِّییاں٬ شہِیدِییاں پْراپت کِیتِییاں٬ جیلہاں کٹِّییاں اتے انیکاں تسِیہے جھلّے۔ اُنہاں دا مُکھّ مںتّو دیش نُۄں اذاد کروائُݨا سی۔ اُنہاں سانُۄں کیول اذادی ہی نہِیں دِلوائی سگۄں اِکّ ودھِییا لۄکراج ستھاپِت وی کِیتا۔ اُنہاں اذادی پِچھّۄں دیش دا راج بھاگ سمبھّالِیا۔ اُنہاں سںجِّیدگی نال دیش دے وِکاس لئی یتن شُرُۄ کِیتے۔ انپڑھتا اتے گرِیبی دُۄر کرن دے پْرۄگرام اُلِیکے۔ وِکاس لئی پںجّ سالا یۄجناواں بݨاکے اِکّ یۄجنبدھّ ڈھںگّ نال دیش دی نوئُساری ارمبھّ کِیتے۔ اُنہاں ساہمݨے آپݨے نہِیں سگۄں دیش دے ہِت مۄہرے سن۔ اُس پِیڑھی دے دیش بھگتاں نیں تاں آپݨے لئی گھر تک نہِیں بݨائے۔ سادگی اتے سںجّمی جِیون شَیلی نال دیش سیوا کِیتی۔ اُنہاں پِچھّۄں جِہڑی نوِیں پِیڑھی آئی اُس اگّے چُݨَۄتی سی کِہ دیش نُۄں وِکاس کارجاں نُۄں ہۄر تیذ کرکے اِس نُۄں مہاں شکتی بݨائُںدے۔ اِس پِیڑھی کۄل ودھیرے سہُۄلتاں اتے پِچھلی پِیڑھی تۄں پْراپت ہۄئِیا تجربا سی۔ پر اِہ اپھسۄس نال لِکھݨا پَیںدا ہَے کِہ اِس پِیڑھی وِچّۄں لۄک سیوا اتے اِمانداری گھٹّ ہۄݨ لگّ پئی تے راج دی تاکت دے نشے دی کھُماری چڑھن لگّ پئی۔ اِنہاں نیں آپݨِییاں سہُۄلتاں وِچّ تیذی نال وادھا کِیتا پر لۄک وِکاس ولّۄں مُکھّ مۄڑنا شُرُۄ کر دِتّا۔ مَینُۄں پہِلی پِیڑھی دے اَیمّ.پی., اَیمّ.اَیلّ.اے. اتے وذِیراں نُۄں نیڑِئۄں دیکھݨ دا مَۄکا مِلِیا ہَے۔ اَیمّ.اَیلّ.اے., آپݨے سائِکلاں ’تے آئُںدے جاںدے سن۔ کۄئی ہِفاجتی دستے نہِیں سن۔ اُنہاں دے گھراں وِچّ وی سِفارشِییاں دا میلا نہِیں سی لگدا۔ اُہ لۄکاں وِچّ آم لۄکاں واںگ وِچردے سن۔ بسّاں وِچّ سپھر کردے سن۔ پِچھّۄں بسّ دِییاں دۄ اگلِییاں سِیٹاں اُتّے اِہ ذرُۄر لِکھ دِتّا گِیا سی کِہ اِہ اَیمّ.اَیلّ.اے اتے اَیمّ.پی. لئی راکھوِییاں ہن تاں جۄ اُنہاں نُۄں کھڑھے ہۄکے سپھر ناں کرنا پوے۔ اُہ آپݨے جدّی پُچھّتی گھراں وِچّ ہی رہِںدّے سن۔ وذِیراں کۄل جِیپاں سن۔ ڈرائیِور نال اگلی سِیٹ اُتّے وذِیر بَیٹھدا سی تے پِچھّے اُنہاں دا نِجّی سہائِک۔ کۄئی گنمَین نہِیں سن۔ اگّے پِچھّے پُلِس وی نہِیں سی پھِردی۔

لِیڈراں دی دُۄجی پِیڑھی سیوا دی تھاں راج دا نِگھّ ماݨن لگّی۔ اِہ کۄشِش شُرُۄ ہۄئی کِہ راجگدّی مِلی ہَے تاں اِہ میرے کۄل ہی رہے۔ آپݨی تھاں لَیݨ لئی آپݨے پُتّاں دھِییاں نُۄں تِیار کرن لگّ پئے۔ تِیجی پِیڑھی تاں سیوا شبد تۄں دُۄر ہی ہۄ گئی۔ اُنہاں لئی لِیڈری راج پْراپتی دا وسِیلا بݨن لگّ پئی۔ جدۄں اِہ سۄچ آ گئی تاں چۄݨاں جِتّݨ لئی ہریک گلت-سہی ترِیکا ورتِیا جاݨ لگّ پِیا۔

آپݨی پارٹی دا بھوِکھّ لئی وِکاس ایجںڈّا دسّݨ دی تھاں وِرۄدھِییاں اُتّے چِکّڑ سُٹّݨا شُرُۄ ہۄ گِیا۔ چۄݨ پْرچار کیول اِکّ دُۄجے دے اَۄگُݨ دسّݨ تک سِیمِت ہۄ گِیا۔ مُکھّ مںتّو وۄٹ پْراپتی ہی بݨ گِیا۔ گرِیباں دِییاں وۄٹاں کھرِید ہۄݨ لگّ پئیِیاں۔

وۄٹراں نُۄں دھمکائُݨ جاں دھرم-جات دے ادھار اُتّے پْریرن لئی نَۄجواناں دی ورتۄں ہۄݨ لگّ پئی۔ پہِلاں ہریک راجسی پارٹی دا یُۄتھ وِںگّ بھوِکھّ لئی سچّے سُچّے اتے سیوا بھاونا والے لِیڈر تِیار کرنا ہُںدّا سی٬ پھِر اِنہاں دی ورتۄں چۄݨ پْرچار٬ دھکّیشاہی جلسِیاں لئی اِکٹھّ کرن لئی ہۄݨ لگّ پئی۔ چۄݨاں دَۄران اِنہاں دا تھکیواں لاہُݨ لئی نشِیاں دی ورتۄں وی ساڈے اکھَۄتی لِیڈراں نیں شُرُۄ کِیتی ہَے۔ سنّ 1962 تک دِییاں چۄݨاں تک راجنِیتی وِچّ نِگھار نہِیں آئِیا سی پر اُس پِچھّۄں شُرُۄ ہۄئِیا تے ہُݨ اِہ آپݨے سِکھر اُتّے ہَے۔ چۄݨاں وِچّ کرۄڑاں رُپئے کھرچ کِیتے جاںدے ہن۔ اِہ پَیسے کِتھّۄں آئُںدے ہن؟ جِہڑے امِیر لۄک پَیسے دِںدّے ہن٬ اہ جیتُۄیاں تۄں آپݨے ہکّ وِچّ گلت کمّ وی کروائُںدے ہن۔ جیتُۄ اُمِیدوار چۄݨ اُتّے ہۄئِیا کھرچ پُۄرا کردے ہن٬ اگلی چۄݨ لئی سرمائِیا اِکٹھّا کردے ہن۔ آپݨِییاں جائِداداں بݨائُںدے ہن۔ بہُت جیتُۄ آگُۄ پںجّ سالاں وِچّ ہی کرۄڑپتی بݨ جاںدے ہن۔ جِہڑے مُںڈِّیاں نُۄں اِنہاں نیں آپݨے نال جۄڑِیا ہُںدّا ہَے٬ اُنہاں ولّۄں کِیتی ہُلّڑھباذی نُۄں نیتا جی اُتشاہِت کردے ہن۔ جیکر کۄئی پُلِس والا کاروائی کردا ہَے تاں اِہ جھٹّ آپݨے نیتا نال پھۄن ’تے گلّ کروا دِںدّے ہن۔ جیکر کۄئی اِماندار اپھسر اڑی کردا ہَے تاں اُسدی بدلی کروا دِتّی جاںدی ہَے۔ جیکر پھِر وی اُہ لِیہے ناں آوے تاں اُس نُۄں پریشان کِیتا جاںدا ہَے۔ اپھسراں راہِیں پَیسے اِکٹھّے کِیتے جاںدے ہن۔ جدۄں کِسے دپھتر وِچّ رِشوت مںگّی جاںدی ہَے تاں اِہۄ آکھِیا جاںدا ہَے٬ جی کی کرِیئے٬ اُتّے تک سانُۄں پَیسے بھیجݨے پَیںدے ہن۔ اِںجھ نَۄکرشاہی وِچّ رِشوتکھۄری شُرُۄ ہۄ گئی ہَے۔

پںجّاب کِئُںکِہ اِکّ کھُشہال سُۄبا ہَے٬ اِتھّے رِشوت سبھ تۄں ودھّ ہَے۔ جِہڑے اپھسراں دی ذِمّیواری کارکھانِیاں جاں دُکانداراں نُۄں گلت کمّ تۄں رۄکݨا ہُںدّا ہَے٬ اُنہاں نیں مہِینے بنّہے ہۄئے ہن۔ مہِینا دیݨ والا کارۄباری کانُۄن دی پالݨا کِئۄں کریگا؟ اُہ مِلاوٹ وی کریگا۔ گںدّے پاݨی نُۄں بِناں سۄدھِیاں دھرتی ہیٹھ بھیجیگا جاں لاگلے ندی نالھے وِچّ چھڈّیڈا۔ اِںجھ پںجّاب دا پاݨی گںدھّلا ہۄ رِہا ہَے تے دۄش سارا کِساناں دے سِر مڑھ دِتّا جاںدا ہَے۔ کِسان جیکر کِیٹناشکاں دی ورتۄں کردا ہَے تاں پھسلاں دی راکھی لئی کردا ہَے۔ اِنہاں دا اسر مِتھے سمیں پِچھّۄں کھتم ہۄ جاںدا ہَے۔ اِس وِچّ کۄئی شکّ نہِیں کِہ کھیتی وِچّ ذہِراں دی ورتۄں گھٹّ کرنی چاہِیدی ہَے پر پاݨی اتے ہوا نُۄں پْردُۄشِت کرن لئی اسِیں سارے ذِمّیوار ہاں۔ سارے پِںڈّاں٬ شہِراں وِچّ ہُݨ لۄکِیں گھراں وِچّ ہی جںگّلپاݨی جاںدے ہن۔ اِہ سارا کُجھ دھرتی ہیٹھ پاݨی وِچّ جاںدا ہَے جاں کِسے ندی وِچّ پا دِتّا جاںدا ہَے۔ جدۄں لۄکِیں کھیتاں وِچّ جاںدے سن تاں کِیڑے اُس نُۄں کھاد وِچّ تبدِیل کر دِںدّے سن تے ذمِین دی اُپجائۄُ شکتی ودھ جاںدی ہَے۔ اِس سمسِّیا دے ہلّ بارے کدے کِسے نیتا نیں سۄچِیا ہی نہِیں۔

سمیں دے بِیتݨ نال اِمانداری٬ دیش بھگتی اتے لۄک سیوا دی بھاونا وِچّ وادھا ہۄݨا چاہِیدا سی پر ہۄ اِسدے اُلٹ رِہا ہَے۔ ہُݨ راجنِیتی لۄک سیوا لئی نہِیں سگۄں ستّا دی پْراپتی لئی کِیتی جاںدی ہَے؛ کائِدے کانُۄن کیول آم لۄکاں لئی ہن۔ نیتا لۄک راجِیاں واںگ آپݨے آپ نُۄں اِس تۄں اُتّے سمجھدے ہن۔ سرکاری کرمچارِییاں نُۄں اِمانداری نال لۄک سیوا کرن لئی پْریرݨ دی تھاں اُنہاں نُۄں گلت کمّ کرن لئی مجبُۄر کِیتا جاںدا ہَے۔ نیتا لۄکاں ولّۄں سِفارش کرن دی کِیمت وسُۄل کِیتی جاںدی ہَے۔ آپݨے پَیرۄکاراں ولّۄں کِیتے گلت کمّاں لئی اُنہاں نُۄں رۄکݨ دی تھاں سگۄں اجِہا کرن لئی اُکسائِیا جاںدا ہَے۔ جیکر کۄئی پُلِس کرمچاری گلتی نال چلاݨ کرن لگدا ہَے تاں نیتا جی دا پھۄن آ جاںدا ہَے۔ جیکر کۄئی کرمچاری گلت کمّ کرن تۄں ناںہ کردا ہَے تاں اُسدی بدلی کر دِتّی جاںدی ہَے جاں کِسے جھُۄٹھے کیس وِچّ پھسا دِتّا جاںدا ہَے۔ پںجّاب وِچّ نشِیاں دی ورتۄں٬ رِشوتکھۄری٬ گلت کمّ آم کرکے راجسی آگُۄیاں دی شہِ اُتّے ہی ہُںدّے ہن۔

راجسی پارٹِییاں دی ہۄںد آپݨے راجسی ایجںڈّے ’تے ادھارِت ہُںدّی سی۔ ہُݨ اجِہا نہِیں ہَے۔ کِسے وی پارٹی کۄل وِکاس دا کۄئی ایجںڈّا نہِیں ہَے۔ اِکّۄ اِکّ ایجںڈّا چۄݨاں جِتّݨا ہَے۔ وۄٹ پْراپتی ہریک پارٹی دا مُکھّ مںتّو بݨ گِیا ہَے۔ کیںدر سرکار گرِیباں نُۄں رُذگار دیݨ دی تھاں اسّی کرۄڑ لۄکاں نُۄں مُپھت اناج دے رہی ہَے۔ کِساناں نُۄں اُنہاں دی اُپج دا پُۄرا مُلّ دیݨ دی تھاں اُنہاں دے کھاتے وِچّ پَیسے پائے جا رہے ہن۔ گرِیبی دے نام اُتّے لۄکاں نُۄں مُپھت گَیس چُلّہے اتے سلںڈّر دِتّے جاںدے ہن۔ پںجّاب وِچّ کِسے سرکار نیں شہِراں وِچّ چُںگّی کھتم کر دِتّی۔ اگلی سرکار نیں کھیتی لئی بِجلی پاݨی مُپھت کر دِتّا۔ کِسے نیں اَۄرتاں لئی بسّاں وِچّ سپھر مُپھت کِیتا۔ مَۄجُۄدا سرکار نیں سارِیاں دی ہی بِجلی مُپھت کر دِتّی۔ ہُݨ سارِییاں اَۄرتاں نُۄں پَینشن لا دِتّی ہَے اتے سارے پرِوار نُۄں مُپھت راشن اتے ڈاکٹری سہائِتا دا اَیلان کِیتا ہَے۔ اِہ پَیسا کِتھّۄں آئُںدا ہَے؟ راج کۄل تیل دے کھُۄہ نہِیں ہن تے ناں ہی سۄنے دِییاں کھاناں ہن۔ ساری آمدن ٹَیکساں دی ہَے٬ جِس نال مساں سرکاری کھرچے ہی پُۄرے ہُںدّے ہن۔ کھرچے لئی سرکاراں کرذا لَیںدِییاں جا سرکاری جائِداداں نُۄں ویچِیا جا رِہا ہَے۔ لۄکاں لئی ودھِییا وِدِّئک سہُۄلتاں جاں رُذگار دے وسِیلے پَیدا کرن ولّ کۄئی یتن نہِیں کِیتے جاںدے٬ سگۄں چۄݨاں نیڑے اِکّ دُۄجے تۄں اگّے ودھ کے مُپھت دِییاں رِیئۄُڑِییاں دیݨ دے اَیلان کِیتے جاںدے ہن۔ لۄکاں نُۄں ہُنرمںدّ بݨا کے پَیراں اُتّے کھڑھے کرن دی تھاں اُنہاں نُۄں مُپھتکھۄرے بݨائِیا جا رِہا ہَے۔

لۄک راج سںسّتھاواں اںدّر سُۄبے اتے دیش دے وِکاس بارے سںجِّیدا وِچار وٹاںدرے نہِیں کرن دی تھاں اِکّ دُۄجے اُتّے چِکّڑ سُٹّدِییاں ہن۔ وِرۄدھی دھِر دی جدۄں پیش نہِیں جاںدی تاں اُہ سدن وِچّۄں باہر چلی جاںدی ہَے۔ کاروائی چلّݨ نہِیں دِتّی جاںدی۔ پارلِیمَیںٹ وِچّ بِلّ کِسے وِچار وِٹاںدرے تۄں بِناں پاس ہۄ جاںدے ہن۔گ

لۄک راج دی مُڈھلی اِکائی گْرام سبھا اتے پِںڈّ دی پںچّائِت ہَے۔ آپݨے پِںڈّ دے وِکاس اتے ہۄر مسلِیاں بارے پھَیسلا کرن دا اِس کۄل پُۄرا اِکھتِیار ہَے۔ اِسدے نال ہی پِںڈّاں دے آپسی جھگڑِیاں نُۄں دۄواں دھِراں دی سہِمتی نال نِپٹائُݨا وی پںچّائِت دا ہی ذِمّا ہَے۔ وۄٹاں کھاتر ساڈے لِیڈراں نیں پِںڈّاں وِچّ وی راجنِیتی واڑ دِتّی ہَے۔ ہریک پارٹی آپݨے ہِمائِتی نُۄں سرپںچّ بݨائُݨ دا یتن کردی ہَے۔ اِس نال پِںڈّاں وِچّ دھڑیبںدّی ہۄ گئی ہَے۔ لۄک راج دا مُکھّ اسُۄل کِہ وِکاس ہیٹھاں تۄں شُرُۄ ہۄݨا چاہِیدا ہَے٬ کھتم ہی ہۄ گِیا ہَے۔ پِںڈّاں وِچّ دھڑیبںدّی کارن جھگڑے پِںڈّ وِچّ ہی کھتم ہۄݨ دی تھاں تھاݨِیاں٬ کچہِرِییاں وِچّ جاݨ لگّ پئے ہن۔ ہُݨ تھاݨے اتے کچہِرِییاں وِچّ بہُتے مُکدّمے پِںڈّ واسِییاں دے ہی ہُںدّے ہن۔

راج اتے دیش دے وِکاس بارے پھَیسلے راج دی اسَیمبلی اتے دیش دی پارلِیمَیںٹ کردی ہَے۔ اِتھّے اُسارُۄ بہِس پِچھّۄں سرب-سمّتی نال پھَیسلے ہۄݨے چاہِیدے ہن۔ پر پِچھلے کُجھ سمیں تۄں اجِہا نہِیں ہۄ رِہا۔ لۄکراج دے مُڈھلے سالاں وِچّ تتھّ ادھارِت شاتِیپُۄروک وِچار وِٹاںدرا ہُںدّا سی۔ وِرۄدھی دھِر ولّۄں دِتّے سُجھاواں نُۄں وِچارِیا جاںدا سی تے پیش ہۄئے بِلّ وِچّ لۄڑِیںدی تبدِیلی کر لئی جاںدی سی۔ نیتا لۄک اِکّ دُۄجے نال دُشمݨاں واںگ نہِیں٬ سگۄں ساتھِییاں واںگ وِچردے سن۔ اِس وار دے پںجّاب اسَیمبلی اتے پارلِیمَیںٹ دے بجٹ شَیشناں نال جھات ماردے ہاں۔ اِہ سَیشن سبھ تۄں مہتّوپُۄرن ہُںدّا ہَے کِئُںکِہ اِس وِچّ سُۄبے جاں دیش دے وِکاس دی اگلے سال لئی دِشا نِردھارِت کِیتی جاںدی ہَے۔ پںجّاب اسَیمبلی وِچّ وِتّ مںتّری ولّۄں بجٹ پیش کِیتا گِیا۔ اِس وِچّ وکھّۄ-وکھّرے مہِکمِیاں لئی رکھّے پَیسِیاں دا ویروا سی۔ اِہ اگامی سال دی آمدن کھرچ دا اںدّاذا سی۔ بجٹ گھاٹے والا ہی ہُںدّا ہَے۔ اِہ گھاٹا کِویں پُۄرا ہۄݨا ہَے٬ اِس بارے چُپّ ہی ہُںدّی ہَے۔ سُۄبے دِییاں سمسِّیاواں اتے اُنہاں دے ہلّ بارے کُجھ نہِیں سی۔ کیول سُۄبے دِییاں سارِییاں بِیبِییاں نُۄں پَینشن دیݨ دا اَیلان سی۔ اِہ نہِیں دسِّیا گِیا کِہ اِسدی لۄڑ کِئۄں ہَے۔ اسَیمبلی وِچّ اِس بارے چرچا ہۄݨ دی تھاں اِکّ دُۄجے اُتّے چِکّڑ سُٹِّیا گِیا۔ گلِییاں وِچّ ہۄݨ والی لڑائی واںگ اِکّ دُۄجے نُۄں مِہݨے مارے گئے۔ کئی وار تاں ہتھّۄپائی تک نَۄبت آ گئی۔ وِرۄدھی دھِر دے واکیائۄُٹ پِچھّۄں بِناں کِسے وِچار وِٹاںدرے دے بجٹ پاس ہۄ گِیا۔

جدۄں وی چۄݨاں نیڑے ہُںدِّییاں ہن ستّادھاری پارٹی وۄٹراں نُۄں رِیائِتاں دیݨ دا اَیلان کردی ہَے۔ دُۄجِییاں پارٹِییاں اُس تۄں ودھّ اَیلان کردِییاں ہن۔ اِہ کۄئی نہِیں دسّدا کِہ اجِہا کِئۄں کِیتا جا رِہا ہَے اتے اِس لئی پَیسا کِتھّۄں آویگا۔ اِہۄ ہال پارلِیمَیںٹ دا ہَے۔ پارلِیمَیںٹ دا بہُتا سماں شۄر شرابے وِچّ برباد ہۄ جاںدا ہَے۔ دیش دِییاں سمسِّیاواں جاں مَۄجُۄدا چُݨَۄتِییاں دا کۄئی ہلّ نہِیں لبھِّیا جاںدا۔ اِسے کرکے دیش دا وِکاس آپ مُہارا ہۄ گِیا ہَے۔ دیش ترکّی کر رِہا ہَے پر بہُتا لابھ امِیر تبکے نُۄں ہۄ رِہا ہَے۔ سارا کُجھ نِجّی کھیتر ولّ جا رِہا ہَے جِس کرکے اِسدی پہُںچّ آم لۄکاں تۄں دُۄر ہۄ رہی ہَے۔ امِیر ہۄر امِیر ہۄ رہے ہن تے گرِیباں دی گِݨتی ودھ رہی ہَے۔ آپسی سہِݨشِیلتا گھٹ رہی ہَے۔ اِہۄ کُجھ آم لۄکاں وِچّ وی آ رِہا ہَے۔

* * * * *