ساڈی اُمر دے یار بیلی سِراں ’تے بستے٬ پھٹِّییاں رکھّ سکُۄل جاںدے ہُںدّے سن۔ سکُۄل دُۄر-دُۄر ہُںدّے۔ کِسے کرماں والے دے پِںڈّ ہی سکُۄل ہُںدّا۔ سکُۄل جاںدے-آئُںدے مَۄسمی پھلاں نُۄں بھالدے٬ تۄڑدے٬ کھاںدے٬ کھیڈدے تُرے جاںدے۔ دُیابا امبِّییاں والا اِلاکا ہَے۔ مُںڈّے کھٹِّییاں-مِٹھِّییاں امبِّییاں دا آنںدّ ماݨدے۔ ایداں ہَۄلی-ہَۄلی پڑھدے گئے۔ اِنہاں وِچّۄں کۄئی پھَۄج وِچّ چلا گِیا٬ کۄئی ماسٹر بݨ گِیا٬ کۄئی پُلِس وِچّ٬ کۄئی ... اتے کئی سرکاری نَۄکرِییاں وِچّ لگّ گئے۔ سمیں دے پھیر نال نبّوِیاں وِچّ وِدیشاں وِچّ جاݨ دا رُجھان بہُتا ہی ودھ گِیا۔ پھِر پِچھّے ہی اُنہاں دے بذُرگ وی آئی گئے۔ ’اکّ ککّڑِییاں دے پھمبِّیاں‘ واںگ اُڈِّیا کۄئی پچھّم ولّ٬ کۄئی یُۄرۄپ ولّ٬ کۄئی اسٹریلِییا پہُںچّ گِیا۔ جِہڑے امرِیکا/کَینیڈا آ ڈِگّے اُنہاں دی سںگّت دا مَۄکا بہُتا مِلِیا ہَے۔ 1947 دی ہِںدّ-پاکِہ وںڈّ ویلے مَیں چھیوِیں وِچّ پڑھدا سی۔ ساڈی آرذی الاٹمَیںٹ کھنّا/املۄہ نیڑے پِںڈّ شاہپُر وِکھے ہۄئی سی۔ اِتھّے سَیٹل ہُںدّے سار ہی باپُۄ نیں ہۄر کُجھ کرن تۄں پہِلاں سانُۄں نیڑے مِڈل سکُۄل سلاݨے داکھل کروا دِتّا۔ سکُۄلۄں مُڑدِیاں اسِیں پہے تۄں تھۄڑھے ہٹویں کھیتاں دُیالے بیرِییاں تۄں بیر جھاڑدے٬ بستے تے جیباں بھر پِںڈّ ولّ تُرے آئُںدے۔ بیر کھاںدے٬ کھیڈدے پِںڈّ لیٹ جِہے ہی پہُںچّدے۔ بچے ہۄئے بیر ویکھ گھردے پُچھّدے تُسِیں پڑھن گئے سی جاں بیر جھاڑن؟ کَینیڈا رہِںدِّیاں اِکّ نوِکلے جِہے رُۄپ وِچّ گارڈِیئن ویئر ہائۄُس وِچّ کمّ کردِیاں ہر ہپھتے جدۄں چَیکّ مِلدا تاں بیر جھاڑ جیباں٬ بستے بھرن دا سماں چیتے آ جاںدا۔ اِتھّے کمّ کردے پںجّابی یاراں دۄستاں نال ہسّدِیاں کھیڈدِیاں کمّ دا کۄئی بۄجھ مہِسُۄس ناں ہُںدّا۔ ماڑے مۄٹے وِہل وِچّ جاں بریک وِچّ کھُۄب کھُںڈّ چرچے چھِڑدے تے رَۄݨکی مہِپھلاں سجدِییاں۔

اِتھّے کمّ کردے 80% ٹھیٹھ پیںڈُۄ پںجّابی سن۔ اِنہاں وِچّۄں بہُتے بابے سن۔ پر کمّ نُۄں سارے ہی تکڑے تے چھۄہلے۔ کمّ دا کۄئی بۄجھ مہِسُۄس ناں کردا۔ اِنہاں دی بۄل-باݨی وِچّۄں پیںڈُۄ لہِذا تے مُہاورا ڈُلّہ-ڈُلّہ پَیںدا۔ گلّاں کردے اِہ کھُںڈّاں ’تے بَیٹھے بُڑھِیاں ورگے ہی لگّدے۔ اُسے ترہاں دِییاں ٹِچّراں٬ گھتِتّاں٬ کہاݨِییاں تے ٹۄٹکے سُݨِیںدے۔ کمّ کردِیاں٬ بَیٹھِیاں-کھلۄتِیاں٬ چاہ پاݨی پِیںدِیاں نِجّی سُبھاء انُسار ہر کۄئی گلّامباتاں دی پٹاری کھۄلہی رکھّدا۔ اِس مہَۄل وِچّۄں پیںڈُۄ مجلساں دِییاں جھلکاں پَیںدِییاں۔ نِکّے-نِکّے ہاسے مذاک دی شُرلِییاں کۄئی ناں کۄئی ایدھرۄں-اۄدھرۄں چھڈّدا ہی رہِںدّا۔

کارڈ پںچّ کردے اِکّ دُۄجے نُۄں ستِ سْری اکال٬ گُڈّ مارنِںگّ کہِ سبھ آپۄ آپݨے کمّ سمبھّال لَیںدے۔ رُٹِین دے ہی چھۄٹے-چھۄٹے کمّ ہُںدّے۔ کمّ کردے پھِردے دۄست اِکّ دُۄجے نال چِہرِیاں دے ہاو-بھاو بہُتی واری ہال-چال پُچھّ دسّ جاںدے۔ کمّ دَۄران گلّاں دی پُۄری مناہی سی۔ بِناں کمّ دا ہرج کِیتِیاں بائی اِکّ دُۄجے دے کنّاں وِچّ کُجھ ناں کُجھ کہِںدّے سُݨدے ہی رہِںدّے۔ پھلائِر مِکس کردِییاں بِیبِییاں اِکّ دُۄجی کۄلۄں پرِوار دا ہال-چال پُچھِّیاں بِناں رہِ نہِیں سن سکدِییاں۔ ہتھّاں دی پھُرتی وِچّ کۄئی ڈھِلّ ناں آئُݨ دیںدِییاں۔ ’کنّ گلّ ولّ٬ ہتھّ کمّ ولّ‘ ’تے چلّدِیاں کمّ تے گلّاں ہۄئی جاںدِییاں٬ اتے کمّ دا بھار مہِسُۄس ناں ہُںدّا۔ سگۄں کمّ وِچ رَۄچِکتا آ جاںدی۔ اکیواں-تھکیواں نیڑے-تیڑے وی نہِیں سی پھٹکدا۔ کئی بِیبِییاں جِنّی سپِیڈ نال گلّاں کردِییاں ہن اُدُۄں دُۄݨی گتی نال پھلائِر مِکس کری جاںدِییاں۔ اُہناں نال جے ڈبلِںگّ کرن لگِّیئے تاں پُۄری ہِمّت نال پُۄرا اُتّری دا سی۔

بِرکاں والا بائی مگھّر سِںگھّ٬ چھۄٹی ریڑھی نِیوِیں پائی کھِچّی جاںدا کنِّیں پا گِیا٬ ’پْرِںسِّیپل ساہِب دِن کٹّدے آں٬ وَیسے مَۄجاں بڑِییاں جے۔ نالے بائیِیاں نُۄں مِل جائیِدَے تے نالے ڈالر کُٹّ کھڑدے آں۔‘ ’مگھّر سِیاں! مَۄجاں تاں ہۄݨِییاں ای نیں٬ پھِر تُر جائیِدَے٬ گھر بئیِٹھے اسِیں کِہڑے وڈّے ہُںدّے آں۔ اِکّ پںتھّ دۄ کاج۔ کمّ ہی جِیون ہَے۔ وِہلا بَیٹھا بںدّا٬ اَیویں مَۄت ہی اُڈِیکدا رہِںدَّے۔‘ اِہ سُݨ ذرا کُ پَیر ملدا٬ مِنّا جِہا ہسّدا کہِ دئۄُ - اِس وِچّ جماں ای کۄئی شکّ نئیِں۔ اُس دی جھاکݨی تے گلّ دا اںدّاذ ہی کُجھ اِس ترہاں دا ہُںدّا ہَے کِہ بںدّا اُسدِییاں گلّاں ولّ کھِچِّیا جاںدا۔ مَۄجی جِہا بںدّا کِتے کِتے اُس دی ٹِیری جِہی گھتِتّ٬ دۄہرے ارتھاں والی٬ پُیاڑے وی پا دیںدی۔ جے کۄئی اُس دی کِسے گلّ دا بُرا منائے تاں نِو جاںدا۔ ویئر ہائۄُس وِچّ پُراݨا ورکر سی۔ سُپروائیِذر اُس دی کدر کردے۔ وَیسے گلّاں دا باہلا ای شَۄںکی اے۔ کئی واری کمّ دا تِکڑم جِہا کردا٬ نِیوِیں پائی جاںدا بِیبِییاں تے بھَیݨاں نال تھۄڑھا بہُتا دُکھ-سُکھ ساںجھا کر جاںدا۔ جے کِتے سُپروائیِذر اِس ترہاں ہُںدّا ویکھ ٹۄکدا تاں ’آ جی ذرا پھلائِر لبھّ رِہا سی٬ گلّاں کاہنُۄں کردا سی۔‘ پھلائِر چُکّ تِکھّے کدمِیں وگ جاںدا۔

ہۄشِیارپُرِییا تارا سِںگھّ پُۄری چُستی-پھُرتی نال کمّ کردا پھِردا۔ ہَۄلی جِہے کنّ وِچّ کہِ جائۄُ٬ ’آ کۄئی کمّ آ٬ آ لَے جماں ای وِہلے آں۔‘ تارا سِںگھّ ڈائِرَیکٹر کھیتی وِبھاگ وِچّۄں سیوا مُکت ہۄ کے اِتھّے آئِیا ہَے۔ اُمر دے سٹھّویں دہاکے نُۄں ہںڈھّائُںدا مُںڈِّیاں واںگ ہی لگّدا ہَے۔ پھلائِراں نُۄں جپھّے پائُںدا٬ کَۄڈِییاں پائُںدا لگّدا۔ اِس کمّ وِچّ اِنا ماہر سی کِہ تُرِیا جاںدا پھلائِر پَیک دی گِݨتی کر ٹھاہ دیکے ٹیبل ’تے سُٹُّۄ تے آکھُۄ٬ “لَے چکّ پُۄرے بِیہ نِیں۔” جوانی ویلے اُہ چںگّا کبڈّی کھِڈاری ہُںدّا سی۔ چھۄٹے کدّ والا ماہلپُرِییا کالجِیئیٹ پںجّاب یُۄنِیورسٹی دا چۄٹی دا اَیتھلِیٹ تے پھُٹّبالر وی رِہا سی۔ اِکّ دِن پُچھِّیا٬ ’اُئے کِہڑا کُشتا مارکے تیری سِںگھّݨی تَینُۄں کھُیائُںدی آ٬ جماں ای دھَۄلِیاں والا گبھّرُۄ لگّدَیں۔” “کۄئی کُشتا-کشتا نئیِں بائی کھاںدا۔ رات نُۄں رجّکے پیئی دی اے٬ تے رجّکے ای مِیٹ کھائیِدَے۔ سویرے لسّی تے پھرُۄٹ چاٹ دے ڈبّے جھۄلے وِچّ ای رکھّی دے آ۔ اَۄہ بَیگ ویکھ لَے۔ چاہ دی سُلاہ مارن والا وِہُ لگّدَے۔” کہِ پھلائِراں دی وڈّی ڈھیری نُۄں اِئۄں جا پِیا جِویں جاپھی ریڈر نُۄں پَیںدا ہَے۔

پھیرُۄںراںئی والا میجر سِںگھّ کۄلۄں دی لںگھّدا سُݨا گِیا٬ ’ویکھِیں کِتے اِہۄ جِہے مںتّراں نال پْرِںسِّیپل نُۄں پُٹھّی پٹّی ناں پڑا دئیِں۔‘ میجر سِںگھّ پھَۄج وِچّۄں سُۄبیداری سٹار لواکے کَینیڈا آئِیا ہَے۔ گۄرا چِٹّا نرۄیا چھَیل-چھبِیلا چھیویں دہاکے دے ادھّ وِچّ ہَے۔ ڈَیںٹِںگّ پَیںٹِںگّ کرکے رکھّدَے۔ ویکھݨ نُۄں پںجّاہاں دا ہی لگّدَے۔ پُۄرا مخَۄلِییا٬ گلّاں وِچّۄں گلّ کڈھّدا سبھ نُۄں ہسائُںدا رہِںدّا۔ گلّامباتاں تے ڈھُچّراں دی ستھری اُہدی ماسٹر لچھمݨ سِںگھّ٬ تارا سِںگھّ تے مگھّر سِںگھّ نال واہوا پَیںدی۔ چھُٹّی ویلے جاں بریک وِچّ چاہ پِیںدِیاں اُہناں نُۄں اُہ گلّاں دے ڈھُڈّ مار مار بۄک واںگ گھیری ہی رکھّدا۔ چَیکّ ڈیء ’تے اِکّ واری چھُٹّی ویلے کہِںدّا٬ ’لچھمݨا٬ اَیویں لمِّییاں پلاںگھاں ماردا بھجّا جانَے٬ آ تَینُۄں رںگّاں دی دُنِییاں وِچّ گیڑا کڈھا لِیاواں٬ گھر جاکے تُۄں جھِڑکاں ای کھاݨِییاں نیں۔‘ لچھمݨ تُرِیا جاںدا کہی جاوے٬ ’ناں بھراوا اِہ کمّ تیرے ’تے ای چھڈّے٬ تُۄں ای مَۄجاں کرِیا کر۔‘ ماسٹر لچھمݨ سِںگھّ٬ بی.اَیسّ.سی٬ بی.اَیڈّ. بہُتا ہی سائۄُ تے مِہنتی بںدّا سی۔ کھُلّہی چھۄٹی-چھۄٹی داہڑی٬ لمّا اُچّا چھے پھُٹّا٬ تُردا ہَۄلی پر پُلاںگھ نگَۄری بَۄلد واںگ ولاکے چںگّی ماردا۔ ہَۄلی تۄر دا پھرک پھلائِراں دے وڈّے جپھّے نال کڈھّ جاںدا۔ اِکّ دِن گھریلُۄ گِلے شِکوے کردا میرے نال جھُرن لگّ پِیا۔ گُرباݨی دی تُک ’جِس نُۄں کرتا کرے کھُیار کھس لئے چںگِّیائی‘ دا مَیں ہوالا دِتّا تاں بہُت ہی سںتُّشٹ ہۄئِیا۔ کُجھ دِناں پِچھّۄں کہِںدّا اِہ گلّ مَیں آپݨی گھر والی نُۄں وی دسّی سی٬ اُُہ وی بڑی پْربھاوت ہۄئی۔ گلّ ہَے وی بائی چالی سیری۔ ہُݨ اسِیں پُۄرے کھُش رہِںدّے آں۔ اِکّ دِن کہِںدّا اگّے وی تُسِیں اِک ہۄر اکھاݨ جِہا سُݨائِیا سی٬ اُہ کی سی ’ڈاںگ ڈُۄںگ‘ والا سی۔ مَیں بھُل ای گِیاں سَۄرہا۔ اُہ سی ’ربّ ناں ڈاںگِیں ماردا متّ کُولّی دے۔‘ بہُت ودھِییا٬ ہُݨ نئیِں مَیں بھُلّدا۔ ہُݨ جدۄں وی مِلدا اے تاں سہِجے ہی مَینُۄں اِہ تُک جاں مُہاورا کدی-کدی سُݨا٬ تھۄڑھا جِہا مُسکرائُںدا٬ مست چالے کۄلۄں دی لںگھّ جاںدَے۔

بریک دی کال ’تے سارے آپݨے لںچّ بَیگ لَے اِکٹھّے بَیٹھ جاںدے۔ پںجّاب دے بھخدے مسلِیاں٬ اَۄڑ دی مار وِچّ آئِیا پںجّاب٬ مُکھّ مںتّری پںجّاب٬ مہاراجا امرِںدّر سِںگھّ ولّۄں کُرپّشن کھِلاپھ وِڈھّی مُہِمّ٬ کَینیڈا دی بُڈھاپا پَینشن ادِ مسلِیاں ’تے کھُۄب چرچے چھِڑدے۔ جِہڑے پَیںہٹھ سال تۄں اُپّر ہن اُہ دس سالاں نُۄں پۄٹِیاں ’تے گِݨ-گِݨ دسّدے۔ باکی پَیںہٹھ سال دی اُمر دا اِںتذار کر رہے ہُںدّے۔ بَیٹھِیاں بَیٹھِیاں ہی ہلکِییاں پھُلکِییاں اِکّ دُۄجے ’تے ٹکۄراں چلّ پَیںدِییاں: ’مگھّر سِیاں٬ تُۄں مَینُۄں وِرک نئیِں لگّدا۔‘ ’سںتّۄکھ سِیاں٬ ہَیں بئی٬ ہاں تاں اسِیں بِرک ای٬ تُۄں بھاویں ناں منّ۔ لُدھِیاݨے ذِلہے وِچلے مالوے دا پْرسِدھّ پِںڈّ اے بِرک برسال۔ اسِیں بِرکاں دے جدّی پُشتی بِرک آں۔‘ وِچّۄں ہی مہِتاب سِںگھّ وِرک آپݨی سِیاݨپ تے سُۄجھ دا پْرگٹاوا کردا سپشٹ کردا ہَے کِہ اُدھّر بار وِچّ وی وِرک ایدھرۄں گئے سن۔ ہرِیاݨے وِچّ وی ایدھرلے وِرک وسنِیکاں دے کُجھ پِںڈّ ہن۔ مہِتاب سِںگھّ وِرک ہرِیاݨا پُلِیس وِچّ ڈِیئَسّپی رِہا ہَے۔ اُس دی دِکھّ ہی پْربھاوی اپھسراں والی ہَے۔ اُچّا لمّا کدّ٬ پُۄرا بݨ-ٹھݨ کے رہِںدّا۔ بہُت دھِیمی سُر وِچّ گمبھِّیر گلّاں کردا۔ نِت-نیمی بںدّا۔ گلّبات وِچّ گُرباݨی دِییاں تُکاں دا آم ہی ہوالا دیںدا رہِںدّا۔ اِکّ دِن چُگلِییاں تے نِںدِّیا تے گلّ چلّ رہی سی۔ کہِںدّا آپ چںگّے بݨۄ جگّ آپے ہی چںگّا بݨ جاںدَے۔ باݨی وِچّ درج ہَے: 'ہم ناں چںگّے٬ کۄئی ناں مںدّا۔‘ اِہدا پکّا ساتھی سِگنل دا سابکا کَیپٹن بھُپِںدّر سِںگھّ وڑَیچ وی سُبھاء ولّۄں اِہناں نال پُۄرا میل کھاںدا۔ دۄہاں دی جۄڑی نُۄں مَیں ہںسّاں دی جۄڑی کہِںدّا۔ اِکٹھّے ہی کمّ ’تے آئُںدے جاںدے۔ چھۄٹا ساڈا بھاء سںتّۄکھ سِںگھّ وِرک کھُلّہے-ڈُلّہے سُبھاء والا نِرۄل جٹّ۔ دُۄجِیاں نُۄں کھُیا-پِیاکے بڑا کھُش ہُںدّا۔ جُۄہاں٬ نہِراں٬ کھُلّہِییاں پَیلِییاں٬ مُربِّیاں٬ مںجِّیاں ’تے جُڑِییاں پرہے پںچّائِتاں٬ مجھّاں٬ ٹرَیکٹراں٬نَۄکراں٬ دُدھّ جاں دارُۄ نال بھرے جگّاں تے دۄہݨِییاں دِییاں گلّاں کردا۔ اُہ پیںڈُۄ جِیون تۄں اۄدرِیا جِہا مہِسُۄس ہُںدّا۔ پِںڈّ دا کئی سال سرپںچّ وی رِہا۔ پِںڈّ دا ہیروا اُس نُۄں بہُتا ہی ستائُںدا لگّدا۔

اِکّ دِن گلّ چلّ پئی کِہ چںگِّییاں گۄتاں ہُںدِّییاں نیں کِہ آدمی؟ کی ذمِیناں مِلخاں تے کۄٹھِییاں دا رۄئب پائُݨا جائِذ ہَے؟ سارِیاں نیں آپۄ آپݨے وِچار دِتّے۔ سِینِیئر ساتھی بلںدّ سِںگھّ کہِںدّا٬ ’بھراوۄ جائِداداں دے رۄہب پائُݨا اِکّ ہئۄمَے ہُںدّی جے۔ اِہ اِکّ دِیرگھ رۄگ ہُںدَّے۔ اِس تۄں جِہڑا بچ گِیا٬ سمجھۄ چںگّا بںدّا جے۔ کۄئی کِسے نُۄں کدی کُجھ دیںدا نئیِں جے تے ناں ہی کدی کۄئی کِسے کۄلۄں کُجھ لَیںدا جے۔ ساڈا وِہار ہی ساڈا سبھ کُجھ ہُںدَّے۔ تُسِیں کِسے نال کِس ترہاں مِلدے ورتدے اۄ٬ اِہ ہی ساڈی تُہاڈی وڈِیائی ہُںدّی ہَے۔‘ مگھّر سِںگھّ پِیارا سِںگھّ ولّ اِشارا کر کہِںدّا٬ ’اِںسپَیکٹر ساہِب تُسِیں دسّۄ تُہاڈا کی وِچار ہَے؟‘’پْرِںسِّیپل نُۄں پُچھّۄ‘ کہِ کے گلّ میرے ولّ ریڑھ دِتّی۔ ’کہِںدّے کۄئی جٹّ آپݨِییاں پَیلِییاں بارے اُچّی باںہ کر-کر دُۄر-دُۄر دے کھیتاں ولّ اِشارے کر کر دسّے٬ اَۄہ وی ساڈی مکّی جے٬ اَۄہ کماد٬ اَۄہ کھیت ... اَۄہ تے آہ مۄٹراں٬ اِںجن تے بائی لارس ٹرَیکٹر …۔’اُس دی جائِداد دی لمّی لِسٹ سُݨ اکِّیاں مگھّر سِںگھّ ورگا اِکّ پْراہُݨا وِچّۄں ہی ٹۄکدا بۄلِیا٬ ’اسِیں تاں بائی تھالی وِچّ پرۄسی سیوا پاݨی تۄں تیری سرداری جاچاںگے‘ دا ہوالا دے مَیں گلّ نُۄں پیںڈُۄ مُہاورے نال سپشٹ کر دِتّا۔ اِس ’تے سبھ سہِمت ہۄ گئے۔ میرے نال بَیٹھا پِیارا سِںگھّ بہُت کھُش ہۄئِیا۔ اُہ پِچھّیں کۄیاپریٹو سۄسائیِٹِییاں دے بَیںکاں دا اِنسپَیکٹر سی۔ بَیںک سکتّراں دِییاں ہیرا-پھیرِییاں اتے گبن دِییاں کئی کہاݨِییاں سُݨائُںدا رہِںدّا۔ بہُتا چُپّ-چاپ آپݨے وِچّ ہی مست رہِݨ والا بہُت ہی سائۄُ بںدّا سی۔

گِݨتی ٹیبل ’تے کِتے باہلے ہی ڈھیر اِکٹھّے ہۄ جاݨ تاں مگھّر سِںگھّ نِیوِیں پائی کہُۄ٬ ’ہٹۄ پرے٬ گلّ ہی کُجھ نہِیں٬ ہُݨے ہی گِݨتی دا کمّ کھِچّ دِیاںگے٬ سںجّے بھائی (سُپروائیِذر) پھِکر ناں کر۔‘ سکِڈّاں ’تے پھلائِر سَیٹ کرن وِچّ بائی گُردیو سِںگھّ بڑا ماہر ہَے۔ پھَۄج وِچّ سُۄبیدار میجر رَیںک تۄں رِیٹائِر ہۄئِیا بہُت گھٹّ گلّ کردا۔ پَیکِںگّ٬ سَیٹِںگّ تے گِݨتی دا بڑا پارکھُۄ ہَے۔ پھلائِراں نُۄں سُیارہے کردِیاں ہی دس دیںدا٬ پھلائِر پَیک وِچّ ودھّ جاں گھٹّ ہن۔

پہِلے دِن کمّ دی جۄڑی میری ہُشِیارپُرِیئے ستّپال سِںگھّ نال بݨی۔ اِہ بہُت دھِیرا تے مست آدمی سی۔ گلّ تاں بہُت سںکھّیپ جِہی لۄڑ پَیݨ ’تے ہی کردا۔ تِیجے گھںٹّے کہِںدّا تُسِیں اِہ کمّ کٹّ جائُگے۔ بس پہِلے ہپھتے تھکاوٹ ہۄویگی۔ کمّ اِنا ای جے۔ ہَۄلی ہَۄلی سبھ سَیٹّ ہۄ جائیگا۔ ساڈے دُۄجے ساتھی گُلذار سِںگھّ باجوا٬ بلبِیر سِںگھّ براڑ٬ سٹیشن ماسٹر سُرجِیت سِںگھّ٬ گُلاب رائے تے جسوںتّ سِںگھّ سرۄتے بہُتے ای ودھِییا نیں٬ گلّ سائی دِتِّیاں ای کردے۔ کمّ وِچّ پُۄرے مگن وگے تُرے رہِںدّے۔ پر مہِفل وِچّ بَیٹھے ٹِپّݨِییاں تے گھتِتاں سُݨدے بڑے کھُش ہُںدّے۔ ہپھتے پِچھّۄں میجر سِںگھّ پُچھدا٬ ’پْرِںسِّیپل ساہِب٬ کِویں جے٬ کمّ اَۄکھا تاں نہِیں۔‘ ’ہُݨ تاں بھراوا اِئۄں لگدَے جِویں اُۄٹھ نُۄں کھۄپے پکّ گئے ہۄݨ۔ اکھّاں مِیٹ کے تُرے پھِردے آں۔‘ ’لَے سُݨ لَے ماسٹرا اِئۄں بںدّا نویں کمّی وگنا سِکھّ جاںدَے‘, تُرِیا جاںدا لچھمݨ سِںگھّ ہُںگّارا بھردا کہِ گِیا۔ ’جدۄں کمّ پھڑ ہی لِیا٬ آ ہی گئے آں٬ تاں ساڈے لئی کمّ کۄئی وی اَۄکھا نئیِں۔ پڑھائُݨا کِتے سَۄکھَے٬ اجّ-کلّہ تاں اِہ کمّ ناگاں دی پٹاری بݨِیا پِیا'۔ اِکّ دِن ماسٹر لچھمݨ گلِّیں پِیا کہِںدّا ’مَیں سۄچدا آں ہِساب دِییاں ٹِئۄُشناں پڑھائُݨِییاں شُرُۄ کر دئیِئے۔‘ اُہ مۄگے وی مَیتھ ہی پڑھائُںدا ہُںدّا سی۔ ’ناں بائی٬ مَیں اِہ وی کر ویکھِیا ای۔ اِتھّے ناں تاں بچّے پڑھنا چاہُںدّے نی٬ تے ناں ہی ماپے اِس پاسے سۄچدے نی۔ ساڈے آپݨے پۄتے تاں ساڈے کۄلۄں پڑھکے راجی نئیِں۔ ہۄر کِہڑا بھڑُۄوا تَینُۄں ڈالراں دا متھّا ٹیکُۄ۔ اِتھّے تاں بسّ٬ بھجّ لَے٬ بھجّ لَے ہۄئی جا رہی آ۔ لۄکائی ڈالر کمائۄ٬ کھائۄ پِیئۄ٬ سرِیر گھسائۄ تے ہںڈھّائۄ دی نِیتی تے چلّ رہی آ۔‘ ’اچھّا! مَیں تاں اَیویں ای شیکھ چِلّی واںگ آںڈے تے چُۄچے گِݨ گِݨ کۄٹھے تۄں ڈِگّݨ والا ہۄئی جا رِہا سی۔‘

اِکّ دِن بریک وِچّ چاہ پِیݨ کاہنُۄں لسّی پِیݨا تارا سِںگھّ تُرِیا آوے۔ نال ہی سبھ پاسِیاں تۄں بیدھِیانا تِرچھا جِہا کِسے سۄہݨی جِہی گۄری بِیبی ولّے ویکھی جائے۔ میجر نیں چھیڑدِیاں کِہا٬ ’آ جا٬ آ جا٬ تارا سِیاں٬ پُٹھّے پاسے جھاکدا٬ کِتے سکِڈّ نال اڑھک کے ڈِگّ پئیں تے گۄڈے بھنا لئیں۔‘ ’اُئے کاہنُۄں٬ مَیں تاں ویکھ رِہا سی کِنّی بچّت جِہی کِیتی ہۄئی اے٬ کِنّے تھۄڑھے جِہے کتپڑِیاں نال ہی بُتّا سارِیا ہۄئِیا آ٬ ساڈے تاں ساڈھے پںجّ مِیٹر تۄں گھٹّ اُۄں ای نئیِں سردا۔‘ سارے ہسّ پئے تے چاہ پاݨی وِچّ لگّ گئے۔

’چلّ اِہ تاں ہۄئِیا٬ لِیا کھۄلہ لسّی والی بۄتل٬ راتِیں تُۄں بہُتی گلاسِییاں مارِییاں٬ مَیں ویکھ رِہا سی۔ تارا سِںگھّ اجّ کرُۄ کۄئی کارا کِتے چکّ کے ای ناں لِجاݨا پئے۔‘ ’لَے پھڑ پی لسّی٬ آ ویکھ تیرے ساہمݨے اَیں سابت-سبُۄتے بَیٹھے آں۔ رتی بھر وی کۄئی بھاݨ بھُۄݨ سَۄرہی نئیِئۄں لگّی۔‘

’اجّ بئی٬ مگھّر سِںیاّں پُۄرا نِخّرِیا پِیاں۔ اجّ پٹُّۄ کِسے نُۄں‘, میجر سِںگھّ اُہدے چِٹّے کُڑتے تے نوِیں پگّ ولّ شرارتی جِہا جھاکدا نوِیں گلّ ریڑھ گِیا۔ ’اۄئے کاہنُۄں٬ جھگّا تاں پُراݨا ای آ٬ پگّ ذرُۄر دھۄتی بنّہی اے۔‘ 'کُجھ وی ہۄوے٬ اجّ تیری دِکھّ وِچّ پُۄرا نِخار ای۔ اِئۄں لگّدَے جِویں سبُۄتے دا سبُۄتا ای ڈرائی کلِین ہۄکے آئِیا ایں۔‘ اِہ گلّ سُݨ سارے ہسّ پئے۔

اِکّ شُکّروار نُۄں چَیکّاں دے آئُݨ وِچّ دیری ہۄ گئی۔ چھُٹّی دا وی سماں ہۄ چُکِّیا ہۄئِیا سی۔ سارے ہی دپھتر دے گیٹ ولّ سِر چکّ چکّ جھاک رہے سن۔ ’میجر سِیاں٬ اِئۄں لگّ رِہا٬ جِویں اجّ سارے ہی اِئۄں جھاک رہے نیں جِویں ہلھ واہُںدّا بھُکھّا-پِیاسا جٹّ پِںڈّۄں نِکلدی پہی ولّے چھاہ ویلا لِیائُںدی جٹّی نُۄں ویکھ رِہا ہۄوے۔‘ ’آ سُݨ لچھمݨا پْرِںسِّیپل کی کہِ رِہا۔‘ ’آہۄ٬ اِس وِچّ کی شکّ اے٬ چَیکّ مِلدِیاں ہی سبھ تھکیویں چھُۄ مںتّر ہۄ جاںدے نیں٬ رات نُۄں گُۄڑھی نِیںد آئُںدی اے۔‘

ایدھر-اۄدھر جاںدا آئُںدا ہَۄلی جِہی مگھّر سِںگھّ مَینُۄں سُݨا جائۄُ٬ ’پْرِںسِّیپل ساہِب جی …’ مَیں وی کہِ دیںدا ’سردار مگھّر سِںگھّ جی۔‘ پر مَیں اُس دے اُچارن وِچّ تِکھّی جِہی چۄبھ بھامپ جاںدا۔ جِویں کہِ رِہا ہۄوے٬ ’سُݨا ہُݨ, کِویں آ٬ اُتھّے کُرسی ’تے بَیٹھا گھںٹّی مار سیواداراں نُۄں بُلائُںدا ہُںدّا سی۔ اِتھّے آپ گھںٹّی وجّی ’تے بھجّا پھِردَیں۔‘ مَیں اِس دا اُس نُۄں کۄئی مۄڑ ناں دیںدا۔ اِنا ذرُۄر کہِںدّا٬ ’مگھّر سِیاں سمیں-سمیں دِییاں باتاں نیں٬ سماں بڑا سمرتھّ ای۔‘ اُس دا سُبھاء ای کُجھ اِس ترہاں دا ہَے۔ برسالاں والے پْرۄ. جگتار سِںگھّ ڈھِلّۄں اۄرف ڈھاہُۄ تے اُس دے سارے پرِوار بارے سارا کُجھ دسّدا ہَے۔ برسالاں تۄں ہی بِیبی مُکںدّ کَۄر اتے اُس دے پتی پْرۄ. درشن سِںگھّ پنُّۄں اتے اِس ترہاں سارے اِلاکے دے کِسّے کہاݨِییاں گلِّیمباتِیں دسّدا رہِںدّا۔ اِکّ واری پُچھِّیا٬ پِچھّے پِںڈّ کی شُگل سی۔ ’سچّ دساں پْرِںسِّیپل٬ بِرکاں نیڑے سںگّتپُرے پْرائِمری سکُۄل وِچّ ماسٹر سی۔ میرے گھرۄں وی ٹِیچر سی۔ جھُۄٹھ نئیِں بۄلدا٬ جماں ای۔ دۄواں جِییاں نُۄں دس ہذار پَینشن مِلدی اے۔ اُتھّے راجے سی٬ اِتھّے رںکّ بݨ گئے آں۔ سبھ کُجھ کۄل سی۔‘ ’مَینُۄں لگّدَے پڑھائُںدا تاں ودھِییا ہۄئیںگ۔‘ پھڑھ مارن دی آدت نئیِں٬ بُتّا ودھِییا ساری جائیِدا سِیگا۔‘

ساپھ سپشٹ تے سائۄُ لچھمݨ سِںگھّ میجر دے ڈھہے آئِیا ہی رہِںدّا۔ بریک وِچّ اُہ دسّے٬ ’اِہ تُردا-پھِردا مَینُۄں پُچھّ آئُںدا اجّ کِنّے گھںٹّے لگّݨے نیں۔ اُتّر سُݨ ہِساب ماسٹر ہپھتے دے گھںٹِّیاں نُۄں مُۄںہ ذبانی جۄڑدا٬ تِیہاں نال گُݨا کردا پُۄری چڑھدی کلا وِچّ ہۄئِیا٬ دُۄجے گیڑے پُۄرا ہسّدا کُۄہݨی مارکے لںگھُّۄ۔‘ کۄل بَیٹھا گرَیجُۄئیٹ بُلںدّ سِںگھّ بۄل پِیا٬ ’اِئۄں تاں اسِیں سارے ای کردے رہِںدّے آں۔‘ دانا بِینا بُلںدّ سِںگھّ جِیون نُۄں بڑے گہُ نال جاݨن والی شکھسِیئت اے۔ مَینُۄں بڑا گمبھِّیر ہۄ سوال کردا ہَے٬ “تُسِیں اَیمّ.اے. ارتھ شاستر ہۄ۔ بھارت دے لۄکاں دی گرِیبی کِویں دُۄر ہۄ سکدی ہَے؟ ودھدی آبادی کِویں رُک سکدی ہَے؟ کَینیڈِیئن بچّے دھرم تۄں کِئۄں دُۄر ہۄ رہے ہن؟” آدِ۔ وِچّے ہی جماتاں دی گلّ چلّ پَیںدی ہَے۔ بلںدّ سِںگھّ٬ 'پڑِ پڑِ گڈی لدِّیا … نانک لیکھے اِک گل ہۄر سبھَے جھکھݨا جھاکھ‘ دا ہوالا دیکے نِچۄڑ کڈھّ دیںدا٬ کِہ جماتاں تاں لیبل ہی ہُںدّے ہن٬ اسل وِچّ بںدّے دی کدر اُس دا وِہار٬ آچار تے آہار ہی بݨائُںدے نیں۔

جِس دِن مذدُۄری دا پہِلا چَیکّ مِلِیا تاں کَینیڈِیئن کمائی دی مَینُۄں اِکّ وِشیش جِہی کھُشی مہِسُۄس ہۄ رہی سی۔ چھُٹّی ویلے کارڈ پںچّ کردِیاں مَیں کِہا٬ “اِس چَیکّ دی مَینُۄں اۄنی کھُشی ہَے جِنّی پلیٹھی دے جنمے پُتّ دی ماں نُۄں ہُںدّی ہَے۔ کۄل کھڑھِییاں کُجھ بِیبِییاں ہسّ پئیِیاں اتے کہِںدِّییاں٬ “پھیر تاں بِیر جی لۄہڑی وںڈّۄںگے۔” “ذرُۄر بھَیݨ جی٬ لۄہڑی ’تے خرچ کر دِیاںگے٬ اِہ کِہڑی گلّ اے۔” تارا سِںگھّ٬ میجر سِںگھّ تے مگھّر سِںگھّ کۄل کھڑھے کہِںدّے٬ “پھِر تاں ساڈی وی پارٹی خری ہۄ گئی۔” ”دسّۄ بائی! اِس ترہاں٬ اِہۄ جِہے مہَۄل وِچّ جے اسِیں کمّ کردے ڈالر لَے جانے آں تاں کی اِہ ڈالر بیرِییاں تۄں جھاڑن والی گلّ نہِیں؟”

شالا! سدا وسّدی-رسدی رہے گارڈِیئن اتے اِس دا ویئرہائۄُس٬ جِہڑی ساڈی سبھ دی اۄٹ٬ آسرا تے تھاں ہَے۔ اِہ دِن دُگّݨی رات چَۄگݨی ودھے پھُلّے!!