سںسّار بھر دے منُکھّی برابری دے ہامی٬ ہر ورگ دے بُدھِّیجِیوی اِس گلّ تۄں چِںتّت ہن کِہ آئُݨ والھے سمیں وِچّ ناں-برابری دے ودھݨ اتے ہۄر تِیبر ہۄݨ دِییاں سمبھّاوناواں پَیدا ہۄ رہِییاں ہن۔ یُۄ اَینّ اۄ دی 2020 دی ’ورڈ سۄشل رِپۄرٹ‘, جِسدا تھِیم ناں-برابری سی٬ انُسار پِچھلے کئی دہاکِیاں دی بیئںتّ آرتھِک اُپج٬ سںسّار دے دیشاں دی آپسی اتے اںدّرُۄنی ناں-برابری نُۄں گھٹائُݨ وِچّ اسپھل رہی ہَے۔ اجّ وی نسل٬ ورگ٬ لِںگّ٬ دیش٬ اتے سماجِک اتے مالی ہالات لۄکاں دے ترکّی دے مَۄکِیاں نُۄں پُۄری ترہاں پْربھاوِت کر رہے ہن اتے ناں-برابری دا مُکھّ کارن بݨے ہۄئے ہن۔ اِنہاں سبھ کارناں دا سبںدھّ اِتِہاس نال جُڑِیا ہۄݨ کر کے آپاں سارے اِنہاں بارے جاݨدے ہاں۔ پر جِس گلّ بارے گھٹّ گَۄر کردے ہاں٬ اُہ اِہ ہَے کِہ اِنہاں جاݨے-پچھاݨے کارناں وِچّ ہۄر نویں کارن جُڑ رہے ہن جِہڑے اُپرۄکت سمبھّاوناواں دا ادھار بݨ رہے ہن۔ اِنہاں دا ذِکر یُۄ اَینّ اۄ دے ماݨیۄگ سکتّر-جنرل اَینٹۄنِیئۄ گُٹیئرَیسّ نیں رِپۄرٹ دے مُکھّ-بںدھّ وِچّ اِس ترہاں کِیتا ہَے:

“ناں-برابری دا ورتارا وِشو-وِیاپی ہَے اتے ساڈے اجۄکے سمیں دے ہۄر ذرُۄری مسلِیاں نال اٹُٹّ سبںدھّاں راہِیں جُڑِیا ہۄئِیا ہَے۔ ارتھات تیذی نال ہۄ رہے تکنِیکی پرِورتن٬ واتاورݨ سںکّٹ٬ شہِرِیکرن اتے پرواس نال۔”

ناں-برابری دا اِتِہاس منُکھّتا دے اِتِہاس جِنّا ہی پُراݨا ہَے۔ سںسّار دا کۄئی وی کھِتّا٬ کِسے سمیں وی اِسدی کرُۄرتا تۄں بچ نہِیں سکِیا۔ اجّ دے پْرسِدھّ فِلاسفر٬ اِتِہاسکار ڈا. یُۄول ہراری دی ’بَیسّٹ سَیلر‘ رہی کِتاب ’اِکِّیوِیں سدی واستے اِکّی سبک‘ انُسار ناں-برابری منُکھّی سُبھاء دا کُدرتی اںگّ ہَے۔ اجّ تۄں تِیہ ہذار سال پہِلاں دِییاں کُچھ کبراں وِچّۄں پِںجّراں دے نال ہاتھی دںدّ دا سمان٬ مݨکے٬ کِیمتی پتھّر اتے ہِیرے آدِ تک مِلے ہن٬ جِنہاں تۄں مرے ہۄئے بںدّے دے سماجِک رُتبے دا پتا لگدا ہَے۔ بھاو اُنہاں سمِیاں وِچّ وی ناں-برابری سی ہالاںکِہ اُدۄں نِجّی سمپّتی جاں دھن-دَۄلت ورگی کۄئی چِیذ نہِیں سی۔ اِہ سبھ چِیذاں کھیتی-باڑی دے یُگ٬ جۄ کۄئی باراں ہذار سال پہِلاں شُرُۄ ہۄئِیا٬ نال ہۄںد وِچّ آئیِیاں۔ اِس تۄں بائد ہی ذمِیناں-جائِداداں٬ پشُۄ-دھن٬ کامِیاں٬ گھراں٬ شہِراں٬ راجاں٬ ہاکم-شْریݨِییاں٬ پھَۄجاں اتے راجِیاں دا کال ارمبھّ ہۄئِیا٬ اتے ناں-برابری پکّی ہۄݨی شُرُۄ ہۄئی۔ اِس کمّ وِچّ پُجاری شْریݨی نیں بہُت گلت بھُۄمِکا نِبھائی٬ جِنہاں ولّۄں راجِیاں نُۄں پرماتما ولّۄں راج کرن دا ربّی ہکّ مِلے ہۄݨ دا پرچار کِیتا جاںدا رِہا۔ رۄمن سامراج اتے سُلتاناں دے سمِیاں دی داس-پْرتھا٬ یُۄرپی دیشاں دے سامںتّوادی سمِیاں دی ’سرپھ‘ پْرݨالی٬ ماڈرن سمِیاں دا ’داس-وپار‘ اتے بھارتی اُپ-مہاںدِیپ دی جات-پات پْرتھا٬ وِشو اِتِہاس دے ناں-برابری دے دردناک ’چَیپٹر‘ ہن۔ اِہ سِلسِلا اٹھارہوِیں سدی دے ادھّ ارتھات یُۄرپ دی اِںڈسٹْرِیئل کْراںتی تک چلدا رِہا جِس وِچّۄں اگّے پھْراںسِیسی کْراںتی نیں جنم لِیا۔ اِس نال راجِیاں دے ربّی ہکّ دے سںکّلپ دا خاتما ہۄئِیا اتے منُکھّی برابری دی لہِر شُرُۄ ہۄئی٬ جِہڑی ہَۄلھی-ہَۄلھی باکی سںسّار وِچّ پھَیلݨ لگّی۔ اِس تۄں بائد یُۄرپ اتے ہۄر وِکسِت دیشاں نیں آپۄ-آپݨے سںوِّدھاناں وِچّ اِس سبںدھّ وِچّ لۄڑِیںدِییاں وِوستھاواں کِیتِییاں۔

نِرسںدّیہ٬ اِس تۄں پہِلاں وی منُکھّی ہکّاں نُۄں بہال کرن دِییاں ٹاںوِییاں-ٹاںوِییاں اتے ستھانک اُداہرݨاں مِلدِییاں ہن پر اِہ سماج دے اُچّ ورگاں تک ہی سِیمت رہِییاں اتے اِنہاں دا جن-سدھارن نُۄں کۄئی فائِدا نہِیں ہۄئِیا۔ اِسدی مُکھّ اُداہرݨ سنّ 1215 دا اِںگلَیںڈ دا مَیگنا-کارٹا ہَے۔ ماڈرن سمیں وِچّ منُکھّی برابری دی لہِر دا مُڈھّ یُۄ اَینّ اۄ دے 1948 دے ’منُکھّی ادھِکاراں دے وِشو-وِیاپی اَیلاننامے‘ نال بجھِّیا جۄ اِس وِشے اُپّر وِشو اِتِہاس دا سبھ تۄں وڈّا اَیلانناما ہَے۔ اِس کرکے ہی اجّ خُد یُۄ اَینّ اۄ٬ سارے دیشاں دِییاں سرکاراں٬ دھارمِک اتے سماجِک سںسّتھاواں٬ سبھ دا اِکّ ساںجھا مںتّو (بھاویں رسمی ہی سہی) منُکھّی ناں-برابری نُۄں دُۄر کرنا ہَے۔ اِسدے پِچھۄکڑ٬ کارناں اتے سمادھاناں بارے کھۄجاں٬ کِتاباں٬ لیکھاں اتے پرچار دا کۄئی شُمار نہِیں۔ اِنہاں تۄں اِلاوا یُۄ اَینّ اۄ آپݨِییاں رِپۄرٹاں اتے ہۄر پْرۄگراماں راہِیں سارے دیشاں نُۄں ناں-برابری گھٹّ کرن دی وِشیشگ سلاہکاری پْردان کردا رہِںدّا ہَے۔ اِنہاں وِچّ 17-نُکاتی ’سوَے-نِربھر وِکاس ٹِیچِیاں‘ (Sustainab۔e Deve۔opment Goa۔s) دے پْرۄگرام دی بہُت مہتّتا ہَے۔ اِس سبھ دے باوجُۄد سارے سںسّار وِچّ ماترا اتے کِسماں دے پھرک نال ناں-برابری دا پسارا ودھ رِہا ہَے اتے سارے اِس نُۄں پْرتکھّ رُۄپ وِچّ دیکھ وی رہے ہن اتے ودھّ-گھٹّ دے پھرک نال ہںڈھّا وی رہے ہن۔ ناں-برابری دی نِرںتّرتا اتے ودھݨ دے چار مُکھّ اِتِہاسک کارن ہن: راجنِیتک٬ آرتھِک٬ سماجِک اتے لِںگّ بھید-بھاو۔

راجنِیتک:

سںسّار دے سارے دیشاں اتے اگّے اُنہاں دے راجاں جاں سُۄبِیاں دِییاں سرکاراں اُپّر گِݨے-چُݨے پرِواراں دا کبذا چلِیا آ رِہا ہَے جِہڑا کِہ پاڑے نُۄں ودھا اتے پکّا کر رِہا ہَے۔ ہیٹھلے ورگاں نُۄں دبا کے رکھّݨ دے ذِمّیوار خُد ہی اِس ناں-برابری نُۄں کھتم کرن دے پکھںڈّ کر رہے ہن۔ پںجّابی پِچھۄکڑ نال سبںدھِّت ہر سجّݨ اِہ ورتارے ہُںدّے ہر رۄذ دیکھدا وی ہَے اتے ہںڈھّا وی رِہا ہَے۔ ساڈا پںجّاب سارے سںسّار وِچّ ہۄ رہے ورتارِیاں دی چھۄٹی تسوِیر ہَے۔

آرتھِک:

’سٹَیٹِسٹا‘ نائۄں دی پْرسِدھّ ایجںسّی دی جُۄن 2021 دی تاذا رِپۄرٹ انُسار سںسّار دے اُپّرلے 1.1 پْرتِیشت امِیر بںدِّیاں کۄلھ 45.8 پْرتِیشت دھن-دَۄلت ہَے٬ ہیٹھلے 55 پْرتِیشت کۄلھ سِرپھ 1.3 پْرتِیشت ہَے اتے باکی باکِییاں کۄلھ ہَے۔ کۄوِڈ مہاں-ماری دے اِکّ سال دے تھۄڑھے سمیں دَۄران ہی چۄٹی دے امِیراں دی دھن-دَۄلت وِچّ بے-تھاہ وادھا ہۄئِیا ہَے۔ اِسدا وڈّا کارن ساڈے گلت آرتھِک فلسفے ہن۔ پْرچلِت کَیپِیٹِلِذم دے سِدھاںت٬ جِہڑا کِہ سِرپھ شیئر-دھارکاں دے ہِتاں نُۄں ہی مُکھّ رکھّدا ہَے٬ نُۄں ردّ کرنا بݨدا ہَے۔ اِسدی جگہا سارِییاں دھِراں ارتھات شیئر-دھارکاں دے نال-نال کرمچارِییاں٬ سماج٬ واتاورݨ, دیش اتے منُکھّتا دے ہِتاں نُۄں مُکھّ رکھّݨ والھا ’سٹیک-ہۄلڈر کَیپِیٹِلِذم‘ دا سِدھاںت اپݨائُݨ دی تُرت ذرُۄرت ہَے۔

سماجِک:

لگبھگ سبھ دیش سماجِک پکھّۄں شْریݨِییاں اتے ورگاں وِچّ وںڈّے ہۄئے سن اتے ہن٬ جِسدی سبھ تۄں کرُۄر اُداہرݨ بھارتی اُپ-مہاںدِیپ دے دیشاں دی جات-پات پْرتھا ہَے۔ یُۄرپی دیش اتے امرِیکا ورگے وِکسِت خِتّے وی اِس ترہاں دی وںڈّ تۄں بچے ہۄئے نہِیں٬ جِسدا تاذا سبُۄت پِچھلے سال جارج پھلَۄئِڈ دی دُرگھٹنا ہَے۔ بھارت وِچّ تاں اِس ترہاں دِییاں گھٹناواں آم گلّ ہَے۔ پُۄرے دیش دا ماݨ ساڈی ہاکی ٹِیم دی مَیمبر وںدّنا کٹارِییا نال کُجھ دِن پہِلاں ہی ہۄئِیا دُروِہار اِسدی تاذا اُداہرݨ ہَے۔ بھارت وِچّ اِس پْرتھا نُۄں کھتم کرن دے اُپرالے بہُت گھٹّ ہۄئے ہن اتے جۄ ہۄئے ہن اُنہاں وِچّ بھگتی لہِر دے مۄڈھی مہامپُرکھاں دِییاں سِکھِّیاواں دا بہُت یۄگدان ہَے۔ اِس وِچّ سِکھّ گُرُۄ ساہِباناں دی بھُۄمِکا سبھ تۄں ودھّ اتے کْراںتِیکاری رہی ہَے ہالاںکِہ اُہ آپ سماج دے اُچّ ورگ نال سبںدھِّت سن جد کِہ ہۄر سُدھارک خُد ناں-برابری تۄں پِیڑِت سن۔ امرِیکا وِچّ ڈا. مارٹِن لُۄتھر کِںگّ اتے بھارت وِچّ دادا ساہِب بھِیم رائۄ امبّیدکر ورگِییاں ستِکار یۄگ ہستِییاں نیں ماڈرن سمیں وِچّ اِہ کمّ کِیتے۔ اِنے-اِنے وڈّے مہامپُرکھاں دِییاں سِکھِّیاواں اتے وڈّے-وڈّے دانے سماج-سُدھارکاں دِییاں مِہنتاں دے باوجُۄد سںسّار دی دشا وِچّ کۄئی بہُتا پھرک نہِیں پِیا جۄ نِراشاجنک ہَے۔

لِںگّ بھید-بھاو:

اِہ ناں-برابری تاں سبھ تۄں ودھّ دردناک٬ ترکہِیݨ اتے بدکِسمتی والی اتے وِشو-وِیاپی ہَے۔ سارے دیشاں اتے سماجاں دی جنتا اِنہاں چار کارناں کر کے ہیٹھ تۄں اُپّر تک تہِیاں جاں ورگاں وِچّ وںڈّی ہۄئی ہَے۔ دُکھدائی اتے گُںجھّلھدار گلّ اِہ ہَے کِہ تہِیاں دے اںدّر ہۄر تہِیاں ہن۔ سماجِک ناں-برابری دِییاں تہِیاں اِس کدر پکِّییاں ہۄ چُکِّییاں ہن کِہ ہیٹھلی وِچّۄں اُپّر جاݨا لگبھگ اسمبھّو ہَے۔ ہیٹھلِییاں تہِیاں آپݨا جِیون بہُت ترسیۄگ ہالات وِچّ جِئۄں رہِییاں ہن اتے اُپّرلِییاں اتھاہ اَیش-پْرستی وِچّ وی رہِ رہِییاں ہن اتے ہیٹھلے ورگاں نُۄں کںٹّْرۄل وی کر رہِییاں ہن۔ اِس واستے اِہ چاݨکِیا دے سام٬ دام٬ دںڈّ اتے بھید دے چارے ہتھّ-کںڈّے ورتدِییاں ہن۔ اِٹلی دے کُکھِیات لیکھک مَیکاولی نیں وی جنتا نُۄں دبا کے رکھّݨ واستے راجِیاں اتے ہاکم-شْریݨی نُۄں اِس ترہاں دی ہی سلاہ دِتّی سی:

“اسل وِچّ تاں جنتا دے مناں اںدّر ڈر اتے ستِکار دۄویں پَیدا کر کے رکھّۄ پر جے دۄنے ڈھںگّ اِکٹھّے نہِیں ورت سکدے تاں ستِکار دی بجائ ڈر پَیدا کر کے رکھّݨا ذِیادا اسردار ہُںدّا ہَے۔”

اِہ نِیتِییاں ورت کے اُپّرلے ورگ ہیٹھلِیاں نُۄں ادھِینگی وِچّ رکھّ کے٬ ناں-برابری نُۄں برکرار رکھّدے ہن۔ اِہ سبھ کرنا اُہ آپݨی سِیاݨپ اتے آپݨا ہکّ سمجھدے ہن٬ اتے اِس نُۄں جنتک تَۄر ’تے منّݨ تۄں جھِجک نہِیں کردے۔ اِہ تاکتاں کِسے وی کِسم دے سارتھِک پرِورتن نُۄں رۄکݨ واستے اُپّر بِیانِیا ہر ڈھںگّ ورتدِییاں رہِںدِّییاں ہن۔ اِسے کر کے ناں-برابری دے کارن گھٹݨ دی بجائ٬ یُۄ اَینّ اۄ دی رِپۄرٹ انُسار٬ ودھ رہے ہن۔ ودھے ہۄئے اِنہاں کارناں وِچّۄں رِپۄرٹ وِچّ ہیٹھلے چاراں دے پْربھاواں نُۄں اِسدا تھِیم بݨائِیا گِیا ہَے:

بے-لۄڑِییاں اتے بے-لگام تکنِیکی٬ کھاس کر کے کمپِّئۄُٹر-سبںدھِّت٬ کھۄجاں:

ڈا. یُۄول ہراری انُسار منُکھّتا واستے پْرماݨُۄ ہتھِیاراں دی دَۄڑ اتے واتاورݨ پرِورتن تۄں تِیجے نمبّر ’تے سبھ تۄں کھترناک گلّاں کمپِّئۄُٹر دے آرٹِیپھِیشِیئل اِںٹَیلِیجَیںس٬ اِنپھۄٹَیکّ٬ بائِئۄٹَیکّ اتے بِگّ ڈَیٹا دے کھیتراں وِچّ ہۄ رہِییاں بے-لۄڑِییاں اتے بے-لگام کھۄجاں ہن۔ بے-لگام اِس کر کے کِہ اِنہاں کھیتراں وِچّ ہۄ رہِییاں کھۄجاں٬ ورتۄں اتے وپار تے سرکاراں ولّۄں کۄئی نِگرانی سمبھّو ہی نہِیں۔ پَیگاسس ورگا ورتارا تاں اِنہاں کھۄجاں دی دُرورتۄں دا اِکّ نمُۄنا ہَے۔ مِ. ہراری نُۄں کھدشا ہَے کِہ بھوِکھّ وِچّ سماج دِییاں سِرپھ دۄ تہِیاں رہِ جاݨگِییاں؛ کمپِّئۄُٹراں٬ ڈرۄناں اتے رۄبۄٹاں راہِیں سںسّار دی ہر گتی-وِدھی نُۄں چلائُݨ اتے کںٹّرۄل کرن والھا ورگ اتے مشِیناں دی ترہاں کمّ کرن والھے جںتّر-نُما اِنساناں دا ورگ۔

واتاورݨ پرِورتن:

اِسدا بُرا اسر سماج دِییاں ہیٹھلِییاں تہِیاں دے اِنساناں ’تے پَیݨا شُرُۄ وی ہۄ چُکِّیا ہَے۔ سارے سںسّار نُۄں جھںجّۄڑ دیݨ والی اںتّر-سرکاری پَینل دی واتاورݨ پرِورتن دی 9 اگست٬ 2021 دی رِپۄرٹ نُۄں ’رَیڈّ الرٹ نۄٹِس‘ گردانِیا جا رِہا ہَے۔ منِّیا جا رِہا ہَے کِہ اِس پرِورتن نال ہۄ رہے نُکسان دی کدے وی بھرپائی نہِیں ہۄ سکیگی۔ اِہ پرِورتن ناں-برابری نُۄں ہۄر ودھائیگا۔ اجّ ساڈی ماڈرن جِیون-شَیلی دی چھۄٹی تۄں چھۄٹی کاروائی وی گرِین-ہائۄُس گَیساں راہِیں واتاورݨ دے پْردُۄشن وِچّ وادھا کر رہی ہَے؛ اِہ بھاویں سُبہا دِییاں واشرُۄم دِییاں کاروائیِیاں ہۄݨ, ناشتا بݨائُݨ-کھاݨ دِییاں ہۄݨ جاں دپھتر جاݨ-آئُݨ دِییاں ہی کِئۄں ناں ہۄݨ۔ سِیاݨے تاں اِتھّۄں تک کہِݨ لگّ گئے ہن کِہ اجّ دے اِنسان ولّۄں پِیتی پاݨی دا ہر وادھُۄ گھُٹّ٬ کھادھی ہر وادھُۄ بُرکی اتے تن ’تے پائِیا ہر وادھُۄ کپّڑا٬ اُہ آپݨِییاں آئُݨ والھِییاں پِیڑھِییاں تۄں کھۄہ رِہا ہَے۔

شہِرِیکرن اتے پرواس.

اِہ دۄنے ورتارِیاں دی مار ہیٹھ وی ہیٹھلِییاں تہِیاں دے ورگ آئُݨگے۔

ناں-برابری نُۄں منُکھّی سُبھاء٬ اِتِہاس اتے آئُݨ والھِییاں پِیڑھِییاں دے سُرکھِّئت جِیون دے پرِپیکھ تۄں سۄچ-وِچار کے ہی اسِیں اِسدی پکڑ نُۄں گھٹائُݨ واستے کُڑتّݨ-رہِت٬ نفرت-رہِت اتے ساںجھے اُپرالے کر سکدے ہاں۔ سںسّار وِچّ انیکاں اِنسان ہن جۄ سارتھِک بُدھّ-وِویک دے مالِک ہن٬ ہر کِسم دِییاں نَیتِک کدراں-کِیمتاں دے انُساری ہن اتے ناں-برابری نُۄں کھتم جاں گھٹّۄ-گھٹّ اِسدی چال نُۄں مٹھّی کرنا چاہُںدّے ہن۔ اِس ترہاں دے بݨن واستے کِسے دیش٬ ورگ٬ دھرم دا ہۄݨا جاں رسمی ترِیکے نال کِسے الَۄکِک شکتی وِچّ وِشواس کرنا ذرُۄری نہِیں۔ اِس نِشانے دی پْراپتی واستے سںسّار دے سارے ناگرِکاں نُۄں جۄ کرنا چاہِیدا ہَے٬ اُہ چِٹّے دِن واگ سپشٹ ہَے۔ ہر اِکّ نُۄں آپݨے جِیون دا کائِیا-کلپ کرنا پویگا اتے اِس واستے سبھ نُۄں انیکاں وڈِّییاں-چھۄٹِییاں کُربانِییاں دی لۄڑ ہَے۔ ماݨیۄگ سکتّر-جنرل دے شبداں وِچّ:

“جے آپاں سارے اِکٹھّے ہۄ کے ہمبھّلا مارِیئے تاں ہی اِس بھِیانک تباہی تۄں بچ سکدے ہاں۔ پر جِویں کِہ پَینل دی رِپۄرٹ تۄں سپشٹ ہَے کِہ ساڈے کۄلھ کِسے کِسم دی دیری٬ کُتاہی جاں بہانے دی کۄئی گُںجّائِش نہِیں۔”