اےَ مانو! تُۄں کۄرۄنا وائِرس دے چلںتّ گھٹنا چکّر وِچّ کِئۄں تے کِویں پھس گِیا ہَیں؟ ذرا رُک٬ سۄچ تے سُۄجھ نُۄں اںتّرجھات کر پْرتکھّݨ کر۔ اُہ اِڈّا وڈّا مہاں بلی کَۄݨ ہَے٬ جِس نیں وِشوی مانوی سںگّٹھناں٬ سںسّار بھر دِییاں سرکاراں دِییاں وِدھانک تے نِیائِک سںسّتھاواں٬ پھَۄجاں٬ نِیم سُرکھِّیا بلاں آدِ نُۄں نتھّ پائی ہۄئی ہَے۔ جِدّاں دے پھَیسلے کرائُݨے چاہُںدّا ہَے٬ کرائی جا رِہا ہَے۔ جِتھّے کھڑھے ہۄݨ تے ہامی بھرن لئی کہِںدّا ہَے٬ کرائی جا رِہا ہَے۔ جِتھّے جںگّ چھیڑنی چاہُںدّا ہَے٬ مِذائیِلاں دے بٹن دبوا لَیںدا ہَے۔ جِتھّے سمجھَۄتے کرنے چاہُںدّا ہَے٬ باہاں مرۄڑ کے کروا لَیںدا ہَے۔ جِدھّر چاہُںدّا ہَے٬ اُدھّر تۄر لَیںدا ہَے۔ اجۄکے نِذام وِچّ تیرا چالک ہی پُۄںجِیپتی٬ سرمائیدار٬ سبھ دا سوامی۔ اِہ مُناپھے دی ہوس دا وڈھِّیا ہلکِیا ہۄ سوارتھی جِیبھ لمکائی٬ رالاں سُٹّدا انّہا ہۄئِیا پھِردا ہَے۔ اِہدِییاں نِجِّیکرن٬ شہِرِیکرن٬ انّہا اُدیۄگِیکرن آدِ نیں واتاورن پْردُۄشت کر دِتّا ہَے۔ اِہنے جن٬ جل٬ ذمِین٬ جںگّل سبھے کُدرتی سۄمے نپھے کھاتر لُٹّے اتے نشٹ کر دِتّے ہن۔ کُدرت دے سںتُّلݨ وِگاڑ دِتّے ہن۔ گرمی٬ تپش٬ مِیںہ٬ سُنامی تے پْردُۄشن ورگے کہِر واپر رہے ہن۔ اِنہاں ہالتاں وِچّ بِماری٬ بھُکھّ٬ مںدّہالی٬ بیچَینی٬ پْریشانی آدِ ورگی مہاماری پھَیل رہی ہَے۔ اِہ دشا کِسے ویلے وی بدئمنی٬ بربرتا دا کارن بݨ سکدی ہَے۔ 90 پْرتِیشت لۄکائی نرک کُمبھّ وِچّ دھکّی پئی ہَے۔ سرکاراں نُۄں آبادی کںٹّرۄل دی کۄئی دُۄردْرِشٹ نِیتی نہِیں بݨائُݨ دِںدّا٬ کیول سستی لیبر واستے۔ چںگّی سِکھِّیا٬ سِہت تے سُرکھِّیا سہُۄلتاں تۄں بہُتی وسۄں واںجھی ہَے۔ کۄٹھِییاں اتے جھَۄمپڑِییاں٬ مہِل ماڑِییاں اتے جھُگِّییاں دے مںذّر ہر شہِر٬ کسبے تے پِںڈّ وِچّ نذرِیں پَیںدے ہن۔ اَیش پْرستی دی رہِںدّ کھُۄںہد دے ڈھیراں وِچّۄں گرِیباں٬ کاں کُتِّیاں٬ سُۄراں نال رلھ آپݨے پیٹ نُۄں جھُلکا دیݨ دے دْرِش آم ویکھݨ نُۄں مِلدے ہن۔ اِہ ہی بںدِّیا تیری ترکّی دا سبُۄت ہَے؟ کُدرتی تۄں دُۄری ودھدی جا رہی ہَے۔ اِس مُکام ’تے امِیر گرِیباں نُۄں ربّ دے ڈر٬ وہِماں بھرماں تے مِتھّاں وِچّ ڈۄبی رکھّݨ دے پْرپںچّاں دی سرپْرستی کردے ہن۔ بںدّے دا ستِکار چھڈّ٬ مُۄرتی اتے پَیسا پُۄجݨ دِییاں کھیڈاں کھیڈِییاں جا رہِییاں ہن۔ لگدا ہَے٬ میری مار تۄں بچے بھُکھّ دی مار تۄں نہِیں بچݨے۔

اُئے دھناڈھۄ! کُدرت دا اتّ نال وَیر ہُںدّا ہَے۔ رُۄسۄ نیں ’کُدرتی سِٹِّیاں دی سذا دا سِدھاںت‘ وی دِتّا ہۄئِیا ہَے۔ مَیں (کۄرۄنا وائِرس) کُدرت اتے لۄکائی نال ہدّۄں ودھّ ہۄ رہِییاں ودھِیکِییاں دے پھلھسرُۄپ ہۄںد وِچّ آئِیا ہاں۔ پہِلاں وی مَیں سمیں سمیں٬ وکھّ وکھّ رُۄپاں٬ کھَۄفناک راخشساں٬ ڈرائُݨے شکتِیشالی ڈائِناسۄر دے رُۄپ وِچّ پْرگٹ ہُںدّا آئِیاں۔ بھجّ لَے جِدھّر بھجّݨا ای۔ ذرا ویکھ٬ مَیں لۄکائی نُۄں بھجائی جاںدے سمیں اتے اِہدے چالکاں نُۄں باہۄں پھڑ رۄک لِئَے۔ اِہ ہَے میری شکتی! مَیں بڑے سمیں اتے سبر نال ویکھدا آ رِہاں۔ تیرِییاں دھکّیشاہِییاں٬ کۄتاہِییاں٬ کہِراں٬ تباہِییاں اتے کھِلواڑاں نیں ہی مَینُۄں پنپِئَے۔ سمیں سمیں سارس٬ سرس٬ اِیبۄلا٬ پلیگ٬ ملیرِییا آدِ ورگِییاں مہامارِییاں اُتپن ہُںدِّییاں رہی ہن٬ جۄ میرے ہی سںگّی ساتھی سن۔ اِتِہاس گواہ ہَے۔ تُۄں تھۄڑھا رُکِیا ذرُۄر٬ پر چھیتی ہی مُڑ پُۄچھ چُکّ بھجّ تُرِئَں٬ اُہناں ہی چہِن چکّراں ’تے۔ پُۄںجِیدار نُۄں تاں آپݨے آپ دی ہی سۄجھی نہِیں٬ کۄئی دْرِشٹی کِتھّے ہۄݨی ایں۔ اُہنے تاں آپݨے ہی آلہݨے٬ پاݨی٬ کھاد-کھُراکاں٬ جلوایُۄ٬ دھرت پْردُۄشِت کر دِتّے ہن۔ کیول ٹھاٹھ-باٹھ اتے ٹَۄہری تھِیݨ تے ہۄݨ واستے۔ اِہ نِرۄل بھُلیکھے نیں۔ کِسے کمّ نہِیں! میرے تۄں تاں سبھ نُۄں اِکّۄ جِہا خترا ای۔ جے تُۄں آپ ہی ناں رِہا٬ تیرے سںگّی ساتھی تے سماج ہی ناں رِہا٬ تاں اِہ سارے پْرپںچّ کِس کمّ! ذرا سۄچ۔ تُۄں تاں اُنہاں ہی سرۄتاں نُۄں برباد کری جا رِہاں جِنہاں آسرے تُۄں جِیئُݨا ہَے۔ سِرے دی مُۄرختا! نِرۄل نخلِستانی مْرِگ تْرِشنا! بھُلّ ناں ’اِتِہاس بادشاہاں دا گُلام نہِیں ہُںدّا سگۄں بادشاہ اِتِہاس دے گُلام ہُںدّے ہن۔‘

مانوتا٬ مَیں اِکّ اُہ وڈّا ہکِیم ہاں جِہڑا اُتّۄں تاں دُشمݨ بھاسداں٬ پر وِچّۄں تیرے رۄگاں دا دارُۄ ہاں٬ کَۄڑی کُنَین واںگ۔ کہِر تُۄں بہُت کِیتے نیں ہُݨ ویکھ میرا کہِر مِتّرا! ویکھ میرا کْرِشما۔ اُچّے آسمانی اُڈّدِیاں نُۄں تھلّے لاہ لِیا٬ ہوا نُۄں گںڈھّاں دِںدّے واہن اڈِّیاں وِچّ جا کھڑھائے۔ ساہۄ ساہی ہۄئی لۄکائی نُۄں رۄک لِیا۔ سماں بنّہ دِتّا۔ شِپھٹاں وِچّ جکڑے بںدّے نُۄں باںہۄں پھڑ رۄکݨا کۄئی آسان نہِیں ہُںدّا۔ مَیں پُۄری دُنِییاں نُۄں پھَۄجی کماںڈر واںگ ساودھان کر کھڑھا لِئَے۔ کھڑھا ہی نہِیں٬ گھرِیں ڈکّ دِتّا ہَے۔ اُپلبدھ اِلاج تۄں میرا اِلاج آکی ہَے۔ اِہناں نال میری مہاماری کابُۄ نہِیں آ رہی۔ تیرے سِر ’تے کۄئی بھُۄت ای سوار ہۄئِیا لگّدا سی۔ آپݨے سِرجے سماج دے بݨائے کانُۄناں دی دھجِّییاں اُڈائُںدا پھِردا سی۔ سڑکاں تے آپݨے ہی سںگِّییاں-ساتھِییاں دے کھُۄن دی ہۄلی کھیڈی جاںدا سی۔ ویکھ لَے٬ مَیں اجّ تَینُۄں آرام نال بَیٹھݨ, سۄچݨ, مںتھّݨ, چِںتّن تے وِشلیشݨ کرن لئی مجبُۄر کر دِتّا ہَے۔ اِس میری پہِلی جھلک نیں ہی شُدھّ آکسِیجن٬ ساپھ نِیلے گگن٬ دھَۄلدھار دے پہاڑاں ’تے پئی برپھ دِسݨ لا دِتّی ہَے اتے چہِچہائُںدے پںچھِّییاں دِییاں سںگِّیتک آواذاں سُݨائی دیݨ لگّ پئیِیاں نیں۔ بنسپتی ساف سُتھری٬ ہری بھری دِسݨ لگّ پئی اے۔ سرکاراں ولّۄں درِیاواں دا پاݨی ساف نہِیں سی ہۄ رِہا۔ ہُݨ ساپھ ہۄݨے آرمبھّ ہۄ گئے ہن۔ اِنہاں نُۄں گںدّا وی پھَیکٹرِییاں دے دُۄشت پاݨِییاں نیں کِیتا سی٬ جۄ سرکاراں رۄک نہِیں سکِییاں٬ وۄٹ سِیاست دِییاں مارِییاں۔ دھۄکھیباذ٬ کھیکھݨ پٹِّییاں۔

اےَ لۄکۄ! تے اُنہاں دِییاں لۄکراجی سرکارۄ! دانشوراں دے مہان کتھناں نُۄں آپݨے ذِہن وِچّ اۄتارۄ۔ مہان سِکھِّیا شاستری ڈا. رادھا کْرِشنن نیں کِہا سی: ’اسِیں دُۄر آسماناں وِچّ اُڈݨا سِکھّ لِیا٬ کھںگھّال سُٹِّئَے ڈُۄںگھے ساگراں نُۄں٬ پر دھرتی ’تے جِئۄُݨا ساتھۄں سِکھِّیا نہِیں گِیا۔‘ لۄڑ ہَے اِس دھرتی ’تے رہِݨا سِکھّݨ دی۔ میرے کلمکار نُۄں یاد نیں اِہ ستراں٬

پھرشی ہاں ارشاں دِییاں گلّ نہِیں کردا٬ ہُۄراں تے بھگوان دِییاں گلّاں نہِیں کردا٬

رۄٹی تے دُکھّاں دِییاں گلّاں ہی بہُت نیں٬ مَۄلا تے شَیتان دِییاں گلّاں نہِیں کردا۔

اتے نال ہی سرکارۄ تے وِگِیانِیئۄں! تارِیاں٬ سِتارِیاں دِییاں کھۄجاں کُجھ چِر رۄک لوۄ۔ مانو جِیون پہِلاں سُکھالا کرۄ۔ چیتے کرۄ تیرا سِںگھّ چنّ دے نِہۄرے بھرے بۄل:

تارِیاں دے دیش اُڈّݨ والِئۄ٬

دھرتی ’تے پھُلّ کۄئی کھِڑھدا نہِیں٬

کی کرۄگے چنّ ’تے پا آلہݨے٬

آدمی وِچّۄں آدمی مِلدا نہِیں۔

پْرتھم لۄڑ ہَے اِس دھرتی ’تے جِئۄُݨا سِکھّݨ دی۔ اِس واستے کۄئی ودھِییا ماڈل ہۄںد وِچّ لِیائۄ۔ پِںڈّاں٬ کسبِیاں اتے چھۄٹے شہِراں واستے سِہت٬ سِکھِّیا٬ سُرکھِّیا٬ سںچّار تے آواجائی دے سادھناں نُۄں سٹیٹ ادھِین کرکے مذبُۄت کرۄ۔ وِشو دِییاں کئی سرکاراں اِس مارگ ’تے تُر پئیِیاں ہن۔ امرِیکا٬ یُۄ.کے., سپین تے ہۄر یُۄرۄپی سرکاراں نیں پہِل کر وِکھائی ہَے۔ کئیِیاں نیں جنتک پبلِک ادارے سرکار دے ادھِکار کھیتر وِچّ کر دِتّے نیں۔ اَیگرۄ ادھارت چھۄٹے چھۄٹے اۄدیۄگ ستھاپت کرۄ۔ سڑکاں ’تے بھِیڑاں گھٹݨگِییاں۔ ہر پِںڈّ نُۄں چھۄٹے چھۄٹے رِپبلِک بݨائُݨ ولّ مُہاراں مۄڑۄ۔ نمک نُۄں چھڈّ ہر لۄڑِیںدی بُنِیادی اُپج جَیوِکا کھیتی دُیارا پْراپت ہۄوے۔ ہُݨ ’آواذے خلکت٬ آواذے کھُدا‘ دا تۄڑا اِسے دِشا وِچّ ہی ٹُٹّ رِہا ہَے۔ اِہی جے ’دھرت مہتّ‘! پُۄری کُدرت تے مانو دی جنݨی! مہان ماتا۔ مِییاں مُہمّد بخش نیں کِہا سی ’ماواں باجھ مُہمّد بخشا کَۄݨ کرے رکھوالی’۔ اےَ مانو٬ رُۄسۄ دے بیباک ناہرا چیتے کر٬ ’مُڑ چلّۄ پِچھاںہ کُدرت ولّ۔ اُہ کدی دھۄکھا نہِیں دِںدّی٬ اِہ اسِیں ہی ہاں جِہڑے اُس نُۄں دھۄکھا دِںدّے ہاں۔‘ مَیں وی مانوتا نُۄں سدّا دِںدّی ہاں ’مُڑ چلّ٬ مُڑ چلّ … ہۄر دیر ناں کر۔‘ انںدّاں بھرپُۄر آپݨی مُۄل اوستھا٬ سَۄکھی٬ سُکھی٬ سرل تے سُرکھِّئت کُدرت نال اِکّ سُر ہۄ کے جِیء٬ ’اُپبھۄگ اتے کھاݨ دے ودھیرے کُدرتی ترِیکِیاں نُۄں اپݨا۔‘ دھرت ماں دی گۄد وِچّۄں ہی٬ لۄکۄ! تُہانُۄں ڈھۄئی مِلݨی ایں۔ جَیوِکا کھیتی دُیارا پون گُرُۄ٬ پاݨی پِتا تے ماتا دھرت تُہانُۄں اۄڑک کھُشِییاں پْردان کریگی۔ کُۄںڈے دُیارا بݨے سُیادی سالن٬ چٹنِییاں اتے بابے دے کھُۄںڈے والے سماجک اِکّمُٹھّتا تے نِیںتّرݨ کارگر سِدھّ ہۄݨگے۔ تُہاڈِییاں اںدّرلِییاں تے باہرلِییاں رۄگ نِرۄدھک پْرݨالِییاں مذبُۄت ہۄݨگِییاں۔ اِس نال ہی مَیں آپے اُڈّ جاواںگا۔ بھَیء ذرُۄر ہَے کِہ جِس وِراٹ٬ وِشال٬ وِستھارت پدھّر ’تے سرمائے نیں آپݨے اڈمبّراں دُیارا شِکںجّے کسّے ہۄئے ہن٬ اُس تۄں واپس مُڑنا وی سَۄکھا نہِیں۔ جدۄں اِہناں چرچاواں دا دھرتی ’تے رَۄلا پِیا ہۄئِیا سی ’ساڈی ہکُۄمت ساڈی مرذی‘, اُدھّرۄں اسمانۄں گُۄںج پئی ’میری ہکُۄمت میری مرذی’۔ کادر دی اِہ گُۄںج پہاڑاں نال ٹکرا کے مُڑ مُڑ سُݨدی ہَے۔ پْرتِیکرم ہَے: اسِیں سںسّارِیکرن تے سںسّارکتا سِرجنی ہَے۔ سربتّ دا بھلا چَۄہاں کُۄٹاں وِچّ پھَیلائُݨا ہَے۔ اِس وِچّ سرب ستّاوادی نِگرانی پْربںدھّ دا بۄلبۄلا ہۄویگا۔ ’مانس کی جات سبھَے ایکَے پہِچاݨبۄ‘ دا راج ہۄویگا۔ ہتھِّیں کِرت٬ نِیاں٬ وںڈّ چھکݨ, شُدھّ سادا بھۄجن٬ سبر سںتّۄکھ نال سںتُّشٹ ہۄ اِکٹھِّیاں جِئۄُݨ دا بۄلبالا ہۄویگا۔ ستھانک تے وِشوی مںڈِّیکرن نتھّی جاویگی۔ کُدرت دا راج٬ سِسٹم تے سِدھاںت لاگُۄ ہۄݨگے۔ اِہ گلّاں ہالی کَیچ-22 (اسمبھّو ستھِتی) جاپدی ہَے۔ شیکھ چِلِّیئن گلّ بھاسدی ہَے۔ پر اِس بِناں کۄئی چارا نہِیں۔ کِئُںکِہ سُچّم سُچّا ترکشِیل ٹِیچا تے مارگ ہَے۔ ہر مہاںسںکّٹ پِچھّۄں منُکھّ دے آرتھِک٬ سماجِک ڈھاںچے پہِلاں ورگے نہِیں رہِںدّے۔ وِشو بھر دِییاں سرکاراں تے رہِبراں نُۄں مانوی ہِتاں کھاتر اِس دشا ’تے تے دِشا ولّ گمبھِّیر چرچے کر اِنہاں منسُۄبِیاں نُۄں سمبّۄدھِت ہۄݨا پَیݨا ہَے۔ مہاں سںکّٹاں دے ہلّ واستے سِدھاںتاں نُۄں چھڈّ سمادان لبھّݨے پَیںدے ہن۔ چِین٬ رُۄس٬ کِئۄُبا٬ وِیتنام٬ کۄرِییا آدِ ورگے کئی دیش کامیاب ہۄئی جا رہے ہن۔ آدرش بھاویں کٹھن لگدا ہَے٬ پر جیتُۄ ہۄݨ تک لڑدے رہِݨا پَیݨا ہَے۔ مانوی پہُںچّ نال کارپۄریٹی سمراٹاں ولّۄں مُناپھے لئی لگّی دَۄڑ نُۄں بینکاب کرنا ہی پَیݨا۔ اِس وِچّ ہی سبھ دا بھلا ہَے۔ کُدرت تُہاڈا اِںتذار کر رہی ہَے۔ جائۄ٬ بَیٹھۄ اُہدی گۄد وِچّ۔ کُدرت اُڈِیکے مانوتا تَینُۄں! ویکھِیں پھِر مڑک بھری ذِںدّگی تیرے وِہڑِیاں وِچّ گائیگی٬ نچّیگی۔