پہِلاں پہِل جدۄں اِکّ پتّرکار ہۄݨ دے ناتے کِسے کالج جاں یُۄنِیورسِٹی تۄں اُتھّے آݨ کے بچِّیاں نُۄں سمبّۄدھن کرن دا سُنیہا مِلدا تاں من وِچّ چاء ہُںدّا سی٬ اجّکلّہ اُہ چاء نہِیں رِہا۔ کارن اِہ ہَے کِہ اُس سمیں ورگے بچّے اجّ نہِیں رہِ گئے٬ نوِیں سۄچ والے بچّے جِہڑے سوال پُچھّݨ لگدے ہن٬ اُنہاں دے جواب دیݨ تۄں اسِیں اسمرتھّ لگدے ہاں۔ ساڈے سمیں دا لپھذ ’نوِیں پِیڑھی‘ اُدۄں کھاس ارتھ والا ہُںدّا سی٬ پھِر اںگّریذی پْربھاو ہیٹھ ’مِلینِیئم کِڈّذ‘, یانی ہذارواں سال بدلݨ اتے دۄ ہذار نال شُرُۄ ہُںدّے سالاں دے دَۄر وِچّ پَیدا ہۄئے بچِّیاں نال ساڈا واہ پَیݨ لگّ پِیا۔ اُس پِچھّۄں اگلا شبد ’جَین نَیکسٹ‘, (یانی اگلی پِیڑھی) شبد ورتِیا جاݨ لگّا اتے پھِر ’جَین ذَیڈّ‘ دے شبد تک پَیںڈا کرن دَۄران اسِیں جوانی دے برُۄہاں اُتّے کھڑھے بچِّیاں وِچّ اِنا پھرک دیکھ رہے ہاں کِہ اُس پھرک کارن سانُۄں اُنہاں بچِّیاں دے سوالاں دا ساہمݨا کرنا اَۄکھا ہُںدّا ہَے۔ اِنہاں بچِّیاں دے سوال یُگّاں تۄں تُری آئُںدی منُکھّتا والے سپھر بارے نہِیں ہُںدّے اتے پُلاڑ وِچّ داگے جا رہے اُپ-گْرہِیاں بارے وی بہُت گھٹّ پُچھّے جاںدے ہن٬ پَیسے دی دَۄڑ بارے سوال بہُتے ہۄݨ لگدے ہن۔ سوال پَیسے دی چُۄہا-دَۄڑ گلت ہۄݨ بارے نہِیں ہُںدّے٬ سگۄں اِس چُۄہا-دَۄڑ وِچلے ترِیکِیاں بارے اِس ترہاں کِیتے جاںدے ہن کِہ اسِیں کھُد اُلجھݨ وِچّ پھس سکدے ہاں۔
ساڈے بچپن دے دِناں وِچّ آذادی مِلی نُۄں ہالے بہُتے سال نہِیں سن لںگھّے٬ اُس آذادی لئی دیش دے دیشبھگتاں ولّۄں کِیتِییاں کُربانِییاں لۄکاں نُۄں یاد سن اتے دیش نُۄں آذادی مِلݨ ویلے اِس وِچّۄں اِکّ نواں دیش پاکِستان بݨن ویلے دی کٹّ-وڈھّ بھُگتݨ والے لۄک وی گھر-گھر وِچّ مِل جاںدے سن۔ اُہ سانُۄں دیش لئی کُربانی دی بھاونا بارے اِںج دسِّیا کردے سن٬ جِویں دھرم دی کتھا کردا کۄئی پْرچارک مۄہرے بَیٹھی سںگّت نُۄں اُس دھرم دی بھاونا وِچّ رچ-مِچ جاݨ لئی پْریردا ہَے۔ ساڈے ورگے بچّے اِہۄ جِہِییاں گلّاں نُۄں دِل دی ڈُںگھّائی تۄں سُݨدے٬ سمجھݨ دا یتن کردے تے جدۄں وِہلے ویلے آپۄ وِچّ گلّبات کردے تاں اُس ویلے وی بھگت سِںگھّ٬ کرتار سِںگھّ سرابھا٬ چںدّر شیکھر آذاد٬ سُبھاش چںدّر بۄس تۄں شُرُۄ کر کے شاںتی دا پُجاری منّے جاںدے مہاتما گاںدھی تک دی چرچا چھۄہ لِیا کردے سن۔ اجّ اُہ کُجھ نہِیں ہُںدّا٬ سگۄں اجۄکے سماج دے بچّے کئی وار اِہ گلّاں کردے سُݨدے ہن کِہ پھلاݨا آگُۄ مَۄکا مِلدے سار اَینے کرۄڑ رُپئے دی کمائی کر گِیا تے لۄکاں نیں پھِر وۄٹاں پا کے اُس نُۄں چُݨ لِیا ہَے۔ جدۄں کۄئی بچّا اِہ پُچھّدا ہَے کِہ لۄکاں نُۄں پتا ہۄݨ دے باوجُۄد اُنہاں نیں وۄٹاں کِئۄں پا دِتِّییاں تاں دُۄسرا بچّا ساڈے بچپن دَۄران آم کہی جاںدی اِہ گلّ نہِیں کہِںدّا کِہ اُسدے کرماں وِچّ جِتّݨا لِکھِیا سی٬ سگۄں اجّ دے بچّے بہُت سہِج بھاو نال اِہ کہِ دِںدّے ہن کِہ ’پتا ہَے٬ اُسنے چۄݨ جِتّݨ لئی کِنّے کرۄڑ کھرچے سن! ’ بچِّیاں دی گلّبات چۄݨ جِتّݨ لئی کرۄڑاں دے کھرچ اتے اُس کھرچ لئی کرۄڑاں دی کمائی کرن دے داء لائُݨ دی چرچا تک پہُںچّ گئی تاں چںگّی گلّ ہَے٬ پر اِتھّۄں مۄڑا چںگّے پاسے نہِیں پَیںدا٬ سگۄں اِس پُٹھّے پاسے پَیںدا سُݨ جاںدا ہَے کِہ بںدّے پلّے ہۄر کُجھ ہۄوے ناں ہۄوے٬ اَینا کُ پَیسا کمائُݨ دی کُجھ ناں کُجھ اکل ذرُۄر ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔
بِیتے دہاکِیاں وِچّ کِسے دا ’لکھّپتی‘ ہۄݨا بڑی وڈّی گلّ ہُںدّی سی٬ اجّ کِسے دا ’کرۄڑپتی‘ بݨ جاݨا وی کۄئی کھاس گلّ نہِیں رہی۔ “اربپتی” وی بہُت ہن تے گُگّل دی کْرِپا نال بچّے اُسے وکت پتا کر لَیںدے ہن کِہ بھارت وِچّ اجّکلّہ کِنّے مائِیادھاری کِس پدھّر دے ہن! گلّ اِنی اگّے ودھ گئی ہَے کِہ ’کھربپتی‘ دی چرچا ’بِلِیئنیئر‘ وجۄں گلّاں کردے بچّے پھِر اِہۄ جِہی گلّ کہِںدّے ہن کِہ پھلاݨا سیٹھ پھلاݨے سَۄدے تۄں مۄٹا داء لا کے پھلاݨے رَیںک دا پُۄںجِیپتی بݨِیا ہَے۔ اجّ دا بچپن کُربانی اتے دیشبھگتی دی چرچا لئی پھذُۄل دی سِر-کھپائی کرن دی تھاں آپݨا سماں امِیراں وِچّ شامل ہۄݨ دے پھارمُۄلے سِکھّݨ اتے ورتݨ دے وسِیلے سۄچݨ اُتّے لائُݨ لگّ پِیا ہَے۔ اُنہاں لئی پہِلاں امبّانی گھراݨا پْریرنا دا سرۄت بݨِیا وی اسِیں دیکھِیا سی٬ جِسنے جِہڑی سِیاسی دھِر دی مدد نال اُٹھاݨ پھڑی٬ اُسے دے جڑھِیں تیل چۄئِیا اتے دُۄسری دھِر نال ساںجھ وِچّ ہۄر امِیر ہۄ کے ہر چۄݨ مَۄکے پاسا بدلݨ لگّ پِیا۔ اجۄکی سرکار دے دَۄر وِچّ گَۄتم اڈانی اِس دیش دے اُبھّردی اُمر دے بچِّیاں دا پْریرنا سرۄت بݨ گِیا جاپدا ہَے٬ جِسنے سرمائے دی دَۄڑ نُۄں پھِرکاپْرستی دے ذہِر دی سِیاست وِچّ لپیٹ کے دیش نُۄں آرتھِک مذبُۄتی دیݨ دے اۄہلے اِکّ کھاس دھرم دے راج دا سُپنا وِکھا کے اُس وِچّۄں کمائی کرن دا نواں رستا اُلِیک لِیا ہَے۔
گلّ کِسے اِکّ آگُۄ٬ اِکّ سیٹھ جاں اِکّ پارٹی دی نہِیں٬ اُس لۄکتںتّری پْربںدھّکی ڈھاںچے بارے کرنی بݨدی ہَے٬ جِس وِچّ ’آم لۄک‘ دا مساں شبد ہی چلّدا ہَے٬ آم لۄکاں لئی کِیتا کُجھ نہِیں جاںدا۔ بچپن تۄں اسِیں اِہ رٹدے آئے ساں کِہ لۄکتںتّر اسل وِچّ ’لۄکاں لئی لۄکاں راہِیں لۄکاں ولّۄں چلائِیا جاںدا‘ اِدّاں دا راج ہُںدّا ہَے٬ جِتھّے ہر گلّ لۄکاں دے بھلے نُۄں سیدھت ہُںدّی ہَے۔ اُدۄں ’آم لۄکاں‘ والے شبد دی ورتۄں شُرُۄ نہِیں سی ہۄئی٬ ورنا ہر گل نال ’آم‘ جۄڑن دے چکّر وِچّ اسِیں ’کھاس‘ بارے سۄچݨا بچپن وِچّ ہی بںدّ کر چھڈّدے۔ ساڈی پِیڑھی والے لۄک جدۄں اُس ویلے پڑھائے گئے لۄکتںتّر دے ارتھاں نُۄں اجۄکے سماج دے پْرسںگّ وِچّ سمجھݨ دا کۄئی یتن کردے ہن تاں سِر گھُمّ جاںدا اتے وِشو کۄشاں وِچلے ارتھ بھُیاںٹݨِییاں کھاںدے نذر آئُںدے ہن۔ پھِر وی اِس چلںتّ راج پْربںدھّ نُۄں لۄکتںتّر کِہا جاںدا سُݨ لَیںدے ہاں۔
جوانی وِچّ پَیر دھردی اجۄکی نوِیں پِیڑھی ساتھۄں پُچھّدی ہَے کِہ جدۄں پَیسا سارے اَیب ڈھکّݨ دی سمرتھّا رکھّدا ہَے تاں ترِیکا ٹھِیک ہۄوے جاں گلت٬ اُسدا ہرذ کی ہَے! اُنہاں دے چِہرے اُتّے بیئیِمانی دا کۄئی بھاو نہِیں ہُںدّا٬ سگۄں پُۄری اِمانداری نال اِس گلّ بارے جاݨنا چاہُںدّے ہن۔ اسِیں بچݨ واستے جدۄں اسُۄلاں اتے سماجی مریادا دی گلّ کردے ہاں تاں اُہ اِہ پُچھّ لَیںدے ہن کِہ کی منُکھّتا دے اجّ تِیکر دے سپھر وِچّ اِہ دۄویں گلّاں سہی ارتھاں وِچّ کدے امل وِچّ لاگُۄ ہۄئیِیاں سن! اُہ اِتِہاس دا چَیپٹر کھۄلہ کے دسّدے ہن کِہ ہر راج وِچّ آم لۄک بھُکھّے مردے رہے٬ پر راجے اتے اُنہاں دے دربارِیئے اَیش کردے رہے تے دھرم دی دھارنا نال جۄڑ کے اسُۄل اتے مریادا سمجھائُݨ والے وی دَۄلتاں وِچّ کھیڈدے رہے۔ اُس ویلے کدے کِسے نیں اُنہاں اگّے اکھّ چُکّ کے سوال کرن دی جُرئت نہِیں سی کِیتی۔ جے کِسے نیں اِہ جُرئت کرن دی کۄشِش کِیتی تاں اُسدا جِہڑا ہشر ہُںدّا سی٬ اِتِہاس دے پنِّیاں اُتّے اُہ لِکھِیا مِل جاںدا ہَے۔ سچّ بۄلݨ جاں سوال پُچھّݨ دی سذا جِس نُۄں دیݨی ہُںدّی٬ اُس نالۄں ودھّ اُس ورگے ہۄرناں لئی سبک سِکھائُݨ والی بݨ جائِیا کردی سی۔ پھِر اُہ بچّے اِہ کہِںدّے ہن کِہ اجّ وی تاں اِہی ہُںدّا رہِںدّا ہَے۔ اُہ اِہ وی کہِںدّے ہن کِہ دھرم کھیتر وِچّ وِچرن اتے لۄکاں نُۄں دھرم نال جۄڑن والے پْرچارک وی آپݨی گلّ اُتّے ذۄر دیݨ لئی رجّواں جھُۄٹھ بۄلدے ہن٬ سِیاسی آگُۄ وی بۄلدے ہن٬ پھِر پھرک کی رہِںدّا ہَے! جِہڑی سوالاں دی لڑی اُہ شُرُۄ کر لَیںدے ہن٬ اُسدا کھِیال کر کے وی سانُۄں پسِینے آئُݨ لگّ سکدے ہن۔
اُردُۄ دی اِکّ کہاوت سُݨی ہَے کِہ تُۄں مَینُۄں مُلّاں منّ٬ پھِر مَیں تَینُۄں کاذی کہُۄں! اِسدا متلب اِہ ہَے کِہ لۄکاں وِچّ اِکّ دُۄجے دی مہِما بݨائُݨ دا کمّ کرِیئے٬ پھِر ناں کۄئی تیرے کھِلاپھ بۄلݨ جۄگی ہِمّت کریگا اتے ناں میرے کھِلاپھ سِر چُکِّیا کریگا۔ مَینُۄں اِسلام دا بہُتا پتا نہِیں اتے اِہ گلّ وی پتا نہِیں کِہ اِہ کہاوت کِدّاں بݨی سی٬ پر منُکھّی اِتِہاس دے پڑاواں دا وِشلیشݨ پدارتھوادی سۄچ نال کرن والِیاں دی سُݨائی ہۄئی دھارنا یاد ہَے کِہ راجا اتے پُجاری٬ دھرم جاں دیش بیشک کۄئی ہۄوے٬ آپس وِچّ مِل کے چلّدے اتے اِکّ دُۄسرے دی ڈھال بݨدے آئے ہن۔ اِسے لئی پُجاری ورگ ربّ جاں اِیشور وِچّ لۄکاں دی سِدھّی آستھا بنّہائُݨ دی بجائے ’راجا پرجا دا پِتا‘ دی دھارنا نال لۄکاں نُۄں اِہ سمجھائُݨ دے کمّ لگّا رہِںدّا سی کِہ اِہ راجا اِس لئی بݨِیا ہَے کِہ ربّ دی اِچھّا سی اتے اِہ ذُلم وی کردا رہے تاں اِسدے اگّے بۄلݨا نہِیں٬ کِئُںکِہ اِہ سبھ کُجھ ربّ دی اِچھّا نال کردا ہَے۔ کہِݨ پِچھّے سِدھّا متلب اِہ بݨدا سی کِہ اِسدے ذُلم دا وِرۄدھ کِیتا تاں ربّ دا کہِر اِس جنم وِچّ وی بھُگتݨ والی نَۄبت آ سکدی ہَے اتے اِہ وی ہۄ سکدا ہَے کِہ اِس جنم وِچّ بچے رہِیئے اتے اِہ گلتی بھُگتݨی سانُۄں اگلے جنم وِچّ پَے جاوے۔ لۄک تاں اِس جنم وِچّ ہی ڈرے جِہے ہُںدّے ہن٬ اُنہاں نُۄں اگلے جنم وِچّ بھُلّ دا پھل بھُگتݨ دی گلّ کہِ کے اِنا دہِشتذدا کِیتا جاݨ لگّ پِیا ہَے کِہ اُنہاں دے من وِچّ وِرۄدھتا کرن دی سۄچ وی ٹِکݨ دا کۄئی کھُۄںجا نہِیں لبھّ سکدی٬ بھٹکدی آتما واںگ بھٹکدی جاپݨ لگّ جاںدی ہَے۔
ساڈے اجّ دے یُگ وِچّ اِہۄ کُجھ تاں ہُںدّا پِیا ہَے۔ راجا اتے دھرم دے پْرچارک جاں پَیرۄکار آپس دی اݨ-اَیلانی٬ پر ساپھ دِسدی ساںجھداری نال چلّدے اتے لۄکاں دے اکھِّیں گھٹّا پائُںدے ہن۔ جدۄں دھرم کھیتر دا کۄئی پْرچارک کِسے وکت کِسے راجسی ہستی اگّے سِر چُکّݨ دی جُرئت کردا ہَے تاں آسا رام ورگا ہشر بھُگتݨ لئی جیلہ بھیجِیا جا سکدا ہَے جاں دھرم کھیتر دے مہارتھی آپس وِچّ سِر جۄڑ لَیںدے ہن تاں راجسی تاکت والے نُۄں جھُکݨ اتے بھُلّاں دی مُیاپھی مںگّݨ نُۄں مجبُۄر کر سکدے ہن۔ راجسی تاکت دا پھِر ذۄر پَے جاوے تاں دھرم کھیتر دے مہاںرتھِییاں نُۄں در-در دی کھاک چھاݨن لئی تۄر دِںدّے ہن اتے اُنہاں دی تھاں آپݨے چہیتے بِٹھا کے آپݨی مرذی نال پھَیسلے پلٹݨ لگّ سکدے ہن۔ اُمر دا چۄکھا پںدھّ مُکا چُکّے اتے چَۄتھے پہِر نیڑے پُجّے لۄک اِدّاں دے ہالات وِچّ ’اِکّ چُپّ اتے سَۄ سُکھّ‘ دا پھارمُۄلا ورتݨ وِچّ بھلائی سمجھدے ہن٬ پر نوِیں پِیڑھی والے بچّے اکھّ نِیوِیں کرن لئی تِیار نہِیں٬ اُہ اِس کھیڈ وِچّۄں اُہ سبک سِکھّݨ تُر سکدے ہن٬ جِہڑا اسِیں پہِلِییاں ستراں وِچّ کہِݨ دی کۄشِش کِیتی ہَے۔ کِسے اۄہلے بِناں اُہ اِہ گلّ پُچھّدے ہن کِہ جدۄں راجسی ستّا دے سِکھر اُتّے بَیٹھے راجسی آگُۄ وی تے دھرم کھیتر دے مہارتھی وی جھُۄٹھ بۄلدے اتے مریادا تۄڑن لگّے نہِیں جھِجکدے تاں اسِیں اسُۄل کاہدے لئی پڑھِیئے! کی اِس سوال دا جواب سِدھّے ارتھاں وِچّ دیݨا کدی سَۄکھا ہۄ سکدا ہَے تے کی ساڈا دِتّا جواب اُنہاں دی کِسے وی ترہاں تسلّی کروائُݨ جۄگا سابت ہۄ سکدا ہَے؟ اِتھّے آݨ کے سوالاں دی لڑی چکّروِئۄُ وِچّ اُلجھ جاںدی ہَے۔
آپݨی مہِما دے سِکھر دے دِناں وِچّ اِکّ واری انّا ہذارے نُۄں پُچھِّیا گِیا سی کِہ اُہ کیںدر جاں کِسے راج دی سرکار بدلݨ دا وی مۄرچا لائُݨگے؟ اُسنے ساپھ کِہا سی کِہ اِدّاں نہِیں کرنگے۔ اِسدا کارن اُنہاں اِہ دسِّیا کِہ اجۄکے ہاکم بھْرِشٹاچار دی اَیمّ اے پاس لگدے ہن٬ اِنہاں دی تھاں جِہڑے نویں آئُݨگے٬ جے اُہ بھْرِشٹاچار دی پی اَیچّ ڈی کر گئے تاں کی اسِیں سرکاراں بدلݨ ہی لگّے رہاںگے۔ اُسنے کِہا سی کِہ لۄڑ سرکاراں بدلݨ دی نہِیں٬ سماج بدلݨ دی ہَے٬ پر سماج نُۄں بدلݨ دا کۄئی نکشا اُہ پیش نہِیں سن کر سکے اتے تھکّ-ہار کے آپݨے پِںڈّ رالیگݨ سِدھّی جا بَیٹھے سن۔ اجّ دے بھارت نُۄں پھِر تۄں اِکّ انّا دی لۄڑ ہَے٬ پر اِہۄ جِہے انّا دی نہِیں٬ جِہڑا چار دِن آم لۄکاں نُۄں بھُچالی رپھتار دیݨ دے بائد مَیدان چھڈّ کے آرام کرن چلا جاوے٬ سگۄں اِہۄ جِہے انّا دی لۄڑ ہَے٬ جِہڑا سِرڑ دے نال سماج دی اگوائی کر سکے تے سیدھ دے سکے۔ اجّ دے بھارتی سماج نُۄں سچّمُچّ اِکّ سِرڑی سُدھارک دی لۄڑ ہَے٬ جے اُہ ناں مِلِیا تاں ’جَین ذَیڈّ‘ دے جِہڑے جھلکارے کُجھ ہۄر دیشاں وِچّ اسِیں ویکھے ہن٬ اُہ بھارت دے سماج وِچّ وی دیکھݨ نُۄں مِل سکدے ہن اتے جِویں اُنہاں دیشاں وِچّ سِرپھ جَین ذَیڈّ دی لہِر اُٹھّی اتے وکت دی سرکار بدلݨ اتے اراجکتا پھَیلائُݨ پِچھّۄں کھتم ہۄ گئی٬ بھارت نُۄں اِہ سبک نہِیں چاہِیدا۔ دُنِییا دے جِہڑے دیشاں وِچّ اُہۄ جِہی لہِر دی اُٹھاݨ ہۄئی٬ اُتھّے مُکابلے دا یۄگ بدل پیش ناں ہۄݨ کارن ستھِتی ہۄر اݨسُکھاوِیں بݨدی رہی ہَے٬ بھارت نُۄں اُس پْرتِیک دی نہِیں٬ کِسے اسُۄلی لہِر دی اُڈِیک ہَے۔
* * * * *