{وَیسے گِݨتِییاں مِݨتِییاں وِچّ پَیݨا کۄئی بہُتا ودھِییا کمّ نہِیں٬ اسِیں اِس نُۄں اکسر گِݨاتمک وِشلیشݨ (Quantitative Analysis) آکھدے ہاں٬ پر جے اِہ گُݨاتمک وِشلیشݨ (Qualititative Analysis) دے رستے لَے کے جاݨ والا ہۄوے٬ تاں گِݨتِییاں مِݨتِییاں وِچّ پیݨا اِنا بُرا وی نہِیں۔ مَیں اِس لیکھ راہِیں پاٹھکاں اگّے سِرف اںکّڑے رکھّ رِہا ہاں۔ ٹھِیک جاں گلت –پھیسلا تُہاڈے ہتھّ … … …. لیکھک}

گُرمتِ دی گلّ جِتھّۄں وی سُرُۄ کرِیئے٬ “پںجّ” دا اںکّ بڑا دھِیان کھِچّدا ہَے۔ سبھ تۄں پہِلاں سِکھّ دھرم دی نِیںہ رکھّݨ والے جگت-گُرُۄ سْری گُرُۄ نانک دیو جی نیں پْرمیشر بارے٬ دُنِییاں بارے اتے منُکھّ بارے آپݨے وِچار دِتّے۔ اُنہاں دسِّیا کِہ ساری شْرِشٹی پںجّ تتّاں دی بݨی ہۄئی ہَے۔ اِسے سِدھاںت نُۄں باکی گُرُ ساہِبان نیں اگاںہ تۄرِیا۔

(پںچّ تتُ کرِ تُدھُ شْرِشٹِ سبھ ساجی٬ کۄئی چھیوا کرِئۄ جے کِچھُ کِیتا ہۄوَے۔ -سُۄہی مہلا 4, اںکّ 736)

کُدرت تۄں بائد گُرُ ساہِبان نیں کِہا کِہ منُکھّی من وی پںجّ تتاں تۄں بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔

“اِہُ منُ کرما٬ اِہُ منُ دھرما۔۔

اِہُ منُ پںچّ تتُ تے جنما۔۔” -گُرُۄ نانک دیو جی (اںکّ 415)

کُدرت نُۄں بݨائُݨ والے پںجّ تت اِہ ہن –آکاش٬ ہوا٬ اگنی٬ پاݨی اتے پْرِتھوی۔ اِہ منِّیا گِیا ہَے کِہ سبھ تۄں پہِلاں آکاش سی٬ پھِر ہوا ہۄںد وِچّ آئی٬ ہوا تۄں اگنی پَیدا ہۄئی٬ اُس اگنی تۄں پاݨی اتے پاݨی تۄں پْرِتھوی نیں ورتمان رُۄپ دھارِیا۔ سمجھِیا جاںدا ہَے کِہ پرلۄ سمے اِہ چکّر اُلٹ ہۄ جاویگا۔

سْرِشٹی وِچّ سبھ تۄں اُتّم جُۄن منُکھّ دی ہَے٬ اِس لئی سارے وِچار اُس نال سمبّںدھّت ہن۔ منُکھّ دا ادھِئَن بہُت وِشال ہَے پر اسِیں سںکھّیپ وِچّ اُس دے تن اتے من تے کیںدرت ہۄواںگے۔ کِئُںکِہ دھرم اُہ اسُۄل ہن جِہڑے تن اتے من دۄواں نُۄں سںتُّلِت٬ سُکھاواں اتے کھِڑِیا ہۄئِیا رکھّ سکݨ۔ شائِد اِہی کارن ہَے کِہ سِکھّ دھرم وِچّ اِکّ گلّ تن نال سمبّںدھّت ہَے تاں دُۄجی من نال۔ دیکھۄ تاں جرا –سیوا تن نال٬ سِمرن من نال؛ پںگّت تن نال٬ سںگّت من نال؛ باݨا تن نال٬ باݨی من نال؛ شکتی تن نال٬ بھگتی من نال؛ ششتر تن نال٬ شاشتر من نال؛ پںتھّ تن نال٬ گْرںتھّ من نال … …. آدِ۔

وَیسے تن اتے من نُۄں اِکّ دُۄجے تۄں وکھّ کرنا سمبھّو نہِیں۔ اِکّ دا پْربھاو دُۄجے تے جرُۄر پَیںدا ہَے۔ اِہ ہمیشا اِکٹھّے ہی رہِݨگے۔ شائِد اِسے کرکے گُرمتِ سِدھاںت دۄہاں دی سُدھائی کردے ہن۔

اسِیں پںجّ گِیان اِںدرِییاں دیکھݨا٬ سُݨنا٬ چکھّݨا٬ سُںگھّݨا اتے سپرش کرنا راہِیں جگت نال جُڑدے ہاں اتے اکسر اِنہاں دے ہی گُلام ہۄ کے رہِ جاںدے ہاں۔ پںجّ وِکار –کام٬ کْرۄدھ٬ لۄبھ٬ مۄہ٬ ہںکّار ساڈے من نُۄں گھیری رکھّدے ہن۔ جدۄں پںجّے اِکٹھّے ہۄ جاںدے ہن تاں اسر کئی گُݨا جِیادا ہۄ جاںدا ہَے۔ بھگت روِداس جی سْری گُرُ گْرںتھّ ساہِب جی وِچّ آسا راگ وِچّ سپشٹ کردے ہن:-

“مْرِگ مِین بھْرِںگّ پتںگّ کُںچّر ایک دۄکھ بِناس۔۔

پںچّ دۄکھ اسادھ جا مہِ تا کی کیتک آس۔۔” بھگت روِداس جی (اںکّ 486)

مْرِگ ’کنّ رس‘ کارن؛ مِین ’جِیبھ رس‘ کارن؛ بھْرِںگّ ’ناساں دے رس کارن‘, پتںگّا ’دْرِشٹی رس کارن‘ اتے کُںچّر ’اِںدری رۄگ کارن‘ مارے جاںدے ہن۔ بھگت روِداس جی کہِںدّے ہن کِہ اِنسان-جِس نُۄں پںجّے رۄگ اِکٹھّے چمبّڑے ہن۔ اُس دے بچݨ دی کی آس ہَے؟

رہِتناما بھائی دیسا سِںگھّ جی وِچّ درج ہَے٬

“پر-ناری٬ جُۄیا٬ استّ٬ چۄری٬ مدرا جان۔

پںچّ اَیب یہ جگت مَیں٬ تجَے سُ سِںگھّ سُجان۔”

پر اِہ نہِیں کِہ اِنہاں دا کۄئی ہلّ ہی نہِیں۔ نہِیں٬ اَیسی گلّ نہِیں۔ اُپاء گُرُ ساہِب دسّدے ہن۔ آئۄ 1699 اِیسوی دی وِساکھی نُۄں یاد کرِیئے۔ سْری گُرُ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں اُس دِن کھالسا پںتھّ دی ساجنا کِیتی سی۔ بھلا اُنہاں نیں پںجّ سِیس ہی کِئۄں لئے؟ پںجّ پِیارِیاں نُۄں اسِیں ارداس وِچّ ساہِبجادِیاں تۄں وی پہِلاں یاد کردے ہاں۔ گُرُۄ ساہِب جی نیں اِناں پںجّاں نُۄں کھُد گُرُۄ منِّیا سی۔ بھائی گُرداس جی نیں وی ذِکر کِیتا ہَے٬ “اِکّ سِکھّ٬ دُئ سادھ سںگّ٬ پںجّے پرمیشر”۔ کھَیر! گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں امّْرِت چھکائِیا٬ کھُد چھکِیا اتے اگاںہ تۄں ’رہِت مرِیادا‘ نِشچِت کر دِتّی۔

اِس رہِت مرِیادا نُۄں گھۄکھِیئے ذرا تاں اسِیں دیکھاںگے کِہ پںجّ دا اںکّ چھائِیا ہۄئِیا ہَے۔ تن لئی گُرُ ساہِب جی نیں پںجّ ککار جرُۄری کر دِتّے-کچھہِرا٬ کڑا٬ کیس٬ کںگھّا٬ کِرپان۔ من دی سُدھتا لئی گُرُۄ ساہِب جی نیں پںجّ باݨِییاں –نِتّنیم دا اںگّ بݨا دِتِّییاں۔ پںجّ دا اںکّ گُرُ ساہِب جی نُۄں اِنا پِیارا کِئۄں لگِّیا؟ اُنہاں نیں ناں کیول اُدۄں دے پںجّ پِیارِیاں-دئِیا سِںگھّ٬ دھرم سِںگھّ٬ ہِمّت سِںگھّ٬ مۄہکم سِںگھّ اتے ساہِب سِںگھّ –نُۄں ہی آپݨا گُرُ پںتھّ ہی منِّیا سگۄں اگاںہ تۄں کۄئی وی پںجّ سِںگھّ اِکٹھّے ہۄ کے گُرمتِ دی رۄشنی وِچّ جۄ کہِݨگے٬ اُس نُۄں ہُکم کرکے منّݨ دی تاکِید کِیتی۔

باہری رُۄپ وِچّ جتھّیبںدّک سیدھ دیݨ لئی اجّ کھالسے کۄل پںجّ تکھت ہن–سْری اکال تخت ساہِب٬ سْری کیسگڑھ ساہِب٬ سْری دمدما ساہِب٬ سْری ہجُۄر ساہِب٬ اتے سْری پٹنا ساہِب۔

اںدّرُۄنی رُۄپ وِچّ سِمرن دی کمائی کردِیاں ہئِیاں رُۄہانی دربار دِییاں وی پںجّ سٹیجاں دسِّییاں گئیِیاں ہن۔ گُرُۄ نانک دیو جی نیں پوِتّر جپُجی ساہِب وِچّ وی اِنہاں پںجّ کھںڈّاں دا ورݨن کِیتا ہَے-دھرم کھںڈّ٬ گِیان کھںڈّ٬ سرم کھںڈّ٬ کرم کھںڈّ اتے سچّ کھںڈّ۔ رُۄہانِیئت ترکّی کرن لئی پہِلاں من نُۄں سادھݨا جرُۄری ہَے اتے پںجّ وِکاراں تۄں بچݨا ہَے۔ پںجّ وِکاراں تۄں اُلٹ لۄڑ ہَے –سِیل٬ کھِما٬ سںتّۄکھ٬ وِویک اتے نِمرتا پںجّ گُݨاں دی جِنہاں تے دْرِڑ رہِںدِّیاں وِکاراں تۄں خلاسی مِل سکدی ہَے۔ وِکار رہِت سُدھ آتما نُۄں سِمرن کردِیاں٬ پْرمیشر دا جاپ کردِیاں رُۄہانی جھلکارے وجّدے ہن۔ اِناں وِچّ اِکّ شبد وار وار آئُںدا ہَے- “پںچّ شبد”۔ اِہ اںدّرُۄنی انہت شبد وی پںجّ ہن۔

اِکّ لیکھک دے انُسار٬

“تںتّ تںتّی٬ وِت چرم٬ کا گھن کاںسی کۄ جان۔

ناںد شبد گھن کۄ کہَے٬ سبھر سواس پہِچان۔”

تںتّ-تار نال وجݨ والے ساج: ہارمۄنِیئم٬ ستار٬ سرںدّا۔

’وِت-چرم‘ -چرم یانی چمّ نال چلݨ والے: ڈھۄلکی٬ تبلا۔

گھن-اواج دے کارن: کاسی کَیہ٬ گھںٹّا

ناد-پُلاڑ چۄں آئُںدی آواج: گھڑا وجائُݨا

سبھر-ساہ نال وجائے جاݨ والے ساج: جِویں بںسّری٬ الگۄجا آدِ۔

اِہ تاں انُبھوی ہی دسّ سکدے ہن کِہ سِمرن دی کمائی نال جۄ شبد وجدے ہن٬ اُنہاں دی آواذ کِہۄ جِہی ہُںدّی ہَے۔

گُرباݨی چۄں ہۄر ہوالے دیݨ نال لیکھ دے لمّا ہۄ جاݨ دا ڈر ہَے۔ پںجّ دی مہتّتا درسائُݨ لئی الںکّارِک رُۄپ چ‘ ورتِیا گِیا پںجّ لِکھ رِہا ہاں۔

“پْریم پلِیتا٬ سُرتِ ہوائی٬ گۄلا گِیانُ چلائِیا۔۔

بْرہم اگنِ سہجے پرجالی ایکہِ چۄٹِ سِجھائِیا۔۔”

بھگت کبِیر جی (اںکّ1161)

“ستُ٬ سںتّۄکھُ٬ دئِیا٬ دھرمُ٬ سُچِ سںتّن تے اِہُ مںتُّ لئی۔۔

کہُ نانک جِنِ منہُ پچھانِیا تِن کئۄ سگلی سۄجھ پئی۔۔”

گُرُ ارجن دیو جی (اںکّ 822)

وِئںگّمئی الںکّار وجۄں:-

“فِیلُ ربابی٬ بلدُ پکھاوج٬ کئۄُیا تال بجاوَے۔۔

پہِرِ چۄلنا گدہا ناچَے بھَیسا بھگتِ کراوَے۔۔”

بھگت کبِیر جی (اںکّ 477)

گَیر-سِکھّ متّاں چۄں:-مہامبھارت دے پںجّ پاںڈو-ارجن٬ بھِیم٬ یُدھِشٹر٬ سہِدیو٬ نکُل کَۄرواں دی سَینا تے بھارُۄ رہے۔ اِہ پںجّے پاںڈو ہِںدُّۄ متّ وِچّ نیکی دا پْرتِیک منّے جاںدے ہن۔

اِسلام متّ دِییاں “پںجّ نماجاں وکھت پںجِّ” سارے جاݨدے ہن۔ اِسلام دھرم دے پںجّ تھمّ منّے جاںدے ہن –سہادت دا کلما٬ نماج٬ رۄذے٬ ہذّ٬ ذکات۔

بُدھّ دھرم دے پںجّ شِیل سِدھاںت۔ پںجّ سِدھاںت اِہ ہن:-

“1. Kill not for pity’s sake lest ye slay.

The meanest thing upon its upward way

2.Give freely & receive but take from none.

By greed or force or fraud what is his own.

3.Bear not false witness,slander not,nor lie.

4.Shun drugs and drinks,within work the bit abuse,

Clear minds clean minds,need no Soma Juice

5.Touch not thy neighbour’s wife,

Neither commit sins of unlawful & unfit.

-Sir Edwin Arnold (Light of Asia)

پھُٹکل:- سبھِیاچار وِچّ اُڈاری لائُݨ والِییاں للِت کلاواں وی پںجّ ہن-راگ٬ کاوِ٬ چِترکلا٬ مُۄرتِیکلا٬ شِلپکلا۔ مہان آشک راںجھے نیں پںجّ پِیراں تۄں تھاپنا لئی سی۔ جدۄں پںجّ اُںگلِییاں آپس وِچّ جُڑدِییاں ہن٬ تاں اِکّ (ایکا) بݨدا ہَے۔ شائِد اِہی پںجّ پْرمیشر ہۄوے اِس تراں کِہا جا سکدا ہَے کِہ اُپرۄکت پںجّ آپس وِچّ اتے اِکّ دُۄجے نال جُڑے ہۄئے ہن اتے اِناں دا اِکّ کھاس مںتّو اتے مہتّو ہَے - {یانی جدۄں الگّ الگّ وِچار دھارا ہُںدّے ہۄئے وی سانُۄں جُڑن دی جاچ آ جاوے٬ تاں اسِیں اُس “اِکّ” دا بھید پا سکاںگے} کی تُہانُۄں پںجّ وِچّ کۄئی کھاس گلّ نذر آئی؟ ? مَینُۄں تاں اِہ اِکّ جادُۄئی اںکّ لگّدا ہَے۔ باکی وِچار آپۄ آپݨا … …. . ۔

-----------------------------------------00000-----------------------------------