اَیسّ آئی آر والے جِس پْریت دِییاں گلّاں اسِیں بِیتے کئی مہِینِیاں تۄں کردے آئے ساں٬ اُہ پںجّاب وِچّ وی اِسے ہپھتے آ پُجّا ہَے اتے آپݨے بھاجڑ-پائۄُ رںگّ وِکھائُݨ لگّا ہَے۔ سپَیشل اِںٹَیںسِو رِیوِیذن (اَیسّ آئی آر) اِس تۄں پہِلاں کئی راجاں وِچّ لۄکاں نُۄں تریلِییاں لِیا چُکّا ہَے۔ سبھ تۄں پہِلاں اِسدا رَۄلا بِہار تۄں شُرُۄ ہۄئِیا سی۔ اِہ اُدۄں شُرُۄ ہۄئِیا سی٬ جدۄں اُتھّے وِدھان سبھا دِییاں چۄݨاں ہۄݨ وِچّ کُجھ ہپھتے رہِںدّے سن۔ جدۄں اچانک اِہ سرگرمی شُرُۄ ہۄئی تاں پہِلاں آم لۄک سمجھدے رہے کِہ پِچھلِییاں سبھ چۄݨاں مَۄکے جِویں اُنہاں لۄکاں نُۄں وۄٹ بݨائُݨ دا اِکّ مَۄکا دِتّا جاںدا سی٬ جِنہاں دِییاں بݨِییاں نہِیں سن ہُںدِّییاں٬ اتے اِس دَۄران مر گئے جاں کِسے ہۄر تھاں چلے لۄکاں دِییاں وۄٹاں کٹّ دیݨ دا کمّ وی ہُںدّا سی٬ اَیتکِیں پھِر اۄداں ہی ہۄویگا۔ مگرۄں سمجھ پِیا کِہ اِہ اۄہۄ جِہا نہِیں٬ اسلۄں نواں چکّر ہَے٬ جِس وِچّ ہر کِسے نُۄں پہِلاں اِہ دسّݨا پَیݨا ہَے کِہ اُہ سال 2003 تۄں پہِلاں دا وۄٹر ہَے جاں بائد وِچّ اُسدی وۄٹ بݨی سی اتے جے 2003 تۄں پہِلاں دا وۄٹر ہَے تاں سابت کرنا پَیݨا ہَے کِہ اُدۄں کِس ہلکے دے کِس بُۄتھ اُتّے وۄٹ ہُںدّی سی! اِہ سابت کرن لئی جِنّی کِسم دے کاگذی سبُۄت مںگّݨے اُتھّے شُرُۄ کِیتے گئے تے اجّکلّہ پںجّاب وِچّ مںگّے جاݨ لگّے ہن٬ اُہ کِسے وی سدھارن وِئکتی لئی نِیںد اُڈائُݨ والے ہۄ سکدے ہن۔

بِہار وِچّ جدۄں اِہ کُجھ کِیتا جاݨ لگّا تاں اِس بارے بہُت سارِییاں پٹِیشن سُپرِیم کۄرٹ وِچّ پہُںچِّییاں سن٬ جِنہاں وِچّۄں کُجھ اُتّے سُݨوائی ہۄئی اتے کُجھ ہۄر اݨگَۄلِییاں ہۄݨ دِییاں کھبراں مِلِییاں سن۔ اِس اَیسّ آئی آر والی ساری پْرکِرِیا دی کمان اُس چۄݨ کمِشن دے ہتھّ ہَے٬ جِہڑا کھُد وِواداں وِچّ ہَے اتے وِواد بِہار دِییاں چۄݨاں اتے اَیسّ آئی آر شُرُۄ ہۄݨ نال نہِیں اُبھّرے٬ اُس وکت اُبھّر آئے سن٬ جدۄں چۄݨ کمِشن دے مَۄجُۄدا تِنّاں وِچّۄں دۄ کمِشنراں لئی نِیُکتی ہۄئی سی۔ پہِلاں اُنہاں وِچّۄں اِکّ جݨا رِٹائِر ہۄ گِیا٬ پھِر اِکّ کمِشنر استِیپھا دے کے اچانک گھر نُۄں چلا گِیا تاں کیںدر سرکار نیں دۄ کھالی سِیٹاں بھرن لئی اِنی دیر کِیتی کِہ بِہار دِییاں چۄݨاں سِر اُتّے آ گئیِیاں۔ اُس پِچھّۄں اچانک کاہلی وِچّ اِہ نِیُکتِییاں کِیتِییاں اتے اِنہاں نُۄں کِسے ادالت وِچّ چُݨَۄتی دِتّے جاݨ تۄں پہِلاں بِہار دی چۄݨ پْرکِرِیا دا اَیلان ہۄ گِیا۔ جدۄں چۄݨ پْرکِرِیا شُرُۄ ہۄ جاوے تاں چۄݨ کمِشن دے وِرُدھّ کِسے چُݨَۄتی نُۄں ادالت ولّۄں پْروان نہِیں کِیتا جا سکدا۔ پھِر سرکار نیں چۄݨ کمِشن دے مَۄجُۄدا مَیمبراں دِییاں تاکتاں اِنِییاں ودھا دِتِّییاں٬ جِنِّییاں اگّے کدے نہِیں سن ہُںدِّییاں اتے اُنہاں نُۄں منمرذی کرن دا کھُلّہا مَۄکا دے دِتّا۔ اُس ہالت وِچّ چۄݨ کمِشن دے وِہار اتے مُکھّ چۄݨ کمِشنر دے وِہار بارے بہُت سارِییاں کہاݨِییاں چرچا وِچّ آئیِیاں سن۔ کِسے سِیاسی آگُۄ واںگ مُکھّ چۄݨ کمِشنر اِہ کہِݨ لگّ پِیا کِہ بھارت وِچّ کِسے وی گھُسپَیٹھِیئے دی وۄٹ نہِیں رہِݨ دِتّی جاویگی۔ پر جدۄں لکھّاں لۄکاں دِییاں وۄٹاں کٹّے جاݨ مگرۄں پْرَیسّ کانپھرںسّ وِچّ پُچھِّیا گِیا کِہ کٹّے گئے ناواں وِچّۄں گھُسپَیٹھِیئے ہۄݨ دے شکّ ہیٹھ کِنّے لۄکاں دے ناںء کٹّݨے پئے ہن تاں اِہ کہِ کے تُر گِیا کِہ اُسدی پھلائیِٹ دا وکت ہۄ گِیا ہَے۔

جِہڑا کُجھ بِہار وِچّ ہۄئِیا سی٬ پھِر اُہۄ سبھ کُجھ پچھّمی بںگّال٬ کیرلا٬ آسام٬ تامِل ناڈھُۄ اتے کُجھ ہۄر راجاں وِچّ ہۄݨ لگّ پِیا۔ آسام نُۄں کۄئی پھرک نہِیں پَیںدا٬ کِئُںکِہ سرکار اُتھّے بھاجپا دی آپݨی ہَے٬ پر باکی راجاں وِچّ وِواد اُٹھّݨ لگّ پئے۔ اِہۄ کُجھ اِس ویلے پںجّاب دے لۄکاں نال ہۄݨ لگّ پِیا ہَے۔ بُۄتھ لَیول اپھسر (بی اَیلّ اۄ) پھۄن کر کے اِہ گلّ پُچھّدے ہن کِہ تُسِیں 2003 تۄں پہِلاں کِتھّے رہِںدّے سی؟ اگلا کہِںدّا ہَے کِہ 2003 نُۄں تاں تےئی سال بݨدے ہن٬ اُہ بِیتے چالی سالاں تۄں اِسے گھر وِچّ رہِ رِہا ہَے تاں بی اَیلّ اۄ کہِںدّا ہَے کِہ 2003 دی وۄٹر سُۄچی وِچّ تُہاڈی وۄٹ نہِیں لبھّ رہی٬ تُسِیں کۄئی سبُۄت پیش کرۄ کِہ اُس سال جاں اُس تۄں پہِلاں تُہاڈی وۄٹ اِس اَیڈّرَیسّ اُتّے ہُںدّی سی۔ اِنے سال پہِلاں دا کۄئی سبُۄت پیش کرنا بہُت مُشکِل ہُںدّا ہَے۔ اُس سال دی کۄئی وۄٹر لِسٹ اُس چۄݨ دے کِسے اُمِیدوار دے گھر وی شائِد ناں ہۄوے اتے آم لۄکاں کۄل لِسٹاں ہُںدِّییاں ہی نہِیں٬ اُنہاں نُۄں اِکّ دِن پہِلاں وکھّ-وکھّ پارٹِییاں دے ایجںٹّ جاں بی اَیلّ اۄ آݨ کے پرچِییاں دے جاںدے ہن اتے اگلے دِن وۄٹاں پائُݨ ویلے اُہ پرچِییاں پۄلِںگّ بُۄتھ وِچلا سٹاپھ اُتھّے آپݨے کۄل رکھوائی جاںدا ہَے٬ واپس نہِیں دِںدّا۔ پھرذ کرۄ کِہ وۄٹاں دے دِن اُتھّے پۄلِںگّ بُۄتھ دے سٹاپھ نُۄں اُہ پرچی لَیݨی بھُلّ گئی ہۄوے اتے وۄٹر آپݨے نال گھر وی لَے جاوے تاں اُس نُۄں بۄلۄڑی سمجھ کے سُٹّ دِںدّا سی٬ کِئُںکِہ سمبھّال کے رکھّݨ دا کۄئی کارن اجّ تک بݨدا نہِیں سی۔

اِہۄ نہِیں٬ کئی لۄک بِیتے سالِیں نَۄکری جاں رُذگار دے کِسے ہۄر وسِیلے دے چکّر وِچّ اِکّ تۄں دُۄسرے راج وِچّ رِہائِش بدل گئے ہۄ سکدے ہن اتے اِدّاں آم ہُںدّا ہَے۔ جدۄں اُنہاں نُۄں اِہ پُچھِّیا جاویگا کِہ 2003 وِچّ اُنہاں دی وۄٹ بݨی سی کِہ نہِیں جاں بݨی سی تاں کِتھّے بݨی سی تے اُہ سابت کرن واستے سبُۄت لِیائُݨ نُۄں کِہا جاویگا تاں آم آدمی نَۄکری تۄں چھُٹّی جاں کارۄبار سمبھّالݨ دا کمّ چھڈّ کے اُس پُراݨے راج دے پُراݨے پِںڈّ جاں شہِر تۄں آپݨی وۄٹ لبھّݨ جاویگا٬ جِہڑی اُتھّۄں والِیاں نُۄں وی نہِیں لبھّدی۔ دھِییاں وِیاہ ویلے سہُرے گھر جاݨ تاں اُتھّے وۄٹ نوِیں بݨ جاںدی ہَے تے پِچھّے پیکے گھر والی کٹّی جاںدی ہَے۔ اُنہاں نُۄں جدۄں پیکِیاں والی وۄٹ سابت کرن نُۄں کِہا تاں اُہ وۄٹاں لبھّݨ لئی مُڑ-مُڑ گیڑے لائُݨے پَیݨگے تے سہُرے گھر وِچّ کلیش پویگا کِہ وۄٹ بہانے نال پیکِیاں ولّ تُری رہِںدّی ہَے۔ اِس چکّر وِچّ جِہڑا کھرچا اتے راہاں دی کھجّل-کھُیاری ہُںدّی ہَے٬ چۄݨ کمِشن نُۄں اِسدا کۄئی پھِکر نہِیں ہۄویگا٬ اُنہاں لئی اِہۄ گلّ ذرُۄری ہَے کِہ 2003 دے سال والی وۄٹ بݨی ہۄئی کِسے تھاں وۄٹر سابت کرے٬ جِدّاں وی ہُںدّی ہَے٬ کرے اتے سابت نہِیں کر سکدا تاں اِس ناکامی پِچھّۄں پَیݨ والے کئی نویں چکّر بھُگتݨ لئی تِیار رہے۔ بَیٹھے-بِٹھائِیاں اِس مُسِیبت دی بِجّ لۄکاں دے سِر کِئۄں پائی گئی ہَے٬ اِہ گلّ آم لۄک کدے نہِیں جاݨ سکدے۔

جِہڑے لۄک کِسے دُۄجے راج وِچّ چلے گئے٬ اُنہاں وِچّ وِیاہ کروا کے گئیِیاں لڑکِییاں اتے کارۄبار جاں رُذگار لئی جاݨ والے لۄک وی ہن اتے پںجّاب چھڈّ کے پکّے وسیبے لئی پرواس کرن والے لۄک وی ہن۔ اُنہاں لئی اِہ کھیڈ ہۄر پُیاڑے پائُݨ والی ہَے۔ اِدّاں دا پرواس کر چُکّے پرِوار دی اِکّ دھی لئی بِیتے دِنِیں جدۄں مَیں اِکّ ذِلہے دے چۄݨ دپھتر نُۄں پھۄن کِیتا تاں اُتھّۄں سمبّںدھّت اپھسر نیں دسِّیا کِہ اِدّاں دے کمّ واستے پھۄن کرن والے تُسِیں پہِلے نہِیں٬ رۄذ درجناں دے ہِساب نال پھۄن آئُںدے ہن اتے سارِیاں دی اِکّۄ مںگّ اِہۄ ہُںدّی ہَے کِہ 2003 تۄں پہِلی کۄئی وۄٹ سُۄچی چاہِیدی ہَے۔ اُسنے دسِّیا کِہ کئی پرِواراں دے لۄک دِلّی جاں اُستۄں وی پرے کِسے راج وِچّ وِیاہی آپݨی دھی٬ جِسنے کئی وار کۄئی بچّا چُکِّیا ہُںدّا ہَے٬ نُۄں لَے کے آئُںدے ہن تاں اسِیں لۄک وی دُکھی ہُںدّے ہاں٬ پر کئی وار اُنہاں دا دسِّیا پتا دیکھݨ پِچھّۄں وی وۄٹ نہِیں مِلدی۔ اِسدا کارن اِہ ہَے کِہ پہِلاں اُہ وۄٹ جِس کالۄنی جاں پِںڈّ وِچّ سی٬ اُسدا ناںء بدل گِیا ہۄ سکدا ہَے اتے ناںء بیشک ناں بدلِیا ہۄوے٬ کئی واری اُہ چۄݨ ہلکا بدل جاںدا ہَے اتے اجّ والِییاں لِسٹاں تۄں اُس وکت والے چۄݨ ہلکے دا کۄئی سںکّیت لبھّ سکݨا سَۄکھا نہِیں ہُںدّا۔ نتِیجے وجۄں کئی وار اِدّاں دے پرِواراں نُۄں کئی گیڑے لائُݨے پَیںدے ہن تاں باہر اِہ پْرچار ہۄئی جاںدا ہَے کِہ دپھتر والے کُجھ کردے نہِیں٬ شائِد کُجھ چڑھاوا بھالدے ہن٬ جدۄں کِہ اِہۄ جِہی گلّ نہِیں ہُںدّی تے ماملا اُس سال اتے اجّ دے سمیں دی وۄٹاں بݨائُݨ دی پْرکِرِیا اتے ہلکابںدّی بدل گئی کارن بیہدّ اُلجھِیا ہُںدّا ہَے۔

کُجھ گلّاں اِدّاں دِییاں اݨکِیاسِییاں ہُںدِّییاں ہن٬ جِنہاں دا کِسے نُۄں چِتّ-چیتا وی نہِیں ہُںدّا۔ پِچھلے دِنِیں سانُۄں چںڈِّیگڑھ دی سُکھنا لیک اُتّے اِکّ نَۄجوان مِل گِیا۔ کُجھ مِںٹّ دی جاݨ-پچھاݨ دے بائد جدۄں اسِیں پُچھِّیا کِہ کِتھّۄں دا ہَے تاں کہِݨ لگّا٬ اجّکلّہ تاں کِتۄں دا وی نہِیں۔ اسِیں کارن پُچھِّیا تاں اُسنے کِہا کِہ پںجّاہ سالاں دٹ نیڑے اُمر ہَے۔ بچپن وِچّ ماں-باپ پںجّاب تۄں اُٹھّے تے دکھّݨ دے اِکّ راج وِچّ چلے گئے سن۔ اُسدی پہِلی وۄٹ اُتھّے جا کے بݨی سی۔ پِچھّۄں باپُۄ مر گِیا تے ماں سدھارن اَۄرت ہَے۔ جِس شہِر تۄں پرِوار گِیا سی٬ اُسدے مُہلّے اتے گلی تک بارے کھاس کُجھ نہِیں جاݨدی۔ اِنے سالاں پِچھّۄں اُس مُہلّے نُۄں لبھّݨا وی مُشکِل ہَے اتے اُتھّۄں دے لۄک وی ساڈے پرِوار بارے بھُلّ چُکّے ہن۔ سانُۄں چۄݨ کمِشن دے بی اَیلّ اۄ پُچھّدے ہن کِہ پںجّاب دے کِہڑے ہلکے دے کِہڑے بُۄتھ اُتّے ساڈِییاں وۄٹاں ہُںدِّییاں سن تے سانُۄں ماں-پُتّر نُۄں پتا نہِیں لگدا۔ اُسدا کہِݨا سی کِہ اُہ دُۄسری وار آئِیا ہَے٬ پر جدۄں مُہلّا نہِیں لبھّدا تاں وۄٹ والا سبُۄت کِتھّۄں لبھّ کے پیش کر سکیگا؟ پتا نہِیں اُس واںگ کِنّے ہۄر پرِواراں دے لۄک اِسے ترہاں دھکّے کھاݨ لئی دُۄر دے راجاں تۄں پںجّاب اتے پںجّاب تۄں دُۄر-دُراڈے اِلاکِیاں تک دی کھیہ چھاݨن واستے تُرے پھِردے ہۄݨگے اتے جواب وِچّ اُنہاں نُۄں کُجھ لبھّدا نہِیں ہۄویگا۔ اُنہاں دا دُکھّ کَۄݨ سمجھیگا؟

پںجّاب وِچّ اِہ پْرکِرِیا اجے پِچھلے دِنِیں شُرُۄ کِیتی گئی ہَے اتے پہِلے گیڑ وِچّ ہی پتا نہِیں کِنّے لۄک اِسدے ستائے ہۄئے راتاں دی نِیںد اتے دِن دا چَین گُیائی بَیٹھے ہن۔ اگلے دِنِیں چۄݨ کمِشن دے سٹاپھ نیں جدۄں اُنہاں دی 2003 تۄں پہِلاں والی رِہائِش اتے اُس ویلے بݨائی وۄٹ سابت کرن لئی سکھتی کرنی شُرُۄ کِیتی تاں اِس مُسِیبت دے پدھّر دا اسلی اہِساس اُدۄں ہۄویگا۔ بہُت سارے لۄک اجے تک اِہ سمجھی پھِردے ہن کِہ کُجھ نہِیں ہۄݨ لگّا۔ کبُۄتر اکھّاں مِیٹ لوے تاں بِلّی مُڑ نہِیں جاںدی ہُںدّی۔ جِدّاں دی مُشکِل اجّ تک اسِیں دیش دے ہۄرناں راجاں وِچّ آئی دیکھ کے اݨگَۄلی کردے رہے ساں٬ اُسدی آمد نال جِدّاں دی ہلچل جِہی مہِسُۄس ہۄݨ لگّی ہَے٬ اِس پِچھّۄں اگلے سال آپݨے پںجّاب دے بھوِکھّ لئی وۄٹ پائُݨ دا سماں اُڈِیکݨ دی تھاں لۄکاں نُۄں آپݨا بھارتی ہۄݨا سابت کرن دے ارتھ وی سمجھ پَیݨ لگّ سکدے ہن۔

* * * * *