ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ نیں پِچھلے تھۄڑے ہی سمیں وِچ پںجّابی ساہِتک جگت نُۄں آپݨِییاں بہُ-پکھّی رچناواں دے کے اِک سفل لیکھک دے تَۄر تے آپݨا ناں بݨائِیا ہَے۔ اُسنے کہاݨی دی وِدھا تۄں آپݨا ساہِتک سفر آرمبھِّیا اتے پھِر کہاݨی دے نال ہی نال آلۄچنا٬ کھۄج٬ سمپّادنا٬ ساہِتک پُستکاں دے مُکھّ-بںدّاں اتے پںجّابی دے نامی ساہِتکاراں نال اِںٹروِیئۄُذ آدِ دے کارجاں اُتے وی پُۄری لگن٬ اِیمانداری اتے نِرپّکھتا نال ہتھّ اذمائِیا ہَے۔

ساڈی اجّ دی سںکھّیپ وِچار دا دھُرا “ڈا: کَیمبۄ دی سمُچّی ساہِتک دیݨ” سبںدھّی اِکّ پںچھّی جھات پُیائُݨی ہَے۔

لیکھک نیں آپݨی سِیماں نِردھارِت کرن اتے وِچار دی سرلتا لئی اُسدی سمُچّی ساہِتّک سِرجنا نُۄں اِںجھ وںڈِّیا ہَے:

1) اُسدا پْرکاشِت کہاݨی سںگّْرہِ: “دھُکھّدا گۄہٹا”

2) آلۄچنا: (اُ) پُستک–“برتانوی پںجّابی ساہِت”

(ا) ہۄر آلۄچناتمک لیکھ

3) کھۄج: ذبت-شُدا پںجّابی کوِتا: اِک آلۄچناتمک ادھِئَن

(4) سمپّادنا: (اُ) اِںٹرنَیشنل پںجّابی ساہِتّ٬ (ا) گِ: مکھّݨ سِںگھّ مْرِگِںدّ–ابھِنںدّن گْرںتھّ

5) پھُٹکل: اِںٹروِیئۄُذ٬ مُکھّبںدّ٬ رِیوِیئۄُذ اتے وِدئِک لیکھ آدِ

وِچار دا کَینوسّ وڈّا ہَے۔ اِک چھۄٹے جِہے لیکھ وِچ سارے وِشِیاں نال نِیائ کرنا اسمبھّو بھاویں ناں ہۄوے پر یکِینن اَۄکھا اتے بیئِنساپھی کر سکݨ دی سمرتھا رکھّدا ہَے۔ کِسے وی رچنا جاں رچنہارے اُتے آلۄچناتمک وِچار کرن لئی آلۄچنا دے کھیتر دِییاں سوَے-نِردھارت سِیماواں ہُںدِّییاں ہن اتے اِہناں سِیماواں دے اںدّر رہِںدِّیاں سمبھّاوناواں وی وِچارِییاں جاںدِییاں ہن۔ آلۄچنا دا کھیتر بہُت وڈّا ہَے۔ اسِیں اِہناں دی وِیاکھِیا وِچ ناں پَیںدے ہۄئے ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ دی سمُچّی رچنا نُۄں بس ذرا کُ ٹُمبّاگے۔ رِجھّْہدی دال وِچۄں داݨے چُݨکے دال دے رِجھّݨ دی ساکھی بھراںگے۔

ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ دی کہاݨی-کلا:

“دھُکھّدا گۄہٹا” ڈا: کَیمبۄ دا 12 کہاݨِییا تے نِربھر پلیٹھا کہاݨی سںگّْرِہ ہَے۔ ہر منُکھّ آم کرکے اتے ہر لیکھک وِشیش کرکے اِکّ دھُکھّدا ہۄئِیا گۄہٹا ہی تاں ہُںدّا ہَے۔ ہر لیکھک دی لِکھت اُسدے رچنہارے دے جِیون وِچلے دھُکھّدے گۄہٹے دا پرچھاواں ہی ہُںدّی ہَے۔ لیکھک وِچلی دھُکھّدی اگّ درئسل لیکھک اںدّر پلّدا-پسردا رۄہ٬ گُسّا٬ اسںتّۄس اتے سںوّیدنا ہَے۔ لیکھک ہر ہِیلے آپݨے اںدّر دھُکھّ رہی اِس اگّ نُۄں سدا کائِم رکھّݨا لۄڑدا ہَے۔ پِںڈّاں وِچ اکسر اگّ نُۄں “دھُکھّدی پاتھی/گۄہٹے” راہِیں دھُدھّل/سُیاہ وِچ دباکے/لُکا کے رکھِّیا جاںدا ہَے تاں جۄ لۄڑ پَیݨ تے اِس دھُکھّدے گۄہٹے راہِیں چُلہے وِچ اگّ بالی جا سکے۔ اِہ گلّ بڑے سںتّۄکھ والی ہَے کِہ کہاݨِیکار ڈا: کَیمبۄ آپݨِییاں سارِییاں ہی کہاݨِییاں راہِیں پاتراں دے املاں اتے کرماں دُیارا ستھِتِّییاں دی تہِ تکّ پُجّدِیاں٬ وارتالاپ اتے بِیان راہِیں پاتراں دے ورتارے پِچھّے کمّ کر رہے مانسِک تنائۄ نُۄں اُجاگر کرن دا یتن کردِیاں٬ دھُکھّدے گۄہٹے دی سارتھکتا نُۄں پْرگٹائُںدِیاں٬ سُلگدے رۄہ٬ گُسّے٬ اسںتّۄش٬ دُکھّ اتے کُجھ کر سکݨ دے جذبے نُۄں ہی پْرگٹائُںدا ہَے۔

ہر لیکھک آپݨی لِکھت دی سِرجݨا دے پلاں وِچ بھاویں اِکّلا ہی ہُںدّا ہَے پر پھِر وی کِسے ناں کِسے رُۄپ وِچ سمُّۄہ نال جُڑِیا ہُںدّا ہَے۔ ڈا: کَیمبۄ دِییاں کہاݨِییاں وِچ تتکالِین بھارتی اتے برتانوی سماج دی تسوِیر مُۄرتِیمان ہُںدّی ہَے۔ اُہ پرواسی لیکھک ہۄݨ دے ناتے دۄہاں ہی بھُۄ-کھںڈّاں دی راجنِیتک٬ دھارمِک٬ آرتھِک٬ سبھِیاچارک اتے ساںسکْرِتک رہِتل تۄں بھلی بھاںتِ جاݨُۄں ہَے۔ اُس دے من وِچ وی آم پرواسی واںگ ہی آپݨی جنم بھَۄںِe نال ساںجھ ہَے۔ اُسدے من وِچ تڑپ ہَے۔ پر اِس ساںجھ اتے تڑپ دے نال ہی نال اُہ اِس گلّ نُۄں وی سمجھدا ہَے کِہ لکھّ کۄشِش کرن اتے چاہُݨ تے وی اُہ جاں کۄئی ہۄر وی اُس ورگا پرواسی مُڑ آپݨے وتن جا کے وسّݨ وِچ سفل نہِیں ہۄ سکدا۔ کِئُںکِہ اُس دِییاں جڑھاں اُکھڑ چُکِّییاں نیں اتے اُسدی سںتّان ہُݨ برتانِییا دی ہی ہۄ کے رہِ گئی ہَے۔ “دھُکھّدا گۄہٹا” دی پہِلی کہاݨی “ذرد پتّا” اتے تِیجی کہاݨی “بںدّ کھلاسی” برتانِییا آ وسے پرواسی دے گھۄر سںتّاپ اتے دُکھاںت دی کہاݨی ہَے۔ “ذرد پتّا” ماتا٬ پِتا اتے دھی دُیالے گھُمّدی کہاݨی ہَے جِس وِچ “تِہرے” دُکھاںت دا یتھارتھک ورنݨ کِیتا گِیا ہَے۔ پرواسی پِتا گُربکھش سِںگھّ٬ ماتا سُرجِیت کَۄر اتے اُہناں دی بیٹی کَیلی ورگے پاتر سانُۄں آپݨے آلے-دُیالِئۄں مِل سکدے ہن۔ پرواسی ماتا-پِتا آپݨِییاں جدّی کدّراں-کِیمتاں اتے روائِتاں نال بجھّہِیا ہۄئِیا٬ پِیڑھی-پاڑے دی مار سہِںدّا ہۄئِیا دھرتی اُتے ڈِگّدے ذرد پتّے واںگ ارتھہِین ہۄ رِہا ہَے۔ کَیلی جِس بغاوتی اںدّاذ وِچ پِتا نُۄں کہِںدّی ہَے: “مَیں ہُݨ آذادی نال گھُمّ پھِر سکدی ہاں۔ مَیں کِتے ہُݨ نِیاݨی آں۔ پُۄرے اٹھاراں سالاں دی ہۄ گئی ہاں” پہِلی پِیڑھی دے ہر پِتا لئی وںگّار اتے نمۄشی دا کارن تاں بݨدی ہی ہَے پر اِسدے نال ہی ستھِتی نال سمجھَۄتا کرن دا چُپّ-سںکّیت وی دِںدّی ہَے۔

اِںج ہی چار پرتاں وِچ درسائی دَۄلت سِںگھّ دُیالے گھُمّدی دۄہرے دُکھاںت دی کہاݨی ہَے: بںدّ کھلاسی۔ اِہ کہاݨی اِکّلے دَۄلت سِںگھّ دی ہی نہِیں سگۄں بہُتے پرواسی آپݨے آپ نُۄں دَۄلت سِںگھّ دا رُۄپ ہی پائُںدے ہن۔ جدۄں دَۄلت سِںگھّ دے پِتا دی مَۄت ہۄئی تاں اُسدِییاں دۄ وِیاہُݨ یۄگ بھَیݨاں سن اتے دۄ نِکّے بھرا۔ سارِیاں دا پالݨ-پۄشݨ اتے وِیاہاں دے کارجاں دا سارا بھار اِکّلے دَۄلت سِںگھّ اُتے آ پَیںدا ہَے۔ دۄویں بھَیݨا وِیاہِییاں٬ بھرا لِکھائے-پڑھائے٬ وِیاہے ورے تاں جُدا ہۄ گئے۔ سارا ہی کرذ دَۄلت سِںگھّ دے سِر آ پِیا۔ بھراواں دی الِہدگی تے ساںجھے پروار دے بِکھرن نال اُسدا دِلّ ٹُٹّ گِیا۔ وائۄُچر سِسٹم ادھِین اُہ برتانِییا آ پُجِّیا۔ مِہنت کِیتی۔ بچّے وی مںگّوا لئے۔ برتانِییا پُجّ کے بچّے کھُلہے-ڈُلہے ماہَۄل وِچ وِچرن لگّے۔ اںگّریجی وِدِیا اتے ماہَۄل دی پاݨ ادھِین بیٹی “انِیتا” گۄرے نال دَۄڑ گئی٬ نِکّے مُںڈِّیاں راج تے جَۄہنی نیں وی آپݨے من بھائُںدے وِیاہ رچا لئے۔ دَۄلت سِںگھّ دا کۄئی وی آپݨا ناں بݨِیا۔ ناں نال دے جائے ہی اتے ناں آپݨی سںتّان ہی۔ اجِہی ہالت ہی اجّ دے پرواسی دی ہَے جِہڑے ناں گھر دے رہے اتے ناں ہی گھاٹ دے۔

ڈا: کَیمبۄ نُۄں برتانِییا اتے بھارت وِچلِییاں نسلوادی٬ وکھّوادی٬ اتّوادی٬ راجنِیتک٬ سرکاری اتے نِیم سرکاری رُچِّییاں دی مار دا اہِساس ہَے۔ “بھاگوںتّی” اتے “اِںتکام” نامی کہاݨِییاں 1984 دے دںگِّیاں سبںدھّی ہن۔ اِہناں کہاݨِییاں دی گۄںد اتے ہۄںد سابت کردی ہَے کِہ آپݨی جنم بھُۄمی تۄں دُۄر بَیٹھا لیکھک وی آپݨے دیش دے وِچ ہُںدّے ورتارے تۄں ابھِجّ نہِیں رہِ سکدا۔ اِںجھ ہی “دھُکھّدا گۄہٹا” ناں دی کہاݨی وِچ کہاݨِیکار نیں پرواسی رݨجِیت سِںگھّ دے وِچاراں نال ماتا-پِتا دے وِچاراں نُۄں پیش کردِیاں دۄہاں دی سۄچݨی دے اںتّر ولاں سںکّیت کِیتا ہَے۔ بدلدے رِشتِیاں وِچ ماتا پِتا ولۄں پِیار دی تھاں “پَۄںڈاں” دی اہِمِیئت نُۄں جتائُݨ کارن رݨجِیت سِںگھّ نِراش ہۄ جاںدا ہَے۔ اُہ مانسِک تنّائۄ وِچ ہَے: برتانِییاں بچِّیاں دے رہِݨ اتے پلݨ-پۄشݨ لئی ٹھِیک نہِیں(بھارت کِہڑا ٹھِیک ہَے؟)۔ اُسدے بھَیݨ, بھائی٬ ماتا-پِتا٬ دۄست-مِتّر سبھ ہی اُسدے وِرُدھّ ہۄ کے اُسنُۄں مجبُۄر کردے ہن کِہ اُہ دھُکھّدے گۄہٹے واںگ دھُکھّدا ہۄئِیا برتانِییا مُڑ جاوے٬ کیول پَۄںڈ کماوے٬ پِںڈّ نُۄں بھیجی جاوے اتے کیول پَۄںڈ کمائُݨ دی مشِین ہی بݨِیا رہے۔

ڈا: کَیمبۄ نیں برتانِییا رہِںدِّیاں رںگّ اتے نسل کارن وادھا ہُںدّا ویکھِیا ہَے۔ اِس تذربے دی دیݨ ہن: نسل کارن پرواسی نال ہُںدّے وِتکرے دِییاں تسوِیراں دی جھاکی پیش کرن والِییاں ڈا: کَیمبۄ دِییاں “رںگّ دی دِیوار” اتے “اِک چھِݨّ وی آذاد نہِیں” کہاݨِییاں جِہناں وِچ لیکھک نیں رںگّدار اتے کالِیاں نال ہُںدّے وِتکرے نُۄں بڑی ہی شِدّت اتے سُہِردتا نال پْرگٹ کِیتا ہَے۔ پںجّابی کھُسّا پائی جد اِک رںگّدار پرواسی بِیئر دا ارڈر دِںدّا ہَے تاں اُس دی واری آئُݨ تے وی جاݨ-بُجھّ کے گۄری اُس نُۄں بِیئر نہِیں دِںدّی۔ اُسدے ساتھی وی گُسّے وِچ آ جاںدے ہن اتے گلّ “تُۄں تُۄں مَیں مَیں تۄں ہُںدّی ہۄئی” ہۄر نسلوادی گُںڈِّیاں نال ہتھّۄ پائی تک پہُںچّ جاںدی ہَے۔ پر پُلس آکے پھِر وی رںگّدار پرواسی نُۄں ہی شِکںجّے وِچ لَیںدی ہَے۔ اِںجھ ہی “رںگّ دی دِیوار” وِچ بھاویں اِہ درسائُݨ دی کۄشِش کِیتی گئی ہَے کِہ کئی گۄرے اِنساف پسںدّ وی ہن اتے بِیج ناس تاں کدے وی٬ کِتے وی نہِیں ہُںدّا پر نسلوادی پاول دے ہمائِتِییاں دی وی گھاٹ نہِیں۔ پاولوادی کہِںدّا ہَے: “اِہناں کالِیاں نیں تاں ساڈی کَۄم نُۄں کھتم ہی کر دِتّا ہَے۔ اِہناں اسبھِیا لۄکاں نیں ساڈی سبھِئتا والی کَۄم نُۄں ذںگّ لا چھڈِّیا ہَے۔ جے اِس ترہاں ہی اِہناں دی گِݨتی ودھّدی گئی تاں اِہناں نیں ساڈے مُلک تے گالب ہۄ جاݨا ہَے تے رہِںدّی کھُۄںہدی اِس کَۄم دی شان نُۄں وی کھتم کر دیݨا ہَے۔”

ڈا: کَیمبۄ دِییاں بہُتِییاں کہاݨِییاں پاتر پردھان ہن پر اُسدے پاتر٬ پرواسِییاں دِییاں سمکالِین٬ سماجِک اتے نِجّی سمسِّیاواں دی سہی ترجمانی کردے ہن۔ اُسدِییاں کہاݨِییاں مانوی کدراں-کِیمتاں دی ہامی بھردِییاں پرتِیت ہُںدِّییاں ہن۔ 1984 وِچ بھارت دی راجدھانی اتے ہۄر کئی تھاواں اُتے نفرت اتے گُںڈّاگردی آپݨی سِکھّر تے پُجّدی ہۄئی نِردۄشاں اتے نِہتھِّیاں نُۄں بڑی ہی بیدردی نال کۄہںدّی٬ ساڑدی اتے ماردی چلی جا رہی سی۔ اِس پِٹھّ-بھُۄمی وِچ “بھاگوںتّی” اتے “اِںتکام” کہاݨِییاں دے مارے گئے٬ آدرشک٬ ہمدرد اتے ہۄر سنیہِییاں دا درسائِیا گِیا آچرݨ سپشٹ کردا ہَے کِہ ہالاں تکّ وی رواداری اتے دھرم نِرپکھّ وِچاردھارا کائِم ہَے اتے منُکھّتا دا بِیج ناس نہِیں ہۄئِیا۔ ہالاں وی لۄکاں وِچ ہر دھرم پْرتی آدر-ستِکار٬ شردھا اتے بھاونا دا اںتّ نہِیں ہۄئِیا۔ ہالاں وی منُکھّ وِچ منُکھّتا دا بِیج سمپُّۄرن رُۄپ وِچ اپںگّ نہِیں ہۄئِیا۔

ڈا: کَیمبۄ آپݨِییاں کہاݨِییاں دی گۄںد وِچ بڑا سںجّم ورتدا ہَے۔ اُسدِییاں کہاݨِییاں دی گۄںد اِکہِری ہَے۔ سرل اتے سپشٹ شبداں وِچ اُسدی کہاݨی آپݨی چالے تُردی ہَے۔ اُہ کہاݨی وِچ بہُتِییاں گُںجھّلاں نہِیں پائُںدا اتے بِرتاںتِک وِدھی اپنائُݨ کارن اُسدی پْرگٹائۄُ پہُںچّ دا پْربھاو سہِجے سہِجے پر گمبھِّیر رُۄپ وِچ پَیںدا ہَے۔ اُس ولۄں اُسارے گئے سُںدّر واتاورن دِییاں بیئںتّ مِسالاں دِتِّییاں جا سکدِییاں ہن پر نمُۄنے وجۄں دۄ مِسالاں پیش ہن۔ شبداں دی جڑت پڑھن-مانݨ یۄگ ہَے:

1) “سِیال دی رُتّ تے ولائِت دی کڑاکیدار ٹھںڈھّ ذۄراں اُتے سی۔ شام دا سماں ہۄݨ کرکے واتاورن دھُںدھّلا جِہا سی۔ چارے پاسے گھُسمُسا چھائِیا ہۄئِیا سی۔ اِس اسپشٹ تے سرد مَۄسم وِچ امرجِیت گواچِیاں واںگ اِدھّر اُدھّر گیڑے کڈھّ رِہا سی۔”

(پسچاتاپ٬ پنّا 85)

2) “پھسادِییاں دِییاں ہیڑاں دِییاں ہیڑاں ٹکُۄئے٬ گںڈّاسے٬ برچھے٬ لاٹھِییاں٬ سرِیئے٬ پٹرۄل اتے مِٹّی دے تیل دے پِیپے لَے کے ہرل ہرل پھِرن لگِّییاں۔”

(اِںتکام٬ پنّا 44)

ڈا: کَیمبۄ دِییاں اِہناں باراں کہاݨِییاں وِچۄں اُسدے وِکاس کرم اتے کہاݨِییاں دی سِکھر٬ سِیما اتے سمبھّاونا نُۄں بھلِیبھاںتی ماݨِیا اتے جاݨِیا جا سکدا ہَے۔ اِہناں تۄں مگرۄں وی اُس نیں ہۄر وی بہُت کہاݨِییاں لِکھِییاں جِہڑِییاں پرچِیاں وِچ چھپّدِییاں رہِییاں۔ اِہناں سبھ نُۄں پڑھدِیاں ماݨدِیاں بھاسدا ہَے کِہ اُس دے وِشے بلوان اتے کہاݨِییاں دے سِرلیکھ ڈھُکویں ہن۔ اُسنے پرواسِییاں دے آم جِیون دے اہِم پہِلُۄیاں نُۄں تاں آپݨِییاں کہاݨِییاں وِچ اُجاگر کِیتا ہی ہَے پر اِسدے نال ہی نال پرواسِییاں دی سۄچ نُۄں وی٬ آپݨے چَۄگِردے وِچۄں لئے پاتراں راہِیں سجِیو کردِیاں٬ ٹُمبِّیا ہَے۔ ڈا: کَیمبۄ نیں آپݨِییاں کہاݨِییاں راہِیں آپݨے پاتراں دے دِلی درد٬ دُکھّ-سُکھّ٬ ہںجھُّۄ-ہاسے٬ لۄڑاں-تھۄڑاں٬ اکیویں-تھکیویں٬ مِلݨِییاں-وِچھۄڑے٬ اِکلاپے اتے سںتّاپ نُۄں بڑی ہی سجگتا اتے مرم نال پیش کِیتا ہَے۔ ہاں٬ وکھّ وکھّ کہاݨِییاں وِچ اِکّۄ ناواں دے ورتے گئے پاتر ذرا کُ رڑکدے ہن پر اُہناں ولۄں ستھِتِییاں نُۄں بدلݨ دے یتن اتے گھٹناواں دے ٹکراء لئی ودھائے گئے کدم شلاگھا یۄگ ہن۔ کہاݨِیکار ولۄں کئی تھاواں تے دِتّے گئے نِجّی ویروے جِتھّے پاٹھک نُۄں اکاء دیݨ دی سمرتھا رکھّ سکدے ہن اُتھے اِہ بِرتاںت کہاݨی وِچ آئے-سجائے نذارِیاں نُۄں وی ہُۄ-ب-ہُۄ چِتر کے کہاݨی دے وہاء وِچ اکتھّ-رس وی پَیدا کردے ہن۔ ورتی گئی سادھارن پر چُست بۄلی وی کتھا-رس نُۄں ودھائُںدی ہَے۔

سمُچّے تَۄر تے ڈا: کَیمبۄ دی کہاݨی پُۄربی تے پچھّمی مُلّاں وِچکار ٹکراء نُۄں ساکار کردی ناں کیول پرواسی جِیون٬ پرواسی سُبھا٬ سمُچّے پرواسی سماج دے وِئکتِیگت اتے ورگ-گتّ ورتارے دی ہی مُۄںہ بۄلدی تسوِیر ہَے سگۄں کہاݨِیکار دے من-پٹ اُتے اںکِّت اُہناں اہِساساں نُۄں وی پْرگٹائُںدی ہَے جِہناں دا مُڈھّ اُسدے پرواسی بݨن تۄں پہِلاں دا ہَے۔ اِس کارݨ ہی اُسدی لِکھݨ-پْرکِرِیا دا گھیرا پہِلے پُۄر دے ہر پرِواسی کہاݨِیکاراں واںگ ہی٬ برتانِییا تۄں لَیکے پںجّاب-بھارت تک پھَیلِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِہ سُبھاوِک ہی ہَے۔ سمُچّی منُکھّتا دے کلِیاݨ ہِتّ لِکھݨ والے اتے درِڑ وِچاراں والے پْرتِیبدھّ لیکھک ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ دی کہاݨی کلا آپݨے پاٹھکاں دی اںتّر-آتما نُۄں ٹُمبّݨ دی شکتی رکھّدی ہَے۔ آس ہَے کِہ اُہ آپݨی لِکھݨ-شکتی دا سدا ہی سد-اُپیۄگ کردِیاں کہاݨی دی سِرجن-کْرِیا لئی وی یتنشِیل رہیگا۔

آلۄچنا: برتانوی پںجّابی ساہِّّت تے ہۄر لیکھ:

برتانوی پںجّابی ساہِت دی اُمر1 لگپگ 35 کُ ورہے ہَے اتے برتانوی آلۄچنا ساِّہت دی اُمر وی لگپگ اِنی ہی۔ آلۄچنا دے آرمبھِّک دَۄر وِچ اِسنے جِناں وی آپݨا چِہرا مۄہرا دِکھائِیا اُس دا بہُتا ہِسّا لاگ لگائۄ جاں کھںڈّن مںڈّن جاں سرویکھݨ تۄں ودھّ کُجھ وی نہِیں سی اتے کئی واری کانپھرںسّاں تے پڑھے جاݨ والے پرچِیاں دا مںتّو آپݨے وِشیش مِتّراں/سنیہِییاں دی بلّے بلّے کرنی اتے غَیر-مِتّر لیکھکاں نُۄں اکھّۄں اُہلے کرنا ہُںدّا سی۔ پر ہُݨ ہالت بدل چُکّی ہَے اتے آلۄچنا نُۄں سںجِّیدگی٬ اِیمانداری اتے سُہِردتا نال نیپرے چاڑھن دے یتن آرمبھّ ہۄ گئے ہن۔ اِہناں یتناں وِچ ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ دا وی آپݨا ہی اِک ستھان ہَے۔ پر —-

پر اِہ کِہ ساہِت دے دُۄجے اںگّاں واںگ ہی آلۄچنا کھیتر دِییاں وی کُجھ آپݨِییاں لۄڑاں ہن جِہناں سبںدھّی ہر اِک آلۄچک نُۄں جاگرُۄک ہۄݨا پَیںدا ہَے۔ ساہِت دی سِرجنا اتے وِکاس وِچ آلۄچنا جاں سمالۄچنا دے مہتوّپُۄرن یۄگدان تۄں اِنکاری نہِیں ہۄئِیا جا سکدا۔ بِنا شکّ آلۄچنا ترک دا وِشا ہَے اتے اِس وِچ بھاواں دی بجائ دلِیل ہی پردھان ہُںدّی ہَے پر آلۄچنا شبد دی ورتۄں ’وِچار کرن‘2 دے ارتھاں وِچ ہی کِیتی جاںدی رہی ہَے اتے سدا ہی کِیتی جاںدی رہیگی۔ وِشے دی پُۄری جاݨکاری پراپت کرنا٬ اُس بارے وِچار کرنی اتے اُسنُۄں پُۄری ترہاں سپشٹ کرنا آلۄچک دا دھرم ہَے۔ اِہ گلّ وکھّری ہَے کِہ اِک آلۄچک رچنا دی چِیر-پھاڑ کرن ویلے کِس پرکار دی ’سِدھاںتک‘ دْرِشٹی رکھّدا ہَے۔ اِسدی آپݨی تھاں ہَے کِہ آلۄچک دی دْرِشٹی دا آدھار منۄوِگِیانِک ہَے کِہ دارشنِک؛ اِتِہاسک ہَے کِہ کالپنِک؛ وِگِیانِک ہَے کِہ نِرݨییاتمک اتے سماجِک ہَے کِہ وِئکتِک۔ آلۄچنا دا کِہڑا رُۄپ سرب-مانِء منّ کے تُرِیا جاوے؟ اسِیں کِسے پرکار دی بہِس وِچ ناں پَیںدِیاں اِہ منّ کے تُردے ہاں کِہ آلۄچناتمک وِدھِییاں جاں سِدھاںت ساڈے مارگ درشن لئی ہن پر اںتّ نہِیں۔ کِئۄں جۄ ساہِتک آلۄچنا دی کۄئی وی وِدھی آپݨے آپ وِچ سمپُّۄرن نہِیں کہِلا سکدی۔ کۄئی سںجُّکت راہ لبھّݨا پویگا جِس راہِیں آلۄچک ساہِت ادھِئَن٬ ساہِتّ وِشلیشݨ اتے ساہِت مُلاںکݨ کر سکے۔

ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ نیں 1991 وِچ آپݨی پہِلی سمِیکھِیا پُستک “برتانوی پںجّابی ساہِت” دیکے اتے اُستۄں اُپرںتّ ہُݨ تک ہۄر وی بہُت سارے آلۄچناتمک لیکھ لِکھکے سابت کِیتا ہَے کِہ اُس وِچ اُتمّ آلۄچک واستے لۄڑِیںدے سارے ہی گُݨّ مَۄجُۄد ہن۔ اُتمّ آلۄچک واستے وِدوان٬ سُہِرد٬ مِہنتی٬ نِرپکھّ٬ سںجّمی اتے نِروِئکتِک ہۄݨا ذرُۄری ہَے اتے ڈا: کَیمبۄ وِچ٬ اُسدِییاں آپݨِییاں نِردھارِت سِیماواں٬ تۄں بائد اِہ سارے گُݨ مَۄجُۄد ہن۔ ڈا: سورن چںدّن وی ڈا: کَیمبۄ بارے لِکھدے ہن: “مُکھّ ذرُۄرت کِسے آلۄچک دا سُہِرد٬ پَینی دْرِشٹی والا اتے گمبھِّیر ہۄݨا ہَے تے اِہ سارِییاں سِفتاں ڈا: کَیمبۄ دے پْرستُت نِبںدھّاں وِچۄں ویکھِییاں جا سکدِییاں ہن۔——اُہدا گُݨ وِشیش اِہ ہَے کِہ اُہ سمِیکھِیا کارج وِچ اُلار نہِیں ہُںدّا؛ آلۄچنا نُۄں اُہ ساہِت-ادھِئَن دے ارتھاں وِچ آتمسات کردا ہۄئِیا آپݨی دْرِشٹی رچنا دی ٹَیکسٹ ’تے کیںدرِت رکھدا ہَے۔” –برتانوی پںجّابی ساہِت٬ پنّا 17

“برتانوی پںجّابی ساہِت” وِچ کُل ّ12 لیکھ ہن۔ سارے ہی لیکھ برتانِییا وِچ لِکھے جا رہے ساہِت نال سبںدھّت نہِیں۔ سِدھّے رُۄپ وِچ اِہناں وِچۄں پہِلے دۄ لیکھ “برتانوی پںجّابی وارتک” اتے برتانوی پںجّابی کہاݨی: رُۄپ تے شِلپ” اِک ترہاں نال برتانِییا وِچ لِکھے جا رہے سمُچّے ساہِت اُتے گمبھِّیرتا نال پںچھّی جھات پُیاںدِیاں آپݨے پاٹھکاں نُۄں ساہِتّ دی پْرکِرِیا سبںدھّی وِچار کرن دی پْریرنا دِںدّے ہن۔ اِہناں لیکھاں نُۄں سمُچّی برتانوی پںجّابی سمِیکھِیا دی پراپتی3 وی منِّیا جا سکدا ہَے۔ کِئُںکِہ ڈا: کَیمبۄ اِہناں لیکھاں وِچ برتانوی پںجّابی ساہِّّت دی پِٹھّ بھُۄمی تے کمّ کر رہے سارے ہی لۄڑِیںدے سںدّربھاں4 جِویں کِہ اِتِہاسک٬ سبھِیاچارک٬ راجنِیتک٬ سماجک اتے آرتھک آدِ نُۄں پڑتالدا ہَے۔

برتانِییا وسدا پرواسی بہُت سارے تناواں اتے سمسِّیاواں دا شِکار ہَے۔ پرائے دیس وِچ کمّ دی بھال تۄں آرمبھّ ہۄ کے بیکاری٬ گھراں دی چِںتّا٬ پِچھّے نال مۄہ٬ برتانِییا رہِںدِّیاں نسلواد نال ٹکراء اتے نِتّ دِہاڑے دی کھِچۄتاݨ, اِک دُۄجے نالۄں ودھّ کمائُݨ دی لالسا٬ سبھِیاچار اتے وِرسے دی سمبھّال٬ پِیڑھی پاڑا اتے سںتّان دے ہتھّۄں نِکلݨ دا ڈر-پھِکر٬ بذُرگاں دی سِہت اتے سیوا سمبھّال ورگِییاں اَۄکڑاں اُس دے درپیش ہن۔ برتانِییا وسدے لیکھک اِہناں سبھ اَۄکڑاں نال جُۄجھدے رہے ہن٬ جُۄجھ رہے ہن اتے پہِلی/دُۄجی پِیڑھی دی اُمر تک اِہ تناء اِںج ہی بݨے رہِݨگے اتے پھِر کِسے ہۄر ترہاں دِییاں مُشکلاں دا ساہمݨا کرنا پویگا۔ ڈا: کَیمبۄ آپُۄں اِک کہاݨِیکار ہَے۔ برتانِییا رہِںدّا ہَے۔ آپݨے لیکھ “برتانوی پںجّابی وارتک” وِچ ڈا: کَیمبۄ سپشٹ کردا ہَے کِہ کۄئی وی لیکھک سماج وِچ رہِںدّا ہۄئِیا اُس سماج دِییاں سمسِّیاواں تۄں اݨبھِجّ نہِیں رہِ سکدا٬ اچیت نہِیں رہِ سکدا۔ اِںگلَیںڈ دے پںجّابی ساہِتّ نیں اِگلَیںڈ وِچ وسدے پرواسی سماج دا٬ وِشیش کرکے اتے آم جدّی سماج دا آم کرکے٬ سۄہݨا چِتر پیش کِیتا ہَے۔ برتانوی لیکھک نیں (کِسے نیں وی نہِیں) کِسے کاہویکھانے وِچ ب َیٹھ کے مذدُۄر ورگ دے نکشے نُۄں نہِیں چِترِیا سگۄں اِسدے اُلٹ اِتھّۄں دے لیکھک ورگ نیں کھُدّ کاما ورگ دی ذِںدّگی بسر کرکے تے کھُۄن پسِینے دی کمائی کرکے اِہ ساہِتّ سِرجِیا ہَے۔۔ ڈا: کَیمبۄ اِہناں لیکھاں راہی کِسے کِسم دے پںڈّتائۄُ چھڑپّے نہِیں ماردا سگۄں پرواسِییاں دِییاں وِئکتِیگت پْرتِیکْرِیاواں نُۄں یۄگ ستھان دِںدِّیاں رچنا دی وِیاکھِیا کرکے اُسنُۄں پاٹھکاں دے ساہمݨے لِیاکے٬ اُس وِچلی سُںدّرتا اتے یتھارتھ نُۄں کھۄج کے اُسدا وِشلیشݨ کردا ہَے۔

ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ دے اگلے چار لیکھ ہن: سُتںتّرتا سںگّرام دا شائِر لکھّا سِںگھّ جَۄہر٬ سُتںتّرتا سںگّرام دی پںجّابی کوِتا٬ پںجّابی دا پْرتِیبںدھِّت ساہِتّ اتے برتانوی راج سمیں ذبتشُدا پںجّابی کوِتا: اِک آلۄچناتمک سرویکھݨ۔ اُسدے اِہ چارے لیکھ سِدھّے تَۄر تے “سُتںتّرتا سںگّرام” نال سبںدھّت پںجّابی ساہِت نال آپݨا پِںڈّا جۄڑدے ہن۔ اِہ لیکھ اُسدی کھۄجی پْربِرتی دی سُۄچنا تاں دِںدّے ہی ہن پر نال دی نال سُتںتّرتا سںگّرام دے سمیں “رۄس٬ رۄہ اتے للکار” وجۄں لِکھے گئے اتے ذبت ہۄئے پںجّابی ساہِت دے درشݨ اتے تُیارف وی کروائُںدے ہن۔ اِسدے نال ہی ڈا: کَیمبۄ اِہناں لیکھکاں دے ساہِت دی پرکھ کردِیاں مُلّاںکݨ وی کردا ہَے۔ “برتانوی راج سمیں ذبت-شُدا پںجّابی کوِتا دا آلۄچناتمک سرویکھݨ” والے لیکھ وِچ ڈا: کَیمبۄ سپشٹ کردا ہَے کِہ بھارت دی آذادی لئی لِکھی گئی کوِتا کِویں سرکاری کرۄپی دا شِکار ہُںدّی رہی۔ پْرَیس آذاد نہِیں سی کِہ سرکار وِرۄدھی اتے آذادی دی سِکّ وِچ لِکھی کوِتا نُۄں لۄکاں تک پہُںچّاݨ دِتّا جاںدا۔

اِہ درُسّت ہَے کِہ س: لکھّا سِںگھّ جَۄہر تۄں بِناں اِہناں لیکھاں وِچ جِہناں لیکھکاں دا ذِکر ہۄئِیا ہَے٬ اُہ اِںگلَیںڈ وِچ آ کے نہِیں وسے پر اِسدے باوذُۄد اِہناں لیکھاں راہِیں سانُۄں کُجھ کُ اجِہے لیکھکاں نال جاݨ-پہِچاݨ ہُںدّی ہَے جِہناں نُۄں کِسے ناں کِسے کارن آلۄچکاں ولۄں بیدھِیانی دا شِکار ہۄݨا پِیا۔ باکی دے چھے لیکھاں وِچۄں پہِلا لیکھ اُبھردے کہاݨِیکار ہرجِیت اٹوال نال سبںدھّت ہَے۔ اِہ سارے لیکھ سِدھّے تَۄر تے پاٹھ کیںدرِت ادھِئَن وِشلیشݨ نال سبںدھّ رکھّدے ہن جِہناں وِچ پُۄرن سِںگھّ دا گھر سُکھ وسِیا: اِک ادھِئَن٬ بلِہار سِںگھّ دا نانکتا(مہاںکاوِ): اِک ادھِئَن٬ اوتار رچِت کوِتا: میرے پرت آئُݨ تک٬ ڈا: دِیوان سِںگھّ کالے پاݨی دی وارتک اتے گِیانی مکھّݨ سِںگھّ مْرِگِںدّ دے آدِ گْرںتھّ دے باراماہ: اِک سرویکھݨ, ساڈا دھِیان کھِچہدے ہن۔ اِہناں لیکھاں وِچ ڈا: کَیمبۄ نیں رچناواں دا سربپکھّی وِشلیشݨ پیش کِیتا ہَے جِہڑا کِہ پُستکاں دے پاٹھ اُتے کیںدْرِت ہَے۔ ڈا: منجِیت سِںگھّ نیں وی اکس دے دسمبّر 1991 دے اںکّ وِچ ڈا: کَیمبۄ دی سمِیکھِییا سبںدھّی بہُت ہی سارتھک آکھِیا: “برتانوی پںجّابی ساہِت-سمِیکھِیا دے پْرسںگّ وِچ اِس سمِیکھِیا دا آپݨا وِسیش مہتّو ذرُۄر ہَے پر جدۄں اسِیں اِس سمِیکھِیا نُۄں پںجّابی ساہِت سمِیکھِیا دی مُکھّ دھارا نال جۄڑ کے ویکھدے ہاں تاں اِہ پرمپّرک کِسم دی سمِیکھِیا دِییاں بہُت سمبھّاوناواں نُۄں ساکار کرن دی اتے پںجّابی ساہِت-سمِیکھِیا دی دھارا نال جُڑن دی ہتھّلی پُستک وِچۄں ڈا: کَیمبۄ دے اِک چںگّے سمِیکھِیاکار ہۄݨ دی آس بجھّہدی ہَے۔” لیکھک٬ ڈا: منجِیت سِںگھّ دے کتھن نال پُۄری ترہاں سہِمت ہَے۔

اِس پُستک دی پْرکاشنا تۄں لَیکے ہُݨ تک دے چھے ورہِیاں دے سمیں وِچ وی اِہناں اُپرۄکت لیکھاں تۄں بِناں ڈا: کَیمبۄ نیں انگِݨت آلۄچناتمک لیکھ لِکھے ہن جِویں کِہ 1) برتانوی پںجّابی کہاݨی (نوِیں پِیڑھی دے سںدّربھ وِچ), 2) سمُچّی برتانوی پںجّابی کوِتا پِچھلے دہاکے دے پْرسںگّ وِچ٬ 3) ہڑپا تۄں ہِیرِیشِیما — اِک پُنر مُلاںکݨ, 4) گُردِیال سِںگھّ رائے–دی ساہِتک پْراپتی٬ 5) چمن لال چمن دی کوِتا٬ 6) سورنپْرِیت دی ناول کلا٬ 7) سُرجِیت کلپنا– سُہجوادی کہاݨِیکار٬ 8) اکھِّییاں کُۄڑ ماردِییاں—اِک ادھِئَن٬ 9) بلدیو باوا رچِت پںجّاب ناما —- اِک ادھِئَن٬ 10) ترسیم نِیلگِری دی کہاݨی کلا٬ 11) پْرگتِیوادی کوی نُۄر دی کوِتا٬ 12) رݨجِیت رائے دی کوِتا٬ 13) گُرداس سِںگھّ پرمار دی غذل اتے 14) کھۄجی سادھک: ڈا: چنّݨ سِںگھّ چنّ۔ اِسدے نال ہی اُہناں نیں ڈا: ہرِبھجن سِںگھّ دی کوِتا٬ سںتّ سِگھ سیکھۄں دی کہاݨی کلا٬ بچِںتّ کَۄر دِییاں پگڈںڈِّییاں اتے امۄل سِمرتی آدِ ہۄر انگِݨت آلۄچناتمک لیکھ وی لِکھے۔ ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ دا سمِیکھِیا کارج لئی کِیتا جا رِہا نِرںتّر یتن بہُت ہی اُدم والا اتے شلاگھایۄگ ہَے۔ درئسل برتانوی پںجّابی ساہِت وِچلے لیکھاں اُپرںتّ لِکھے اِہ لیکھ سابت کردے ہن کِہ ڈا: کَیمبۄ ساہِت دے ادھِئَن لئی گمبھِّیرتا نال جُّّٹِیا ہۄئِیا ہَے اتے اُسدی دْرِشٹی اتے وِشلیشݨ دی شکتی اگے نالۄں ہۄر وی ودھی ہَے۔ اُہ سمِیکھِیا دے کارج وِچ اُلار نہِیں سگۄں سمِیکھِیا دے اُپیُکت یۄگتا اتے آلۄچناتمک وِویک دی شاہدی بھردِیاں کھںڈّن-مںڈّن تۄں اُپر اُٹھکے بہُت ہی سںتُّلِت اتے وِگِیانک کِسم دی آلۄچنا دے رِہا ہَے۔ پُۄرن آس ہَے ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ اگّۄں لئی وی٬ نِرپکھّ اتے گُٹّ-رہِت آلۄچنا دے آپݨے مِتھّے ہۄئے ٹِیچے انُسار٬ برتانِییا وِچ اُپج رہے ساہِتّ دی گھۄکھ-پڑتال کردا رہیگا۔

کھۄج: ذبت-شُدا پںجّابی کوِتا– اِک آلۄچنایاتمک ادھِئَن:

ذبت-شُدا پںجّابی کوِتا: اِک آلۄچناتمک ادھِئَن (بْرِٹِش پالِسی اتے راشٹری لہِراں دے پْرسںگّ وِچ) ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ دا پی¤اَیچ¤ڈی¤ دے کھۄج -پْربںدھّ “برتانوی راج سمیں ذبت-شُدا پںجّابی کوِتا دا آلۄچناتمک ادھِئَن دا ہی سۄدھِیا رُۄپ ہَے۔ اِس کھۄج کارج دا منۄرتھ ذبت-شُدا پںجّابی کوِتا نُۄں لبھّ کے اُس دی نِشاندہی کردِیاں٬ بھارت دے سُتںتّرتا سںگّرام دے اِتِہاس دی پِٹھّبھُۄمی وِچ اُسدی وِیاکھِیا5 کرنی ہَے۔ پںجّابی کوِتا دے اِتِہاس وِچ آم کرکے اتے سُتںتّرتا سںگّرام دے اِتِہاس وِچ وِشیش کرکے ڈا: کَیمبۄ ولۄں مِہنت نال لبھّے تتھّاں دا کھاسا مہتّو ہَے۔ ڈا: کَیمبۄ نیں اُنِیوِیں اتے وِیہوِیں سدی دی بْرِٹِش پْرَیس پالسی تۄں آرمبھّ کرکے غدر لہِر تے ذبت پںجّابی کاوِ٬ اکالی لہِر تے ذبت پںجّابی کاوِ٬ ناں مِلورتن تے ذبت پںجّابی کاوِ٬ کِرتی لہِر تے ذبت پںجّابی کاوِ٬ کُۄکا لہِر تے ذبت پںجّابی کاوِ اتے ذبت-شُدا پںجّابی کوِتا دا ساہِتک تے اِتِہاسک مہتّو چَیپٹراں دے وِستھار اُپرںتّ جۄ نِشکرش کڈھّے ہن اُہ سلاہُݨ یۄگ تاں ہن ہی پر سمُچّی کھۄج-پُستک دا ادھِئَن کرن اُپرںتّ پاٹھک نُۄں سُتںتّرتا سںگّرام وِچ پںجّابی کوِتا دے ساہِتک تے اِتہاسک ستھان دا بۄدھ وی کروائُںدے ہن۔

کھۄج٬ اتھاہ مِہنت اتے لگن مںگّدا اجِہا کارج ہَے جِس وِچ کھۄج کرن والا وکھّ وکھّ سْرۄتاں تۄں بھِنّ بھِنّ ڈھںگّاں نال اِکتّْر کِیتے گئے تتھّاں دی گھۄکھوِیں پُݨ چھاݨ کرن اُپرںتّ اُہناں اںدّر چھُپے ہۄئے سچّ نُۄں پْرگٹ6 کردا ہَے۔ ڈا: کَیمبۄ دی ہتھّلی کھۄج نُۄں اِک پرکار نال انُسںدھّاناتمک (کھۄجاتمک) آلۄچنا دا نام دِتّا جا سکدا ہَے۔ کِئۄں جۄ اِس کھۄج آلۄچنا وِچ اِک پاسے بھارت دے سُتںتّرتا سںگّرام دے اِتِہاس جاں کالکْرم نُۄں رکھِّیا گِیا ہَے اتے دُۄجے پاسے اِس سمیں وِچ اُپجی اتے ذبت-شُدا پںںجّابی کوِتا نُۄں وی۔ چاہے اݨچاہے٬ سِرجنہار دِییاں کِرتاں دے نال نال سمیں٬ ستھان٬ چھپِّییاں٬ اݨچھپِّییاں رچناواں جِیون دْرِشٹی اتے جِیون-درشن آدِ سبھے کُجھ اِس آلۄچنا دی پْرݨالی وِچ آ جاںدا ہَے۔ انُسںدھّاناتمک آلۄچنا وِچ تُلناتمک آلۄچنا دے تتّ وی آپ-مُہارے ہی آ جاںدے ہن۔ اجِہی آلۄچنا اکسر دھُدھّل وِچ گُیاچے کئی ساہِتکاراں نُۄں پاٹھکاں دے ساہمݨے لِیائُݨ دا وی سفل یتن کردی ہَے۔ اِتھّے اِہ کہِݨا شائِد اسںگّت نہِیں ہۄویگا کِہ اُںج تاں بھاویں ہر پرکار دی آلۄچنا ہی نِرپکھّ اتے گُٹّرہِت ہۄݨی چاہِیدی ہی ہَے پر انُسںدھّاناتمک آلۄچنا تاں پکھّپاتی ہۄ کے نِبھائی ہی نہِیں جا سکدی۔ ڈا: کَیمبۄ آپݨے ولۄں اِس کھۄج ہِت اِکتّْر کِیتے تتھّاں٬ اُہناں دی پْرکِرتی٬ وِیاکھِیا اتے وِشلیشݨ سبںدھّی لۄڑِیںدی دْرِشٹی اتے پہُںچّ پْرتی سُچیت ہَے٬ نِرپکھّ ہَے۔ اُہ نِشکرشاں نُۄں پہِلاں ہی مِتھّ کے اُہناں دی پُشٹی ہِتّ نہِیں تُردا سگۄں تتھّاں دے آسرے نِشکرشاں تے پہُںچّدا ہَے۔

ڈا: کَیمبۄ نیں جِس پںجّابی کوِتا نُۄں ذبت-شُدا کوِتا دا ناں دِتّا ہَے اُہ بھارت دی آذادی لئی پہِلے سںگّرام وجۄں گردانے جاݨ والے 1857 دے غدر٬ کُۄکا لہِر٬ وِیہوِیں سدی دی غدر لہِر٬ نامِلورتݨ لہِر٬ اکالی لہِر٬ کِرتی لہِر دے اِتِہاس اتے اِہناں لہِراں ہیٹھ واپرے ہادسِیاں جِویں گئۄُ بّّدھ٬ کُۄکِیاں دی شہِیدی٬ بابا رام سِںگھّ جی دے دیش نِکالے٬ غدر پارٹی دی ستھاپنا٬ کاماگاٹا مارُۄ دے ساکے٬ ننکاݨا ساہِب٬ گُرُۄ کے باگ تے جَیتۄ دے مۄرچِیاں٬ جلہِیاں والے باگ دے ساکے اتے رُۄسی اِنکلاب دے ورنݨ نال سبںدھّت ساری پںجّابی کوِتا ہَے جِس نُۄں اںگّریج ہکُۄمت راہِیں سمیں سِر ذبت کر لِیا گِیا۔ اِس کوِتا نُۄں ہی “ذبت-شُدا پںجّابی کوِتا” دا ناں دِتّا گِیا۔ ذبت کرن دا ارتھ سی کِہ اِہ کوِتا لۄکاں تک ناں پُجّے اتے لۄکاں تک پہُںچّائُݨ دا کمّ پْرَیس اُتے سی۔ اِس لئی اِس کوِتا نُۄں ذبت کردِیاں پہِلی سرکاری کرۄپی پْرَیس اُتے ہی ہۄئی۔ اِس ساری پںجّابی کوِتا دا مںتّو سی کِہ آپسی بھِنّتا8 دے باوذُۄد وِشیش تَۄر تے لۄکاں اںدّر راشٹری چیتنّتا جگا کے بھارت نُۄں اںگّریجاں دے چُںگّل تۄں سُتںتّر کروائُݨ لئی جنتا نُۄں پْریرت کِیتا جاوے۔ ڈا: کَیمبۄ نیں آپݨی اِس اِتہاسک آلۄچناتمک پہُںچّ راہِیں اِس سمیں دی ذبت-شُدا کوِتا دے ساہِتک مہتّو نُۄں اُگھاڑدِیاں راشٹری لہِراں اتے برِٹش نِیتی دے تتھّاں راہِیں ساہِت دے سماجک٬ اِتِہاسک تے راجنِیتک مہتّو تک رسائی کِیتی ہَے۔

ڈا: کَیمبۄ دی پُستک تۄں سپشٹ ہُںدّا ہَے کِہ اُسنُۄں بھارت دی سُتںتّرتا سںگّرام اتے سںگّرام نال سبںتھّت سارِییاں لہِراں دی پُۄرن تَۄر تے واکفی ہَے۔ اتے اِسے کارݨ ہی٬ اُس نیں اِس سمیں دی ذبت-شُدا پںجّابی کوِتا دے اِتِہاسک اتے راجنِیتک سرۄکاراں دا وِشلیشݨ کرن اُپرںتّ اِس کوِتا دا “کاوِک-مُلّ” نِردھارت کردِیاں سمیں دے اِتہاسک سچّ نُۄں وی پہِچاݨِیا٬ کوی دی سماجک ذِمّیواری نُۄں وی اتے اُسدی ساہِتک اِیمانداری9 نُۄں وی۔ ذبت کِیتی گئی پںجّابی کوِتا دا ساںجھا مُکھّ رۄل بھاویں لۄکاں وِچ راشٹری چیتنّتا پَیدا کرکے سُتںتّرتا دی پراپتی کرنا سی پر دیش دے ہِتّ لئی چلِییاں وکھّ وکھّ لہِراں تے دھارواں جِہناں دے ادھِین اِہ کوِتا ہۄںد وِچ آئی٬ اُہناں دِییاں پرِستھتِییاں اتے وِچارک دھارا وکھّری وکھّری سی۔ اِس لئی سُبھاوک ہی ہر لہِر سبںدھّی رچی گئی کوِتا دے وستُۄ تے رُۄپ رںگّ وِچ بھِنّتا دِسدی ہَے۔ پر اِس بھِنّتا دے باوذُۄد وی اِہ ساری کوِتا اِک وِسیش دِشا ول ہی سںکّیت کردی ہَے اتے اِہ دِشا ہَے: دیش نُۄں اںگّریذاں دی غُلامی تۄں آذاد کروائُݨا۔ ساںجھے اُدیش دے ہُںدِّیاں سُںدِّیاں وی ڈا: کَیمبۄ نیں نِشاندہی کِیتی ہَے کِہ اِس کوِتا دی نِجّگت وِلکھّݨتا نُۄں کِہڑے کہِڑے وِشے نِردھارت کردے ہن اتے کِویں رُۄپک پکھّۄں وی وِلکھݨتا دے باوذُۄد اِہ کوِتا اِک ساںجھے مُہاج ولاں اِشارے کردی تُری جاںدی ہَے۔

بہُتِییاں اُداہرݨاں ناں دیکے جیکر مِسال وجۄں کیول غدر لہِر نُۄں ہی لِیا جاوے تاں اِسدا پْرمُکھّ مںتّو تاں لۄکاں وِچ راجنِیتک چیتنتا پَیدا کرنی سی پر اِس مںتّو دی پُۄرتی لئی اُپوِشِیاں وجۄں غُلامی وِرُدھّ نفرت٬ آرتھِک کھُشہالی لئی پْریرنا٬ کَۄمی ایکتا لئی سںدّیش اتے آپݨے وِرسے پْرتی جاگرُۄک رہِݨ لئی وںگّار اتے چِتار وی سی۔ اِہ کوِتا ہیٹھی بھری ذِںدّگی دا چِتر کھِچہ کے غُلامی دا تِیبر اہِساس وی کرائُںدی ہَے اتے نال ہی ذِلت بھری ذِںدّگی نُۄں مرن سمان وی گرداندی ہَے::

ساری کھلک کھُدائ بیدار بَیٹھی٬

سُتّا جاگدا تُۄں ہِںدُّستان کِئۄں نی۔

پاٹے کپڑے جِسم کمذۄر ہۄئِیا٬

جُسّا جۄش تے جِگر دا تان کِئۄں نی۔

کالا چۄر آکھے سارا جگ سانُۄں٬

سُکھی وسدی تیری سںتّان کِئۄں نی۔

ناں اُہ رںگّ تیرا ناں اُہ رُۄپ تیرا٬

ناں اُہ شان تے نالے گُمان کِئۄں نی۔

دھرتی وِہل ناں دیںودی گرک جائیِئے٬

بِجلی سُٹّدی کِدھرۄں اسمان کِئۄں نی۔

ایس جِںدّگی تۄں سانُۄں مرن چںگّا٬

مَۄت کڈھّدی اساں دی جان کِئۄں نی۔

اَیویں واںگ دِیوانِیاں پئے پھِردے٬

لائُںدے اُٹھ کے آپݨا تان کِئۄں نی۔

جبی بان لاگے تبی رۄس جاگے٬

سِینے وجدے اساں دے بان کِئۄں نی۔

اِس تۄں اگّے گُلامی دا جُۄلا گلۄں لاہ کے وگاہ مارن لئی وی وںگّاردی ہَے اِہ کوِتا:

آئۄ دیش بھائیِئۄ ہِںدُّستان والے٬

ڈھںگّ سۄچِیئے دُکھّ مِٹاونے دا۔

پِیا تَۄک گُلامی دا گل ساڈے٬

کرِیئے جتن ہُݨ اِس نُۄں لاہونے دا۔

اِںجھ ہی اکالی لہِر دی کوِتا دا وِشا بھاویں گُردُیارِیاں دی آذادی پراپت کرنا سی پر اِس لہِر دی کوِتا دے ہۄر اُپ وِشے اںگّریجاں دی کُٹلچال٬ بیئِنسافی٬ بیوفائی اتے جبر وی سی۔ کِرتی لہِر راشٹری لہِر سی اتے اِس لہِر دے پْربھاو ہیٹھ کوِییاں نیں سامراج وِرُدھّ لۄکاں وِچ نفرت دا جذبا پَیدا کرن دا یتن کِیتا اتے سماجواد دی بھاونا نُۄں جاگرت کردِیاں لۄکاں وِچ کَۄمِیئت دی بھاونا نُۄں جگاںدِیاں راشٹری جذبے نُۄں وی ٹُمبِّیا۔

ڈا: کَیمبۄ نیں ہتھلی پُستک وِچ ذبت شُدا پںجّابی کوِتا دے رُۄپک پکھّ دا وی لۄڑ انُسار٬ بہُتے وِستھار وِچ ناں جاںدِیاں٬ بھلی بھاںتِ ورنݨ کِیتا ہَے۔ اُسنے اِس کوِتا دی بھاشا٬ شبداولی٬ چھںدّ پْربںدھّ٬ الںکّار وِدھان اتے رس وِدھان آدِ سبںدھّی لۄڑِیںدا ذِکر کِیتا ہَے۔ ذبت-شُدا کوِتا راہِیں کوِییاں دا مںتّو سرل اتے سُکھَین بھاشا وِچ لۄکاں تک آپݨا سُنیہا پہُںچّائُݨا سی۔ اِس لئی اِہناں کوِییاں نیں لۄک پدھّر دی بۄلی نُۄں ہی چُݨِیا۔ اِسے لئی ہی اِہ کوِتا بۄلی اتے شبداولی دے پکھّۄں لۄکاں دے بہُت نیڑے رہی۔ کوِییاں نیں چھںدّ وی اُہۄ ہی ورتے جۄ اُس سمیں بہُت لۄک-پْرِء سن جِویں کِہ بَیںت٬ کۄرڑا٬ کبِت آدِ۔ لۄک کاوِ رُۄپ سدّ٬ جھۄک٬ وار٬ سِیہرپھی٬ باراماہ٬ پَیںتی اکھّری٬ گھۄڑِییاں٬ سِٹھّݨِییاں٬ کاپھِییاں دی ورتۄں آم رہی اتے کِتے کِتے غذلاں وی لِکھِییاں گئیِیاں۔

ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ نیں اِس پُستک راہِیں سابت کِیتا ہَے کِہ اُہ ناں کیول سِرجناتمِک لیکھک اتے آلۄچک ہی ہَے سگۄں بہُت ہی مِہنتن اتے لگن والا کھۄجی وی ہَے۔ ڈا: کَیمبۄ نُۄں ذبت-شُدا پںجّابی کوِتا اتے کوِتا وِچ پرگاٹائی آذادی دی تڑپ نال بھاوُک ساںجھ دی بھاونا نیں کھۄج کھیتر دے مسالے نُۄں تندیہی نال اِکٹھّا کرن اتے کوِتا دے سبںدھّت پاساراں نُۄں سمجھݨ وِچ بہُت سہائِتا دِتّی ہَے۔ اُہ آپݨی کھۄج دی سِیماں ادھِین رہِ کے آپݨے پْرگٹاء وِچ اِک سفل کھۄجکار آلۄچک سابت ہُںدّا ہَے۔

سمپّادنا:

ویکھݨ نُۄں سمپّادنا کرنی بہُت ہی آسان اتے سرل جِہا کارج دِسدا ہَے پر ہَے اِہ بہُت ہی اَۄکھا اتے سُۄجھ-بُۄجھ دا کارج۔ سمپّادن جاں سمپّادنا کی ہَے؟ سمپّادنا جاں سمپّادن دُۄجِیاں دُیارا لِکھِییاں ہۄئیِیاں رچناواں نُۄں سۄدھ-سُدھار اتے سُیار کے چھپّݨ لائِک بنائُݨا ہَے۔ اشُدھّ اکھّراں جاں شبداں نُۄں شُدھّ کرکے لِکھت دی بھاشا نُۄں اِکسار روانگی وِچ کرنا ہی سمپّادنا ہَے۔ سمپّادک اُسنُۄں کہِںدّے ہن جۄ اجِہا کارج نیپرے چاڑھدا ہَے۔ مُکھّ رُۄپ وِچ سمپّادنا دے دۄ رُۄپ آم ہن۔ پہِلا رُۄپ ہَے اکھباراں اتے پرچِیاں دی سمپّادنا اتے دُۄجا رُۄپ ہَے کوِتا٬ لیکھاں٬ کہاݨِییاں آدِ دی سمپّادنا پُستک رُۄپ لئی کرنی۔ دۄہاں دے کارجاں وِچ رچناواں اِکتّر کرنِییاں تاں شامل ہن پر اِس اُپرںتّ اِہناں رچناواں دی ورتۄں وکھّ وکھّ رُۄپاں وِچ ہۄݨ کارن سمپّادنا دا نِبھاء وی وکھّرا وکھّرا ہۄ جاںدا ہَے۔ پُستک رُۄپ لئی اِکٹھِّییاں کِیتِییاں رچناواں بہتی سۄدھ-سُدھائی دی لۄڑ تۄں مُکّت ہُںدِّییاں ہن۔

ڈا: پْرِیتم سِںگھّ دِییاں دۄ سمپّادِت پُستکاں ہن: 1) اِںٹرنَیشنل پںجّابی ساہِت٬ اتے 2) گِ: مکھّݨ سِںگھّ مْرِگِںدّ ابھِنںدّن گْرںتھّ۔ پُستکاں دی سمپّادنا لئی٬ پُستک دے وِشے انُسار گمبھِّیرتا نال سبھ تۄں پہِلاں تاں وِشے نال سُہِرد ہۄ کے جُڑنا پَیںدا ہَے اتے پھِر سۄچ-وِچار کرن اُپرںتّ٬ وِشے نُۄں دْرِشٹی وِچ رکھّدِیاں سبںدھّت لیکھکاں نال تال میل کرنا پَیںدا ہَے۔ چِٹھِّییاں لِکھّکے جاں ہۄر نِجّی سمپّرکاں راہِیں لِکھتاں لئی بینتِییاں کرنِییاں پَیںدِییاں ہن۔ کئی دفا بار بار یاد کراوائُݨا پَیںدا ہَے۔ پھِر سمیں انُسار آئی ساری سامگری دا ادھِئَن کرن اُپرںتّ لِکھتاں نُۄں سمجھݨ پِچھّۄں رچناواں نُۄں تھاں سِر سجائُݨا پَیںدا ہَے۔ اِس پِچھۄں ہی تھاں سِر سجائی رچنا نُۄں آدھار بݨاںدِیاں سمپّادکی لِکھکے سمپّادت پُستک وِچلِییاں رچناواں سبںدھّی لۄڑِیںدی جاݨ-پہِچاݨ دِتّی جاںدی ہَے۔

ڈا: کَیمبۄ نیں اِںٹرنَیشنل پںجّابی ساہِت سبھا ولۄں آپݨے جِمّے لگّی سہِ-سمپّادنا دی پہِلی پُستک “اِںٹرنَیشنل پںجّابی ساہِت” لئی بہُت ہی مِہنت اتے لگن نال کمّ کِیتا۔ اِس وڈّ آکاری پُستک وِچ ہر پرکار دِییاں ساہِتک رچناواں جِویں کِہ کہاݨی٬ لیکھ٬ کوِتا آدِ شامل کِیتے گئے۔ پُستک وِچ اںتّر-راشٹری پںجّابی لیکھکاں دِییاں کِرتاں نُۄں تھاں دِتّی گئی۔ پُستک دی پْرکاشنا اُپرںتّ ہۄئی شلاگھا اتے سفلتا تۄں سابت ہۄئِیا کِہ اِس کارج نُۄں نیپرے چاڑھن لئی ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ نیں اِںٹرنَیشنل ساہِت سبھا دے ہۄر لیکھک ساتھی سہِ-سمپّادکاں نال مِلکے کِنّی مِہنت اتے لگن نال کمّ کِیتا۔ اِںجھ ہی ڈا: کَیمبۄ دی اِک ہۄر سمپّادِت پُستک گِ: مکھّݨ سِںگھّ مْرِگِںدّ ابھِنںدّن گْرںتھّ ہَے۔ اسِیں ڈا: مان سِںگھّ دے اِس کتھن دا سمرتھن کردے ہاں کِہ ڈا: کَیمبۄ دی اِہ سمپّادنا “کۄئی روائِتی سمپّادنا نہِیں” سگۄں “سُۄجھوان سمپّادک نیں گِیانی جی دی بہُپرتی٬ بہُئکاری تے بہُ-رچنائی شکھسِیئت دے وِبھِنّ پاساراں نُۄں پاٹھکاں نال ساںجھِیاں کِیتا ہَے۔” سمپّادک ڈا: کَیمبۄ ولۄں ابھِنںدّن گْرںتھّ دا لِکھِیا سمپّادکی گِیانی مکھّݨ سِںگھّ مْرِگِںدّ جی اُتے لِکھِیا اِک پرکار دا کھۄج نِبںدھّ ہی ہَے۔ ڈا: کَیمبۄ نیں اِس ابھِنںدّن گْرںتھّ لئی 65 لِکھتاں اِکٹھِّییاں کرکے 178 پنِّیاں تے پھَیلی ساری رچنا نُۄں جِیون جھلکِییاں تے پْرِیت سںدّیش٬ آلۄچناتمک نذراں ’چۄں٬ کاوِک شردھا دے فُلّ٬ مْرِگِںدّ رچانولی آدِ بھاگاں وِچ وںڈّدِیاں “مْرِگِںدّ ابھِنںدّن” نُۄں اِک یادگاری گْرںتھّ وجۄں پیش کِیتا۔

اِس پُستک سبںدھّی ڈا: کَیمبۄ آپݨے سمپّادکی وِچ لِکھدا ہَے:

“جدۄں اسِیں کِسے لیکھک دی بہُرچنائی تے بہُئکاری دیݨ دی گلّ کردے ہاں تاں سانُۄں اِس تتھّ نُۄں ہمیشاں دھِیان وِچ رکھّݨا چاہِیدا ہَے کِہ کِسے لیکھک دی رچناتمک دیݨ کِنہاں پرِستھِتِییاں دی دیݨ ہَے تے اُس دے سِرجݨاتمک کمّاں دا گھیرا کِہڑا ہ۔َے”

اِس ابھِنںدّن گْرںتھّ دی وی دۄہری سمپّادن پْرکِریا وِچ ڈا: کَیمبۄ نیں آپݨی سُۄجھ-بُۄجھ دا چںگّا پرگٹاوا کِیتا ہَے۔ پہِلی گلّ تاں اِہ کِہ اُسنے گِیانی مکھّݨ سِںگھّ مْرِگِںدّ دے سمُچّے جِیون دی گھالنا نُۄں ہر پکھّۄں جاݨِیا٬ ماݨِیا اتے گھۄکھِیا۔ دُۄجا٬ اِس پِچھۄں اُسنے مْرِگِںدّ جی دے ابھِنںدّن لئی لیکھکاں٬ وِدواناں اتے چِںتّکاں نال ابھِنںدّن وِچ شامل کرن لئی رچناواں پراپت کِیتِییاں۔ ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ دی مِہنت دا اںدّاذا اِس گلّ تۄں ہی لگّ جاںدا ہَے کِہ اُسنے “جِیون جھلکِییاں تے پْرِیت سںدّیش” والے بھاگ وِچ 27 سِرکڈھّ لیکھکاں دِییاں رچناواں دِتِّییاں۔ سںسّار دے وکھّ وکھّ کۄݨِیاں وِچ وسے پںجّابی لیکھکاں نیں مْرِگِںدّ جی پْرتی آپݨے سنیہ اتے شردھا دا پْرگٹاوا کِیتا۔ ڈا: کَیمبۄ دۄہاں ہی پُستکاں دی سمپّادنا لئی ودھائی دا پاتر ہَے ات نِرسںدّیہ اِک سفل سمپّادک دے تَۄر تے وی ساڈے دھِیان دا کیںدر بݨدا ہَے۔

پھُٹکل (اِںٹروِیئۄُْرذ٬ مُکھّبںدّ٬ رِیوِیئۄُذ اتے وِدِیا نال سبںدھّت لیکھ):

اُپرۄکت تۄں بِناں ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ نیں پںجّاب دے پْرسِدھّ لیکھکاں نال نِجّی مُلاکاتاں(اِںٹروِیئۄُذ), پُستکاں دے مُکھّبںدّ٬ پُستکاں دے رِیوِیئۄُذ اتے وِدِیا نال سبںدھّت جاݨکاری بھرپُۄر لیکھ وی لِکھے۔ پںجّابی دے پرسِدھّ لیکھک اَیس¤اَیس¤ امۄل٬ کہاݨِیکار (ماسٹر) پِں: سُجان سِںگھّ اتے پْرسِدھّ کھۄجکار اتے بہُپکھّی لیکھک پْرۄ: پِیارا سِںگھّ پدم جی نال کِیتِییاں اِںٹروِیئۄُذ ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ دی اِک ہۄر س-شکت ساہِت-کلا وِدھی دی لکھائِک ہن۔ اُہ اِس گلّۄں وی ودھائی دا ہکّدار ہَے کِہ اُسنے اِہناں مُلاکاتاں دی ساری گلبات ٹیپرِیکارڈ کرکے اِہناں سِرمَۄر لیکھکاں دی آواذ نُۄں وی شامبھ لِیا۔

اِتھّے اِہ دسݨا شائِد اسںگّت ناں ہۄوے کِہ پْرِںسِّیپل تیجا سِںگھّ ہُراں نیں کئی پُستکاں دے مُکھّبںدّ اتے رِیوِیئۄُ لِکھّ کے پںجّابی ساہِت آلۄچنا وِچ نویں پُۄرنے10 پائے۔ سورگواسی پْرۄ: پُۄرن سِںگھّ نیں وی بھائی وِیر سِںگھّ دِییاں کئی رچناواں دے مُکھّبںدّ لِکھ کے سِرجناتمک آلۄچنا دی پِرت پائی۔ ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ نیں اِس پِرت نُۄں کائِم رکھّدِیاں لکھّا سِںگھّ جَۄہر دی پَۄںڈاں دے پُیاڑے٬ رݨجِیت سِںگھّ رائے دے بھاواں دے رںگّ٬ گُلام نبی دی کاوِ پُستک٬ ڈا: گُرنام سِںگھّ گِلّ دے کہاݨی سںگّْرِہ٬ ہاسرس کوی تیجا سِںگھّ تیج دی پُستک کھِلرے امبّ اتے اُسدی دُۄجی پُستک٬ برِںدّر سِںگھّ ذکھمی دی پُستک٬ گِ: مکھّݨ سِںگھّ مْرِگِںدّ دی کلم میری کُرلاوے٬ سورنپْرِیت دے ناول٬ گُردِیپ سِںگھّ پُری دے سمپّادِت مِنّی کہاݨی سںگّْرِہ اتے دلجِیت سِںگھّ اُپل دی پُستک رمذاں دے مُکھّ بںدّ لِکھکے اتے انگِݨت پُستکاں دے رِیوِیئۄُذ کرکے سِرجناتمک آلۄچنا دِییاں سپھل ونّگِییاں وی دِتِّییاں۔ سمپّادنا٬ اِںٹروِیئۄُذ اتے رِیوِیئۄُذ دا وی سِدھّا سبںدھّ آلۄچنا نال ہی ہَے۔ ساہِت دِییاں اِہناں وِدھِییاں نال وی آلۄچنا وِچ ہۄر نِکھار آئُݨ وِچ سہائِتا مِلدی ہَے۔ اِہناں تۄں بِناں اُسنے پںجّابی دی پڑائی سبںدھّی وی لیکھ لِکھے۔

ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ اِک بہُت ہی مِہنتی٬ ہِمّتی٬ سُہِرد٬ مِلاپڑا اتے لگن والا بہُپکھّی اتے سرب-اںگّی لیکھک ہَے۔ اُہ سابت کردا ہَے کِہ “پںجّابی بۄلی٬ پںجّابی ساہِت اتے پںجّابی وِدِیا” لئی اُس دے من وِچ اتھاہ پْریم ہَے٬ شردھا ہَے اتے اُہ سدا ہی یتھا شکتی پںجّابی ساہِت دی لگپگ ہر وِدھا اُتے کمّ کرن لئی تتپر ہَے۔ اُہ سِرجناتمک رچناواں بھاو کہاݨی کہِݨ وِچ تاں ماہر ہَے ہی پر اُہ اِک سںتُّلِت آلۄچک ہَے٬ سفل کھۄجکار وی ہَے۔ برتانوی پںجّابی ساہِت نُۄں اُس اُتے بہُت آساں ہن۔ آشا ہَے کِہ اُسدی کلم وِچ کدے وی کھڑۄت دا کۄئی دکھل نہِیں ہۄویگا اتے اُہ سِرجناتمک لِکھتاں دے نال نال کھۄج اتے آلۄچنا وِچ نِرپکھّتا اتے نِرگُٹّتا دا ناں کیول سدا ہی دھارنی رہیگا سگۄں کدے وی چُپّ دی ساذش وِچ شامل نہِیں ہۄویگا۔ اِسدے نال ہی اِہ آس وی ہَے کِہ اُہ آپݨِییاں رچناواں لئی لۄک بھاشا دی ورتۄں کرن ولاں دھِیان دِںدِّیاں “آلۄچنا دے کارج” نُۄں ہۄر وی ودھّکے اِک للکار وجۄں گْرہِݨ کریگا۔

**********************************************************************

ہوالے تے ٹِپّݨِییاں:

1) ڈا: کرنَیل سِںگھّ تھِںدّ —- دۄ شبد٬ پنّا 9 برتانوی پںجّابی ساہِت(ڈا: کَیمبۄ)

2) ڈا: رݨدھِیر سِںگھّ چںدّ٬ سمِیکھِیا شاستر٬ سمالۄچنا پنّا 103

3) ڈا: کرنَیل سِںگھّ تھِںدّ — دۄ شبد٬ پنّا 11 برتانوی پںجّابی ساہِت

4) اُہی

5) ڈا: ہرِبھجن سِںگھّ بھاٹِییا— (بھُۄمِکا) ڈا: کَیمبۄ دی کھۄج دا مُلاںکݨ, پنّا 15

6) پِیار سِںگھّ —- کھۄج سِدھاںت تے وِوہار٬ پنّا 1

7) گُردیو سِںگھّ —پںجّابی ساہِت کۄش٬ پنّا 99

8) ڈا: ہرِبھجن سِںگھّ بھاٹِییا — (بھُۄمِکا) ڈا: کَیمبۄ دی کھۄج دا مُلاںکݨ, پنّا 17

9) اُہی پنّا 17

10) گُردیو سِںگھّ —- پںجّابی ساہِت کۄش٬ پنّا 98