چِںتّا منُکھّ دی سبھ تۄں وڈّی کمذۄری ہَے۔ اِہ منُکھّ نُۄں سِئُںک دی ترہاں اںدّرۄں ہی اںدّر کھۄکھلا کر دِںدّی ہَے۔ …راجِںدّر آوستھی٬ ’کادمبّنی‘
چِںتّا جاں فِکر درسائُںدا ہَے کِہ منُکھّ من کرکے ڈاںوا-ڈۄل ہَے٬ وِچلِت ہَے۔ اُسدے من-مستِک اںدّر کۄئی کشمکش ہَے۔ سُکّی اتے جلھدی دھرتی ’تے مِیںہ راہِیں پاݨی دی پھُہار پَیںدی ہَے اتے دھرتی دی کُکھّ تۄں ہری-بنسپتی مَۄلدی ہَے۔ سہِجے ہی کِہا جا سکدا ہَے کِہ ہری-بنسپتی دا جنم-سرۄت پاݨی ہَے۔ پر من-مستِک دے وِچّۄں اُگمݨ والی چِںتّا دا سرۄت دائوے نال نہِیں کِہا جا سکدا٬ کی ہَے؟
چلۄ چِںتّا دے سرۄت دا پتا ناں سہی٬ پر گِیان دا سرۄت کی ہَے؟ گِیان دے ناں اُتّے نِسچے ہی کِہا جا سکدا ہَے کِہ گِیان ڈر تۄں اُتپنّ ہُںدّا ہَے٬ ہۄ سکدا ہَے۔ جِویں گِیان دا تھاہ نہِیں٬ تِویں ہی ڈر دا وی تھاہ نہِیں۔
***
بچِّیاں دا ہِردا ڈر تۄں مُکت ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ پر گِیان رہِت-بالک وڈّا ہۄکے کی کریگا؟ گِیان دا سرۄت جیکر ڈر ہَے تاں اِہ ڈر بالک لئی کِویں سہائِک ہۄوے؟ بچّے دی سۄچ کچّی مِٹّی دی ترہاں نرم ہُںدّی ہَے۔ کچّی نرم مِٹّی نُۄں پتھّݨا اتے لۄڑ انُسار آکار دیݨا سہِج ہُںدّا ہَے۔ بچّے دی اںتّہکرݨ ڈھلی ہۄئی مۄم ورگی ہُںدّی ہَے٬ اُسنُۄں لۄڑِیںدی آکْرِتی دیݨی اَۄکھی نہِیں۔ جِویں نویں اتے کچّے گھڑے اُتّے کھِچِّییاں ہۄئیِیاں لکِیراں٬ گھڑے دے پکّݨ اُپرںتّ گھڑے دے بھجّ جاݨ تکّ کائِم رہِںدِّییاں ہن٬ تِویں ہی بچِّیاں دے نِرمل اںتّہکرݨ اُتّے اُکرے ہۄئے چںگّے سںسّکار وی جِیون دے اںتّم دِن تک کائِم رہِںدّے ہن۔
باںس بڑے ہی کمّ دی چِیذ ہَے۔ سُکّے باںس آپس وِچّ کھہِ-کھہِ پَیدا کِیتی گرمی نال اگّ ورہائُںدے٬ جںگّلاں دے جںگّل سُیاہ کر دِںدّے ہن۔ پر باںس تۄں ہی ’کمان‘ وی بݨدی ہَے۔ باںس تۄں بݨی کمان نال جدۄں تکّ ڈۄر نہِیں لگّدی٬ ڈۄر کھِچّ کے چِلّا نہِیں چاڑھِیا جاںدا اتے نِشانا سادھ کے تِیر نہِیں چھڈِّیا جاںدا تِیر آپݨے نِشانے ’تے نہِیں لگّ سکدا۔ کمان٬ رسّی تۄں بِناں اتے بالک٬ گُݨ-گِیان تۄں بِناں کِسے کمّ دا نہِیں۔ گِیان دی پْراپتی بالک-منُکھّ لئی اتِ لۄڑِیںدی ہَے۔ گِیان اتے ڈر اِکّ دُۄجے دے پُۄرک ہن۔
***
گلّ ڈر اتے گِیان دی کر رہے ساں۔ ہُݨ گلّ سںکّلپ دی کرنی ہَے٬ سِںدھُّۄ دی کرنی ہَے اتے بِںدُّۄ دی وی۔ منِّیا جاںدا ہَے کِہ ربّ نیں سںکّلپ کِیتا تے سںسّار دی اُتپتی کر دِتّی۔ اِںجھ ہی اسِیں منُکھّ وی سںکّلپ کردے ہاں اتے آپݨے گھر٬ آپݨے پروار اتے کمّ کِتِّیاں دی رچنا کردے ہاں۔ اِںجھ اسِیں وی اِکّ پْرکار نال ربّ ہی ہاں۔ کی کۄئی اںتّر ہَے؟ ذرُۄر ہَے۔ ربّ ’سِںدھُّۄ‘ بھاو ساگر ہَے اتے اسِیں کیول اِکّ ’بِںدُّۄ‘ ہاں۔ منُکھّ اتے ربّ دی تاکت وِچّ اںتّر ہَے۔ وگدے پاݨی وِچّۄں بھر کے لِیاںدے گئے گھڑے وِچّ وی پاݨی ہی ہَے پر گھڑے دے پاݨی وِچّ کِشتِییاں نہِیں چلّ سکدِییاں٬ بھاویں کِہ دۄہاں وِچّ اِکّ ہی پرکار دا جل ہَے۔ جِویں دۄہاں ہی پاݨِییاں وِچّ اںتّر ہَے٬ اِںجھ منُکھّ اتے کائِنات دے رچنہار دی تاکت وِچّ اںتّر ہَے۔
آپنُۄں سہِجے ہی ’اوتارواد‘ دے سِدھاںت دی اِکّ نام-ماتر جھلک دِکھا رِہا ہاں۔ کی سہی ہَے٬ کی غلت ہَے؟ اِس چکّر وِچّ نہِیں پَے رِہا۔ اِیشور ہَے جاں نہِیں٬ اِس سوال وِچّ ناں ہی اُلجھِیا جاوے تاں بِہتر ہَے۔ چلّۄ اِکّ پلّ لئی سۄچ لئیِئے: ’ہاں ربّ ہَے۔‘ اُسدے رُۄپ؟ اُہ ساکار وی ہَے اتے نِراکار وی ہَے۔ من٬ آتما اتے سرِیر اِکّ ہن۔ جیکر آتما دی دْرِشٹی نال دیکھِیا جاوے تاں تُسِیں جاں مَیں٬ اسِیں سبھ نِراکار ہاں۔ جیکر سرِیر دی دْرِشٹی نال دیکھِیئے تاں اسِیں سبھ ساکار ہاں۔ اِس وِچار نال تُرن کارن کی کمّ سںوّریگا جاں وِگڑیگا؟
تُسِیں٬ اسِیں نِراکار ہاں پر اسِیں ساکار بݨدے ہاں کِہ نہِیں؟ ساڈے وِچّ ہی ساڈے دھِییاں-پُتّر سمائے ہۄئے ہن۔ آتما کرکے٬ اِدھّر اسِیں نِراکار ہاں اتے دُۄجے بنّے اسِیں ساکار بݨکے جنم لَے رہے ہاں۔
شںکّراچارِییا دے پْربچناں وِچّۄں اِکّ دْرِشٹاںت دیݨا بݨدا ہَے: اِکّ پہِلوان سی۔ چںگّی کھُراک کھاںدا سی۔ رۄذ کسرت کردا اتے اِکّ امبّ دی مۄٹی ٹہِݨی نُۄں اِکّ ہتھّ دے ذۄر نال کھِچّہ کے ذمِین اُتّے لا دِںدّا۔ پہِلوان دا وِیاہ ہۄ گِیا۔ سماں پا کے بال-بچّے ہۄ گئے۔ اِکّ دِن پتی-پتنی بچِّیاں سمیت سَیر کردے کردے امبّ دے درکھّت ولّاں آ نِکلے۔ آخِر پہِلوان ہی سی ناں۔ امبّ دے نیڑے پُجّ کے مُڑ امبّ دی ٹہِݨی نُۄں جھُکائُݨ دا وِچار آئِیا۔ چھال مار کے مۄٹی ٹہِݨی نُۄں جا جپھّا مارِیا٬ پر اِہ کی پُۄرا ذۄر لگائُݨ ’تے وی پہِلوان ٹہِݨی نُۄں ہیٹھاں ناں کھِچّ سکِیا۔ پہِلوان نُۄں بڑا دُکھّ لگّا اتے اُس نیں آپݨی پتنی اتے بچِّیاں نُۄں گالہاں کڈھّݨِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں۔ پہِلوان اِس گلّ دے غم کارن بِمار پَے گِیا۔ پتنی نُۄں کۄسݨ لگّ پِیا۔ پتنی نیں سُجھاء دِتّا کِئۄں ناں آپݨے گِیان-داتا پاس پُجّ کے اِس گلّ دا نِرݨا کر لِیا جاوے۔ ساری وِتھِیا سُݨن اُپرںتّ شںکّراچارِییا جی پتی-پتنی اتے بچِّیاں نُۄں لَے کے اُسے ہی امبّ دے درخت پاس پُجّے۔ اُنہاں نیں پروار دے سارِیاں جِییاں نُۄں کِہا: ‘’اِس امبّ دی ٹہِݨی نُۄں پھڑۄ اتے ہیٹھاں ذمِین اُتے کھِچّ کے لگائۄ۔‘ ٹہِݨی ذمِین ’تے لگ گئی۔ پہِلوان بۄلِیا: ‘’پہِلاں تاں مَیں اِکّلا ہی ٹہِݨی نُۄں کھِچ کے ذمِین اُتے لگا دِیا کردا سی٬ ہُݨ تاں اسِیں سارِیاں نیں مِل کے اِکٹھّا ذۄر لگائِیا ہَے۔” شںکّراچارِییا جی بۄلے: “اِہ بال-بچّے وی تاں تیرے ہی ہن۔ تیری تاکت ہی ہن۔”
چِںتّا کِس گلّ دی ہَے؟ اِہ تۄکھلا تاں جان لیوا سابت ہۄ سکدا ہَے۔ اِس ڈر تۄں گِیان پْراپت کرن دی لۄڑ ہَے۔
***
منُکھّ نُۄں ترکشِیل ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ جِہڑا وی کۄئی آپݨے وِشواشاں سمبّںدھّی کِسے نُۄں کِںتُّۄ-پرںتُّۄ کرن٬ بہِس-مُباہسا کرن اتے پرکھ-پڑچۄل کرن دی آگِیا نہِیں دِںدّا اتے دھکّے نال آپݨی سۄچ دُۄجے اُتے ٹھۄسدا ہَے٬ اُہ نِسچَے ہی٬ دھرم سمبّںدھّی غلت-پھہِمِییاں نُۄں جنم دِںدّا ہۄئِیا سچائی تک پُجّݨ لئی سماجک ترکّی دے درواذے بںدّ کردا ہَے۔ اجِہی سۄچݨی نِسچے ہی ڈرائُݨی سُۄجھ دا سہارا لَیںدی ہَے۔
’وِگِیانک وِچار‘ دی اِکّ ٹُۄک دیݨی ذرُۄری بݨدی ہَے:
جے دھرم ہی لۄکاں دی ہۄݨی نُۄں نِشچِت کردا ہۄوے تاں اِہ کِویں واپر سکدا ہَے کِہ اِکّ پاسے (اِکّ) دھرم نال سمبّںدھّت سرمائیدار-بِرلے دے مُنافِیاں وِچّ ارباں دا وادھا ہۄئی جاوے تے دُۄجے پاسے اِسے دھرم نُۄں منّݨ والے کرۄڑاں مذدُۄراں کۄل سِر ڈھکّݨ لئی چھتّ ناں ہۄوے؟
کۄئی آکھدا ہَے:
’دھرم من دا بھُۄت ہَے جِہڑا اِنسان نُۄں کمذۄر کر دِںدّا ہَے۔ اِیشور دا آدھار اںدھّ-وِشواش ہَے اتے اِس اںدھّ-وِشواش وِچّ پَیݨ نال تاں رہِںدّی-کھُۄہںدّی اکل وی ماری جاںدی ہَے۔‘ (شِوراݨی دیوی)
’دھرم آم لۄکاں دِییاں نذراں وِچّ اِکّ سچائی ہَے٬ اکلمںدّ لۄکاں دِییاں نذراں وِچّ اِکّ جھُۄٹھ٬ اتے ہاکماں دِییاں نذراں وِچّ اِکّ فائِدیمںدّ چِیذ ہَے۔‘
’رتھّ وِچّ وِشواش رکھّݨا غُلامی ولّ اِکّ کدم ہَے اتے اِہ اگِیانتا اتے اںدھّ-وِشواش نُۄں جنم دِںدّا ہَے۔‘
’نیکی کرنی چںگّی ہَے٬ نیکی ربّ اُتّے ادھارِت نہِیں٬ اِہ تاں اِکّ سماجِک لۄڑ ہَے۔‘
ترکشِیل کہِںدّا ہَے:
ربّ نیں منُکھّ نُۄں نہِیں٬ منُکھّ نیں ربّ نُۄں بݨائِیا ہَے۔ اِنسانِیئت دے ناتے کِسے دا بھلا کرنا دلیری تے سُۄجھ والا کمّ ہَے۔
***
ہاتِمتائی اِکّ واری آپݨی پردیس یاترا لئی جاݨ لگّے تاں آپݨی پتنی نُۄں پُچھّ بَیٹھے٬ تیرے لئی کھاݨ-پِیݨ دے کِنّے کُ سامان دا پْربںدھّ کر جاواں؟
’پتنی ہسّ کے بۄلی: ’جِنّی میری اُمر ہۄوے۔‘
’تیری اُمر جانݨا میرے وسّ دی گل نہِیں٬ مَیں کۄئی جۄتشی نہِیں۔‘
’تاں تے پھِر میرے کھاݨ-پِیݨ دا پْربںدھّ کرنا وی تُہاڈے وسّ دی گل نہِیں۔ اِہ کمّ جِسدا ہَے اُسے نُۄں ہی کرن دِئۄ۔‘
ہاتِمتائی آپݨی پتنی دے وِشواش ’تے دںگّ رہِ گئے اتے نِسچِںتّ ہۄ آپݨی یاترا ’تے تُر پئے۔
اِکّ گواںڈھݨ نیں وی جدۄں ہاتِمتائی دی پتنی نُۄں اِہۄ پُچھِّیا تاں پتنی نیں اُتّر دِتّا٬ ’بھَیݨے! اسِیں گْرہِستی ہاں۔ اِس وِچّ رہِںدِّیاں جیکر سادھنا دا لابھ پْراپت کرنا ہَے تاں اُچّے آدرشاں نُۄں ساہمݨے رکھّکے ہی جِیون نِرباہ کرنا پویگا۔ میرے پتی دیو اِیشور وِچّ بھرۄسا اتے آپݨے پُرشارتھ وِچّ یکِین رکھدے ہۄئے انجاݨ تھاواں ’تے لۄک ہِتّ لئی جاںدے ہن اتے سپھل ہُںدّے ہن۔ اسِیں تِیوِییاں پرماتما وِچّ بھرۄسے اتے پُرشارتھ دی سفلتا دی پُشٹی اجِہے مَۄکِیا اُتے ہی تاں کر سکدِییاں ہاں۔‘