ڈیہرا گۄپِیپُر اِلاکے دی تہِسِیل ہَے۔ اِتھۄں دا باذار بیترتِیبا جِہا کھِںڈّرِیا پُںڈّرِیا ہَے۔ وڈِّییاں اِمارتاں٬ تہِسِیل٬ تھاݨا تے سکُۄل ہن۔ درِیا دے ڈھاہے اُتے ڈاک بںگّلا بݨِیا ہَے۔ جدۄں اسِیں بںگّلے وِچ پہُںچّے تاں ویکھِیا کِہ اِک پںجّاب سرکار دا اَیگذَیکٹِو اِںجِینِیئر بںگّلا ملّ کے بَیٹھا ہَے۔ جدۄں اُس نیں بںگّلا خالی کرن دی کۄئی نِیئت ذاہر ناں کِیتی تاں مَیں اُس دے ولّ گِیا تے اُس دے چِیف اِںجِینِیئر دِییاں چِٹھِّییاں وِکھائیِیاں۔ اُہ اِس اِشارے نُۄں وی ناں سمجھ سکِیا۔ اسِیں ہُݨ سمجھِیا کِہ افسری شان اِسے دا ناں ہَے٬ آپݨے آپ نُۄں پھنّے کھاں سمجھݨا تے دُۄجِیاں نُۄں اِںج جِویں کۄئی چِیذ ہی ناں ہۄݨ۔ اِہ افسری شان دا لِشکارا ویکھ کے ساڈِییاں اکھّاں چُںدھِّیا گئیِیاں۔ اینے چِر نُۄں اِک نائِب تہِسِیلدار٬ جِہڑا مَینُۄں جاݨدا سی اۄتھے آ گِیا۔ مَیں اُس نُۄں دسِیا کِہ اُہ اِںجِینِیئر نُۄں سمجھاوے کِہ اِںگلَیںڈ دے پْرسِدھّ لِکھاری ڈبلیُۄ. جی. آرچر جۄ پںجّاب سرکار دے مہِمان ہن٬ تے بھارت دے پْرسِدھّ ناولکار ڈا: مُلکراج آنںدّ میرے نال ہن تے اُس نُۄں چاہِیدا ہَے کِہ اُہ اُنہاں دا ستِکار کرے۔ اینا کُجھ کرن 'تے اِںجِینِیئر نیں بڑی مُشکل نال بںگّلا خالی کِیتا۔ اِس افسر دی خُدگرذی ساف جاہر کردی ہَے کِہ اِہ لۄک آم جنتا دا کی سُیارنگے جِہڑے ساڈے نال ہی اجِہا سلُۄک کردے ہن۔ وہُٹِییاں نُۄں سجا کے ڈاک بںگّلِیاں وِچ اَیشاں کردے پھِردے ہن۔ناں آلے دُیالے وِچ دِلچسپی تے ناں لۄکاں نال پِیار۔ اِہۄ جِہی افسر شْریݨی ہی پرجا تے سرکار وِچ گھِرݨا دا کارن بݨدی ہَے۔

سامان ٹِکا کے٬ تے آپݨے ساتھِییاں نُۄں کمرِیاں وِچ آرام کردے چھڈّ کے مَیں باہر آ گِیا۔ کی ویکھدا ہاں کِہ سڑک اُتے دھُۄڑ وِکھائی دیںدی ہَے۔اینے چِر نُۄں اِک سٹیشن وَیگن آ پُجّی٬ تے وِچۄں اِک پںجّاب دا وڈّا افسر نِکلِیا٬ جۄ میرا جاݨُۄ ہی سی۔ اِہ افسر لمّا بہُت سی٬ پر چَۄڑا تھۄڑا۔ تبِیئت اینی کھُشک٬ کِہ ویکھدِیاں سار ہی بھُکھ ماری جاںدی۔میری رُۄہ دی کوِتا تاں اِہنُۄں ویکھدِیاں سار ہی اُڈ گئی۔ پتا لگا کِہ آپ سِرف چاہ پِیݨ خاتر ہی ادھّا گھںٹّا ٹھہِرݨگے تے رات دا مُکام درِیا دے پار بھروائیِں دے بںگّلے وِچ کرنگے۔ اسِیں دۄویں براںڈے وِچ کُرسِییاں 'تے بَیٹھ گئے اۄس مَیتھۄں پُچھِیا٬ “تُسِیں ایتھے کی کرن آئے ہۄ؟"

“چھُٹّی لَے کے کاںگڑا چِتّراں دی کھۄج وِچ آئِیا ہاں۔ ہُݨے ہُݨے ندَۄݨ تۄں آئے ہاں جِتھے راجا ندَۄݨ تے مِییاں دیوی چںدّ دے چِتّر سںگّْرہِ ویکھے۔”

“اِہ کاںگڑا چِتّر کی ہن٬ جِنہاں دی کھۄج وِچ تُساں اینی تکلِیف کِیتی ہَے ? مَیں تُہاڈی تھاں ہُںدّا تاں چھُٹی بمبّئی ورگے شہِر وِچ کٹدا جِتھے بڑے بڑے ہۄٹل٬ تھِیئیٹر٬ تے سِنیما گھر ہن۔ایتھے اُجاڑ ’چۄں کی لَیݨا سی ?"

مَیں اںدّر گِیا تے آپݨی کاںگڑا دی کِتاب چُک لِیائِیا٬ جِس وِچ کاںگڑا کلا دِییاں چالہی چۄݨوِییاں تسوِیراں رںگّاں وِچ چھپِییاں سن۔ کلا پْریمِییاں وِچ اِس پُستک دی بڑی پْرسںسّا ہۄئی سی۔ اِہ کِتاب مَیں افسر نُۄں دِتی۔ اۄس ہتھّ وِچ لَے کے جلدی جلدی اِئۄں ورکے پلٹے٬ جِویں کۄئی تاش دے پتّے اُلٹ رِہا ہۄوے۔ پںجّاں کُ مِںٹّا پِچھۄں اُس نیں اِہ کِتاب مۄڑ دِتی۔ اِہ کِتاب میری پںجّاں سالاں دی کھۄج تے مِہنت دا سِٹّا سی٬ تے اِس وِچ نائِکا بھید دے باراں ماساں دے اینے سُہݨے چِتّر سن٬ جِنہاں نُۄں لبھّ کے مَیں بڑا آنںدّ پْراپت کِیتا سی۔ اِنہاں وِچۄں کُجھ تاں اینے سُںدّر سن٬ کِہ اُنہاں دا خِیال کردے ہۄئے٬ مَیں خُشی وِچ اُنِیںدِییاں راتاں وی کٹِییاں سن۔ اِہ چِتّر بار بار میرِیاں سُفنِیاں وِچ آئُںدے تے مَینُۄں بڑی خُشی دیںدے۔ دیںدے وی کِئۄں ناں٬ بݨائُݨ والے کلاکاراں نیں آپݨے دِل دے سچّے جذبِیاں تے اُبالاں نُۄں اِنہاں وِچ اُلِیکِیا ہَے۔ ٹالسٹائ نیں کِہا ہَے کِہ سچّی کلا اُہ جۄ لِکھݨ والے جاں اُلِیکݨ والے دا دِلی جذبِیاں دا نکشا ہۄوے٬ تے اُہنُۄں ویکھݨ والا اُنہاں دے جذبِیاں نُۄں مہِسُۄس کرے جِنہاں نال کلاکار نیں اُنہاں نُۄں اُلِیکِیا ہَے۔ کاںگڑا چِتّر نُۄں ویکھ کے٬ اسِیں اِستْری دا پِیار بھرِیا دِل٬ تے اُس دے سچے پْریم نُۄں اِن بِنّ مہِسُۄس کردے ہاں۔ کاںگڑا کلا ٹھِیک ہی سچّی تے مہان کلا ہَے۔

پر کی گلّ ہَے جۄ اِنہاں چِتّراں نیں میرے دۄست اُتے ذرا وی اسر ناں کِیتا۔ اِنہاں چِتّراں دا اِس نُۄں وِکھاݨا٬ ایویں ہی ہۄئِیا جِویں مجھّ دے ساہمݨے بِین دا سںگِّیت۔ اسلی گلّ اِہ ہَے کِہ کلا نُۄں اُہ اِنسان ہی ماݨ سکدا ہَے جِس دا ہِردا کۄمل ہۄوے۔ اِک مہان چِتّر راگ ہَے٬ تے ساڈی رُۄہ ہَے سارںگّی۔ جد سُںدّرتا تے رُۄہ دا میل ہۄ جاںدا ہَے تاں سںگِّیت نِکلدا ہَے۔ اِہ ہَے کلا دی پرکھ۔

اِس تۄں مَینُۄں اِک چِین دی کہاݨی یاد آئُںدی ہَے۔ لُںگّمَین دی وادی وِچ اِک بڑا بھاری بْرِچھ سی٬ جۄ اِںج لگدا سی جِویں جںگّل دا بادشاہ ہۄوے۔ اُہدا سِر تارِیاں نال گلّاں کردا سی٬ تے اُہدِییاں جڑھاں پاتال وِچ پُجِییاں سن۔ اِس بْرِچھ نُۄں کٹ کے اِک جادُۄگر نیں ہارپ (تُݨتُݨی) بݨائِیا٬ تے چِین دے بادشاہ نُۄں بھیٹ کِیتا۔ جادُۄگر نیں کِہا کِہ اِس ہارپ نُۄں اُہی وجا سکدا ہَے٬ جۄ سبھ تۄں وڈّا سںگِّیتکار ہۄوے۔ بڑے بڑے راگی تے وجںتّری آئے٬ پر ہارپ وِچۄں کُرکھّت دھُناں ہی نِکلݨ۔ جد سبھ ہار چُکے تاں پِیوُۄ٬ جۄ سبھ تۄں وڈّا سںگِّیتکار آئِیا۔ اُس ہارپ نُۄں بڑے پِیار تے سنمان نال چُکِیا تے اِس ترہاں پِیار کِیتا جِویں کۄئی شاہ-سوار اِکّ جںگّلی گھۄڑے نُۄں پُچکاردا ہَے۔ اُس نیں مَۄسم تے اُچے پہاڑاں 'تے وگدے پاݨِییاں تے گِیت گائے گئے تے بْرِچھ نُۄں پُراݨِییاں یاداں چیتے آ گئیِیاں۔ ہارپ دی دھُن اینی سُرِیلی سی کِہ ویکھدِیاں ویکھدِیاں مَۄسم نیں کئی رںگّ بدلے۔ اِک واری پھیر پُرے دی 'وا بْرِچھ دِییاں ٹاہݨِییاں وِچ وی وگ پئی۔ پاݨی دے جھرنے٬ پھُلاں تے کلِییاں نال گلّاں کرن لگ پئے۔ پھیر برسات دی دھِیمی آواذ آئی تے نال ہی بِیںڈِیاں دا راگ٬ کۄئِل دا الاپ٬ تے مِیںہ دی کِݨ مِݨ۔ سُݨۄ! ہُݨ شیر دی گرج آئی٬ جِہڑی پہاڑاں وِچ گُۄںجی۔ پھیر پتّجھڑ دا مَۄسم آئِیا تے چنّ رُںڈّ مُںڈّ ہۄئے درکھتاں دے وِچۄں جھاکِیا۔ پھیر سِیال آئِیا تے کھمبھّ ماردِییاں کُۄںجاں دی آواذ آئی٬ تے گڑے گڑ گڑ کردے گۄلِییاں واںگ درکھّت دے ٹاہݨِیاں اُتے وجّے۔

پِیوُۄ نیں پھیر سُر بدلی٬ تے پِیار دا گِیت گائِیا تے بْرِچھ خُشی نال جھُۄمِیا۔اُپرۄں دی اِک چمکدی ہۄئی بدلی لںگھّی٬ جِویں آپݨے ہُسن دے گھُمںڈّ وِچ اِک یُوتی جھُۄمدی جھامدی جا رہی ہۄوے۔ بدلی نیں پہاڑ اُتے لمّا کالا جِہا پرچھاواں سُٹِیا٬ تے پِیوُۄ نیں پھیر راگ بدلِیا۔ ہُݨ اُس نیں یُدھّ دی وار گائی٬ تاں گھۄڑِیاں دِیاں پَۄڑاں دی آواذ آئی٬ تے تلواراں نیذِیاں دی کاڑ کاڑ سُݨی۔ پہاڑ وِچ بِجلی ذۄر نال کڑکی٬ تے برف دا پہاڑ سرکِیا۔ سہِنشاہ نیں پِیوُۄ تۄں اُس دی کامیابی دا راج پُچھِیا۔ اِہی کِہا٬ “جہاں پناہ٬ باکی سںگِّیتکار اِس کرکے پھیل ہۄئے کِئُںکِہ اُہ آپݨا راگ الاپدے سن۔ مَیں مستی وِچ سی٬ مَیں ہارپ نُۄں آپݨا راگ ہی چُݨن دی کھُلہ دِتّی٬ تے مَینُۄں نہِیں پتا کِہ پِیوُۄ ہارپ ہَے کِہ ہارپ پِیوُۄ۔”

سچّی تے اُچّی کلا پِیوُۄ ہَے٬ تے اسِیں ہاں لُںگّمِن دا ہارپ۔ جد سُںدّرتا دا جادُۄ ساڈے دِل دِییاں چھُپِییاں تاراں نُۄں چھۄںہدا ہَے تاں ساڈی رُۄہ خُشی وِچ سارںگّی واںگ سںگِّیت کڈھدی ہَے تے اسِیں پْرسنّتا تے خُشی نال دسویں دُیار پُج جاںدے ہاں۔ من٬ من دے نال گلّاں کردا ہَے٬ تے دِل٬ دِل دے نال مِلدا ہَے۔ بھُلِییاں ہۄئیِیاں یاداں پھِر تاذِییاں ہۄ جاںدِییاں ہن٬ اُمیداں تے اُمںگّاں اُبھر پَیںدِییاں ہن۔ ساڈا من اُہ کاغذ ہَے جِس اُپر کلاکار آپݨے رںگّ لائُںدا ہَے تے اُہدے رںگّ ہن ساڈِییاں اُمںگّا تے ولولے۔ اِس ترہاں اِک مہان چِتّر ساڈا آپݨا آپ ہَے٬ جِویں اسِیں اِس دا اِک اںگّ ہۄئیِئے۔

اِک مہان چِتّر نُۄں سمجھݨا ہۄوے تاں اُسے بھاو نال ویکھݨا چاہِیدا ہَے٬ جِویں اسِیں اِک مہامپُرش نُۄں مِلدے ہاں۔ ساڈے دِل وِچ پِیار تے نِمّْرتا ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ کاںگڑا کلا دے چِتّر تاں خاس تَۄر ’تے اِک شرمِیلی سُںدّری واںگ ہن٬ جے سمجھ شرافت٬ تے پِیار دے جذبے نال اِنہاں ولّ تکۄ٬ تے اِہ بہُت خُشی دِںدّے ہن۔ اسل وِچ چِتّر دی نِشانی اِہ ہَے کِہ چںگّی اِستْری واںگ اسِیں دِن پر دِن اِس دی ودھّ تۄں ودھّ کدر کردے ہاں٬ تے اِس نُۄں ویکھدے اکدے نہِیں۔ ایسے ترہاں کاںگڑا چِتّراں نُۄں بار بار ویکھݨ نُۄں جی کردا ہَے٬ تے جد ویکھۄ نوِیں چھُپی ہۄئی سُںدّرتا ہی اِنہاں وِچ لبھّدی ہَے۔

کاںگڑا چِتّراں دی سُںدّرتا بارے افسر دی بیسمجھی ولّ بہُتا دھِیان ناں دیںدا ہۄئِیا مَیں درِیا دے ڈھاہے اُتے اُگے ہرے گھاہ 'تے جا بَیٹھا۔ سںجھّ دا ویلا ہۄ گِیا سی تے نِمّہی نِمّی پَۄݨ رُمک رہی سی۔

مَیں درِیا دے ڈھاہے 'تے گھاہ اُتے بَیٹھا سُۄرج دے لٹ لٹ کردے جۄبن نُۄں ماݨ رِہا سی۔ویکھدِیاں ویکھدِیاں ہی ہنیرے نیں پہاڑاں نُۄں آپݨِیں کالی بُکّل وِچ لپیٹ لِیا٬ تے چارے پاسے چُپّ دا راج ہۄ گِیا۔ ہَۄلی ہَۄلی پہاڑاں دی دھار دے پِچھۄں لۄء ہۄئی٬ تے اِک اُچی ٹِیسی 'تے چںدّ دی پھاڑی دِسّی۔ اسمان تارِیاں نال بھرِیا ہۄئِیا سی٬ تے تارِیاں وِچ چنّ اِںج لگے جِویں گۄپِییاں وِچ کانہ۔

اِک پاسِئۄں وںجھّلی دی آواذ آئی۔ اینی منمۄہݨی کِہ دِل دِییاں تَیہاں تک پُجّ گئی۔ ٹِکی ہۄئی رات تے پہاڑاں دی شاںت وِچ کِنّی پِیاری لگدی ہَے وںجھّلی دی آواذ ? اِہدے وِچ ذرُۄر کۄئی جادُۄ ہَے۔جے جادُۄ ناں ہُںدّا تاں اِس نُۄں سُݨ کے گۄپِییاں دی سُدھ بُدھ کِئۄں بھُلّ جاںدی ? اِہ ہَے ربّ دی آواذ٬ جِس نُۄں سُݨ کے اُہدے بںدّے اُس لُکی ہۄئی تاکت دا انُبھو کردے ہن۔ جۄ سرب وِیاپک ہَے تے جلاں٬ تھلاں٬ جںگّلاں٬ پہاڑاں تے بنسپتی وِچ رو رہی ہَے۔ وںجھّلی دی دھُن نیں خُۄب سماں بنّہِیا۔ ہُݨ وی جد مَیں ڈیہرا گۄپِیپُر دا خِیال کردا ہاں٬ تاں درِیا دِییاں لہِراں جِہڑِییاں چنّ دی چانݨی وِچ جھِلمِل کر رہِییاں سن میرِییاں اکھّاں ساہمݨے آ جاںدِییاں ہن٬ تے کنّاں وِچ سُݨائی دِںدّی ہَے وںجھّلی دی جادُۄ بھری آواذ۔ وںجھّلی دی اِس سُرِیلی آواذ نُۄں ماݨدا مَیں بںگّلے وِچ آ کے کھاݨا کھا کے چارپائی ’تے لیٹ گِیا۔ وںجھّلی دی آواذ مَینُۄں ہالِیں وی سُݨائی دے رہی سی٬ تے اِہنُۄں سُݨدِیاں مَیں جھٹ ہی گُۄڑھی نِیںد سَۄں گِیا۔

('پتّے پتّے گۄبِںدّ بَیٹھا' وِچّۄں)