ادھّی سدی تۄں ودھّ پہِلاں ساڈے نامدھرِیک سِیاݨے, سُگھڑ سِیاسی تے نامدھارمک آگُۄیاں نیں پںجّابِییاں وِچّ اِکّ سمُںدّر جیڈا پاڑا پائِیا سی۔ آئُݨ والِییاں پُشتاں نُۄں نِردئی وںڈّ دے نتِیجِیاں دے رہِم اُتے چھڈّ کے اُہ آپ تاں پتا نہِیں کِدھر چلے گئے پر اُس پاڑے دی پِیڑ دِییاں چِیساں دُفاڑے پںجّابِییاں دے دِلاں تے دِماغاں وِچّۄں اجّ وی مہِسُۄس کِیتِییاں جا سکدِییاں ہن۔

اُنہاں سِیاݨے, مُدبّر تے پُۄجنِیکاں دے پُۄرنِیاں نیں گھگّ وسدی وسۄں وِچّ کئی ہۄر پاڑ پائے سن پر سبھ تۄں سںگِّین تے کٹھۄر پاڑا پںجّابِییاں دی بھاشا جاں ذُبان وِچّ پِیا۔

نتِیجے وجۄں, دُشواری اِہ آئی کِہ سرہدّ دے پرلے پار جۄ کُجھ لِکھِیا/پڑھِیا جاںدا ہَے اُہ اِس پار لِکھِیا/پڑھِیا/سمجھِیا نہِیں سی جا سکدا; اتے جۄ اِس پار لِکھِیا جاںدا ہَے اُہ اُدھر نہِیں سی لِکھِیا/پڑھِیا/سمجھِیا جا سکدا۔

کُجھ سال پہِلاں, مَیں کِرپال سِںگھّ پنُّۄں دی کُرسی دے نال سجّے پاسے اُس دے سِسٹم-مانِیٹر اُتّے اکھّاں ٹِکائی بَیٹھا ساں جِتھّے مَیں اِکّ انۄکھا کرتب ویکھِیا۔ اُس چاردواری, جِس نُۄں کلاسِیکی شبداولی وِچّ بھۄرا کہِݨا سچّ تۄں بہُتا دُۄر نہِیں, والا کمرا بھاویں آدھُنِک ساذۄ-سمان نال سجِیا ہۄئِیا دِسدا سی پر جۄ نہِیں سی دِسدا اُہ سی پرمپّرک لٹبَۄرِییا, جٹا-جُۄٹ سادھ-سادھناں والا یۄگی۔ اجۄکے پںجّابی ورت-وِہار, لَیݨ-دیݨ, لکّ تۄڑوِیں بھجّ-دَۄڑ, کھِچّ-دھُۄہ دے ماہَۄل تۄں کۄہاں دُۄر اُہ اِکّ بَۄرے سادھ واںگ آپݨے پْرَۄجَیکٹ دی لگن وِچّ لِین اِکّ سُر-من-تن, اِکہِری بِرتی دی تسوِیر بݨِیا بَیٹھا دِسدا ہَے۔ اُہ ورڈ-پرۄسَیسِّںگّ اتے مَیکرۄذ سِرجݨا دے اݨدِسدے سںسّار وِچّ مُکمّل تَۄر تے گُیاچا ہۄئِیا پْرتِیت ہُںدّا ہَے۔

جیکر ڈُۄںگھی نِیجھ نال ویکھِیا جاوے تاں اُس سادھ نُۄں پنُّۄں دے رُۄپ وِچّۄں ویکھݨا مُشکل نہِیں۔ اُہ اجۄکے سمیں دے سادھ واںگ اُس بھۄرے وِچّ, آپ-سہیڑی کَید نُۄں گلھ لائیِں, جِیون دا بہُتا سماں اتے اُۄرجا اِسے ہی چاردِواری وِچّ شرف کردا ہَے۔ اِس گھال دے نتِیجے وجۄں اُس نیں مَیکرۄذ دا اِکّ ترہاں دا اجِہا جِنّ سِرجِیا ہَے جۄ پںجّابی لِکھت نُۄں ساڈِییاں اکھّاں سامہݨے اکھّ دے فۄرے وِچّ اِکّ فَۄںٹ تۄں دُۄجے فَۄںٹ وِچّ بدلن دا مُئجّذا کر وِکھائُںدا ہَے۔

مِسال وجۄں, اُس نیں پںجّابی دی گُرمُکھی اکھّراں وِچّ اِکّ فائیِل کھۄلہی تے فِر اُس نیں فںٹ بدلی کرن والے جِنّ (مَیکرۄ) نُۄں مائۄُس دی اِکّ کلِکّ نال ہُکم دِتّا کِہ اِس نُۄں شاہمُکھی وِچّ بدل دیوے۔ مَیکرۄ دے اݨدْرِشٹ جِنّ نیں بیذُبان بھاشا وِچّ ذرُۄر کِہا ہۄݨَے ‘تُہاڈا ہُکم سِر متھّے’ تے میرِییاں اکھّاں مُۄہرے کئی ترہاں دے بیشکل چِنّہ-چکّر تے ناں سمجھ آئُݨ والے اکھّر, اُنہاں دے پِںجّر, اُنہاں دِییاں ٹُٹِّییاں بھجِّییاں لتّاں-باہاں اتے دُۄجے اںگّ سکرِین اُتے اُگھڑ-دُگھڑ, چھالاں ماردے دِسے۔ کُجھ ہی سکِںٹّاں وِچّ جھکھّڑ وِچّ بیتُک تے بیرُخ اُڈے پھِردے بیئرتھ چِنّہاں دے گھمسان وِچّۄں ارتھ اُگھڑݨے سُرُۄ ہۄ گئے۔ ہُݨ میرے سامہݨے شاہمُکھی وِچّ اِکّ سپشّٹ ٹَیکسٹ سی جِس نُۄں مَیں اُسے ہی سہِج تے سپِیڈ نال پڑھ سکدا ساں جِس نال مُۄل گُرمُکھی ٹَیکسٹ نُۄں۔ ودھّ ہَیرانی والی گلّ اِہ کِہ اِس فَۄںٹ بدلی دی پْرکِرِیا وِچّ سمتۄلھ لِپّی کھبِّئۄں سجّے ولّ لِکھی جاںدی ہَے, جد کِہ شاہمُکھی سجِّئۄں کھبّے نُۄں لِکھی جاںدی ہَے۔ اِنہاں مُۄلۄں ای مُتذاد لِپِّییاں نُۄں اِکّۄ مَیکرۄ وسّ کرن دا مہتّو ہۄر وی ودھّ ہُنر تے یۄگتا دی مںگّ کردا ہَے, جۄ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں دی سِیاݨپ, سِرڑ تے سادھنا دی بھروِیں گواہی بھردا ہَے۔

بائیِبل دی اِکّ پْرسِدھّ مِتھّ وِچّ ذِکر آئُںدا ہَے کِہ جد مُۄسا, یہُۄدِییاں دا پَیغمبّر اتے اُنہاں دا دھارمِک کنُۄنداتا, پَیرۄکاراں دی وہِیر نُۄں مِسر تۄں کھلھاسی دوائُݨ لئی ہِجرت دے راہ ٹُرِیا تاں وَیری مِسری فَۄجاں نیں اُس وہِیر دا پِچھّا کِیتا۔ پُراݨی ٹَیسٹامَیںٹ دی کتھِت گھٹݨا انُسار رَیڈّ-سی(لال سمُںدّر) نُۄں پار کرن دی ہیم-آکاری چݨَۄتی سامہݨے آ کھلۄتی پر مُۄسا نیں باہواں آکاش ولّ چکّ کے دُیا کِیتی تے اِکّ کَۄتک ورتِیا; سمُںدّر دے اتھاہ تے امۄڑ پاݨی دا پسار وِچّۄں پھٹ کے الۄپ ہۄ گِیا تے سمُںدّر وِچّۄں سُکا ہۄ گِیا۔ اِںج مُۄسا دے یہُۄدی پَیرۄکار سمُںدّر پار ہۄ گئے پر جد مِسر دِییاں فَۄجاں سمُںدّر وِچّ داخل ہۄئیِیاں تاں پاݨی پہِلاں واںگ اُپّر اُٹھّ کھلۄتا تے مِسری پھَۄجاں نُۄں آپݨی لپیٹ وِچّ رۄڑھ کے لَے لِیا۔ اِس ترہاں مُۄسا دے مُئجذے سدکا سمُںدّر دا پاڑ مِٹ گِیا تے یہُۄدی پَیرۄکاراں دی وہِیر بھوساگر پار کر گئی۔

مَیں اِہ نہِیں کہِںدّا کِہ پنُّۄں دا مُئجذا مُۄسا دے کَۄتک دے برابر دا ہَے پر اسلِیئت اِہ ہَے کِہ 60 سالاں تۄں گُںگّے اکھّراں نُۄں ارتھ دیݨ تے بۄلݨ دے سمرتھّ بݨائُݨ دا مُئجذا ساڈے اجّ دے مُۄسا-پنُّۄں نیں کر وِکھائِیا ہَے۔ اِس گھال دے سہی ارتھاں دا اںدّاذا ہر کۄئی نہِیں لا سکدا کِئُںکِہ سادھارن منُکھّ رۄذی رۄٹی دے گیڑ وِچّ گُیاچا اِس کاڈھ دے پُۄرن پرݨام تۄں کۄرا رہیگا۔ اِس گھال راہِیں سمیں تے ستھان دی اِس کھلھِیج اُپر اِکّ بھرۄسییۄگ پُل بݨائُݨ دا کمّ پنُّۄں نیں کر وِکھائِیا ہَے۔ اِس اُدم دی مہتّتا پںجّابی پھَۄںٹ-جگت وِچّ مُۄسا دے مُئجذے واںگ اِکّ مِتھِک تے ورنݨیۄگ گھٹنا منّی جاںدی رہیگی جدۄں تِیک کمپِّئۄُٹر سںسّار وِچّ ودھّ کَۄتکی کارا نہِیں ورتدا۔

اِہ کارج کِرپال سِںگھّ پنُّۄں نیں جادُۄ دی سۄٹی راہِیں نہِیں سگۄں کمپِّئۄُٹر دے بھیدبھرے کۄڈاں دے جادُۄ سہارے دِن رات اِکّ کر کے کر وِکھائِیا ہَے۔ اُس نیں بھارت تے پاکِستان دی بارڈر دے دۄہاں پاسے دے پںجّابِییاں نُۄں اِکّ دُۄجے نال جِویں اِکّ واری پھِر گلوکڑی پُیا دِتّی ہَے۔ اُنہاں دے 60 سالاں دے ادھُۄرے سُفنِیاں نُۄں ساکارتا دے وستر پوا دِتّے ہن۔ ہُݨ اِکّ واری فِر اُہ اِکّ دُۄجے دے ہاو-بھاو, جذبِیاں, دُکھّاں سُکھّاں دی وارتا دی ساںجھ دے بھائیِوال ہۄ سکݨگے۔ اِس مِہنت اتے اِس دے سِٹّے دے فلھسرُۄپ نیڑتا دا جۄ نِگھّ اسِیں ہُݨ ماݨ سکاںگے تے جۄ لابھ آئُںدے سمیں وِچّ پںجّابی لَے سکݨگے اُہ سچّی مچّی ساڈے نیتراں دا وِستار بݨ نِبّڑیگا; اِس ساری گھال دا سِہرا پنُّۄں دے گمبھِّیر پر اُتسُک شخسِیئت دی شۄبھا بݨدا ہَے۔

کِرپال سِںگھّ پنُّۄں اِکّ اجِیب وِئکتی ہَے جۄ آپݨے اںدّر اِکّ رہسّ بھرپُۄر الَۄکِک سںسّار لکۄئی بَیٹھا رہِںدّا ہَے۔ اِہ ہی کارن ہَے کئیِیاں نُۄں اِس دے کد-بُت بارے بھُلیکھا وی پَے سکدا ہَے۔ کِسے ویلے مَیں وی اُنہاں وِچّۄں اِکّ ساں۔ اُس دے شبد اُس دے اںدّر دے لکھائِک نہِیں بݨ سکے; اُہ سدا ہی اںدّر دے سہی پنُّۄں نُۄں ابھِوِئکت کرن وِچّ اُۄݨے رہے ہن۔ اِہ ہی کارن ہَے کِہ ساڈے آلے دُیالے وِچّ اُہ بہُت گھٹّ سمجھِیا گِیا منُکھّ ہَے۔

مَے اُس دے شبداں دا شَیدائی نہِیں کِئُںکِہ مَینُۄں پتا ہَے کِہ اُس دی شکتی اُس دے وِئکتِتو دی کِسے ہۄر نُکّرے مَۄجُۄد ہَے۔

اُس اںدّر بے-اِںتہا سِرڑ ہَے۔ اُس نُۄں کہۄ کِہ 500 سفے دۄ دِن وِچّ کمپِّئۄُٹر اُتے چاڑھ کے آرام کرنا ہَے تاں اِہ کٹھن کارج اُس دے سِرڑ دی چݨَۄتی بݨ کھلۄںدا ہَے۔ پر ہَیرانی والی گلّ اِہ ہُںدّی ہَے کِہ اُہ ہمیشا اجِہِییاں وڈّ-آکاری چݨَۄتِییاں دا ہاݨی سابت ہۄئِیا ہَے۔ اِہ دْرِش آپݨے آپ وِچّ کۄئی گھٹّ گَۄرو والا نہِیں کِہ جِتّے ہۄئے بھلوان واںگ اُہ چݨَۄتی نُۄں چِتّ کری بَیٹھا دِسّدا ہَے, جے میرے ولّۄں چِتری تسوِیر اسلِیئت دا سہی ساتھ دِںدّی ہَے تاں مَیں نِشچے نال کہِ سکداں کِہ اُہ چݨَۄتِییاں دا ہاݨی ای نہِیں سگۄں اُنہاں اُپر کاٹھی پا کے شاہسوار بݨ کے نِتّرِیا ہَے۔

اِہ سی اِکّ مُئجذا جۄ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں دی کئی سالاں دی لگاتار سادھنا دی ہدّ چھںہدی لگن دی کُٹھالی وِچّۄں جمِّیا ہَے اتے جِس نیں, جِویں مَیں مُڈھّ وِچّ اِشارا کِیتا ہَے, وکھّ وکھّ لِپِّییاں دی ورتۄں کرن والے دۄ پںجّابِییاں وِچکار وگدے ساگر آکاری پاڑے نُۄں میٹ کے رکھّ دِتّا ہَے۔ وِشیش کر کے, دۄ پںجّاباں درمِیان کھلۄتے لِپّی دے پہاڑ نُۄں اِکّۄ سٹرۄک (جھٹکے) نال پدھّرا کر دِتّا ہَے۔ اِہ اتِکتھنی نہِیں ہۄویگی کِہ اِس یتن نال دۄ پںجّابی بھائیِچارِیاں نُۄں (جۄ دیش دی وںڈّ پِچھّۄں اِکّ دُۄجے دی بۄلی تاں سمجھدے سن پر اِکّ دُۄجے دی لِکھت پڑھن تۄں اسمرتھّ سن) اِکّ دُۄجے دی کتھا-وارتا پڑھن دے سمرتھّ بݨا دِتّا ہَے۔ اِہ مَیکرۄ پںجّابی لیکھکاں تے پاٹھکاں اتے خاس کر کے ورڈ پرَۄسَیسّر وِچّ گُرمُکھی اکھّراں تے شاہمُکھی اکھّراں دی ورتۄں کرن والِیاں لئی اِکّ انُۄٹھا تُہفا سابت ہۄئِیا ہَے۔ ٹَیکنَۄلۄجی دے 30 سالاں دے سںکھّیپ پر نِتّ آئُںدِییاں تبدِیلِییاں تے کاڈھاں دے اِتِہاس دے سںدّربھ وِچّ اِس دے وِکاس-پتھ بارے بھوِکھّباݨی کرنی اسمبھّو ہَے کِئُںکِہ جِہڑا کمپِّئۄُٹر 30 سال پہِلاں دھناڈاں دی پہُںچّ وِچّ سی ہُݨ اُہ سادھارن بچّا جیب وِچّ پائی فِردا ہَے۔ وِکاس دی اِس اِکتھّ تے بیئِںتہاء تیذ گتی نُۄں سامہݨے رکھّدِیاں اِہ کہِݨا اَۄکھا ہَے کِہ اِس دا لابھ بھوِکھّ وِچّ کِنِّییاں پُشتاں لَیݨگِییاں۔

1947 پِچھۄں پَیدا ہۄئی پںجّابی پنِیری نں کِرپال سِںگھّ پنُّۄں دے اِس یتن نیں اِس کابل بݨا دِتّا ہَے کِہ اُنہاں چِنّہاں, جۄ ہُݨ تک اُنہاں لئی بیئرتھ, وِںگِّییاں-ٹیڈِییاں لکِیراں تۄں ودھّ ارتھ نہِیں سن رکھدے, وِچّ سارتھکتا دے ارتھ بھر دِتّے ہن۔ اِکّ وِسیش ارتھاں والے وِشیش گھیرے اںدّر, جِویں نیترہِیݨ پںجّابِییاں نُۄں نیتر بخش دِتّے گئے ہۄݨ۔ اِہ پرئُپکاری کرتو بہُتِیاں لئی بہُ-مُلّی سُگات بݨ کے جھۄلھی پِیا ہَے۔ اِہ سُگات اجِہی نہِیں جِس نُۄں اسِیں دۄ گھںٹِّیاں جاں دۄ دِناں جاں دۄ مہِینِیاں وِچّ ورت کے پھِر بھُل-بھُلا جاواںگے, سگۄں اِس دا لابھ دہاکِیاں تائیِں پْراپت ہُںدّا رہیگا۔

کی اِہ کۄئی گھٹّ مہتّو والی گلّ ہَے! اسِیں سرہدّ دے پاڑے پِچھّے کھڑھے اِکّۄ ای بھاشا بۄلݨ والے دۄ پںجّابی, جدۄں اِکّ دُۄجے دی لِکھت نُۄں پڑھن لگدے ساں تاں لِپّی دی لۄہے دی کںدھّ ساڈے وِچکار آ کھلۄںدی سی۔ اِس لۄہے دی کںدھّ نُۄں کمپِّئۄُٹر دے کِیء-بۄرڈ دی اِکّۄ ای کلِکّ نال ڈھاہ-ڈھیری کر دیݨ والا تۄہفا سانُۄں پنُّۄ دی مِہنت تے سِرڑ دا رِݨی بݨا دِںدّا ہَے۔

ہُݨ گلّ آئُںدی ہَے اِس تسوِیر دے دُۄجے پاسے دی بھاو بابا فرِید جاں شاہمُکھی وِچّ رچی لِکھت نُۄں سمتۄلھ جاں گُرمُکھی اکھّراں وِچّ بدلائُݨ دی۔ کِیء-بۄرڈ اُپر جِس اِکّۄ ہی کلِکّ نیں پہِلا کْرِشما کر وِکھائِیا سی اُہۄ دُۄجے پاسے وی ویکھِیا گِیا۔ جِویں پہِلاں اِشارا کِیتا گِیا ہَے کِہ شاہمُکھی لِپّی وِچّ رچی لِکھت سمتۄل/دھنِیرام چاتْرِک دا جاما بدل کے میرے سامہݨے آ کھڑھی ہۄئی۔ اِس وِچّ کُجھ کُ گلِچّ (اُۄݨتائیِیاں/اُکائیِیاں) سن پر اُہ اجِہِییاں نہِیں جۄ اینِییاں بںدھّکاری ہۄݨ کِہ پڑھن تے سمجھݨ وِچّ بھاری رُکاوٹ بݨدِییاں ہۄݨ۔ سانُۄں کدے نہِیں بھُلݨا چاہِیدا کِہ بھاشا دے اُچارن دِییاں سارِییاں سُراں اتے اِس نُۄں لِکھتبںدّ جاں اںکّت کرن والھے اکھّر چِنّہ کدے وی سمپُّۄرن نہِیں ہۄ سکدے, گھٹّۄ گھٹّ اُس ہدّ تکّ جِس ہدّ تک منُکھّی (vocal organ) گلھے دی آواذ دے کرۄڑاں ولھ-پیچ تے اُتراء-چڑھا مَۄجُۄد ہُںدّے ہن اتے اِس تۄں وی ودھّ, اُچارناں اںدّر شیڈ اتے اُپ-شیڈ۔ جِویں منُکھّ دے اݨگِݨت رُۄپاں نُۄں اُتارنا اسمبھّو ہُںدّا ہَے اۄویں ہی اِس وۄکل آرگن دِییاں ٹۄناں, سُراں, دھُنِییاں نُۄں سمپُّۄرنتا دی ہدّ تک اںکّت کرنا اسمبھّو کارج ہَے۔ لِپّی اِکّ سادھن ہَے منُکھّی اُچارن نُۄں لِکھݨ جاں اںکِّت کرن دا, پر 35, 45, 65 جاں 100 جاں ہذار چِنّہاں راہی منُکھّی آواذ دِییاں اݨگِݨت پرتاں تے پرچھائیِیاں, اُتراواں چڑھاواں نُۄں اںکّت کر دیݨا منُکھّ دی سِرجی لِپّی دے وسّ دا کمّ نہِیں (یاد رہے اِہ دلِیل دُۄجِییاں بھاشاواں دِییاں لِپِّییاں اُپر وی اِسے ہی بلھ نال لاگُۄ ہُںدّی ہَے)۔ اِس پاسے بھاو منُکھّی گلھے دی ہر دھُنی دی پُۄرنتا نُۄں اںکّت کرن ولِّیں منُکھّ سدا یتنشِیلھ رِہا ہَے تے رہیگا وی۔ کدے ناں سر ہۄݨ والی اِس مُہِمّ لئی سںگھّرش دا سِلسِلا چلّدا رہیگا۔ بھاشا اتے لِپّی دے کھیتراں وِچّ کمّ کردے وِگِیانی اِنہاں نُۄں اِکّ دُۄجے دے ہاݨی بݨائُݨ لئی سدا سںگھّرش کردے رہِݨگے۔ میرا بھاو اِہ ہَے جۄ اسِیں لِکھدے ہاں تے جۄ اسِیں بۄلدے/پڑھدے ہاں اُنہاں وِچّ سدا اِکّ اݨلِکھی لکِیر دا اںشّ ہاذر ہُںدّا ہَے۔ جِویں بۄلاں راہی مَیں ذۄر دے کے سمجھاء سکاںگا کِہ “شرما شرما کے چلا گِیا” پر پڑھن لگِّیاں میرے اںدّر اُہ سمجھ شرماں نُۄں دُۄجے نالۄں وکھّ ترہاں بۄل کے پڑھیگا۔ اۄویں ای جِویں READ اتے READ دۄ شبد اِکّۄ شبد جۄڑ ہۄݨ دے باوجُۄد وکھّ پْرسںگّ وِچّ وکھّ ترہاں پڑھے جاںدے ہن ۔ کُجھ اجِہا ہی ورتارا شاہمُکھی تۄں گُرمُکھی وِچّ تبدِیلی دے اِکّ دۄ گلِچّاں (اُۄݨتائیِیاں) دا ہَے۔ کُجھ اِکّ چِنّہ ہن جِنّاں وِچّ اۄپراپن ہَے پر منُکھّی دِماغ اِنہاں نہائِت نِکِّییاں اڑچݨاں نں سمجھݨ تے decipher کرن وِچّ ماہر ہَے۔ اِکّ منُکھّ کئی بھاشاوا تے کئی لِپِّییاں تے کئی پھَۄںٹاں دی مہارت کرن دے سمرتھّ ہَے اتے جے اِکّ فَۄںٹ وِچّ 4/5 نُکتے یاد رکھّݨے ہۄݨ تاں اِکّ منُکھّ لئی بھاری مُشکل نہِیں۔ وکت ہر لۄڑ دا ہلّ لبھّ لَیںدا ہَے۔ جے کر پنُّۄں ہُرِیں جاں جُٹے ہۄر ماہر اِس پاسے لگّے رہے تاں کۄئی وڈّی گلّ نہِیں کِہ اِہ ماڑی جِہی اڑچݨ وی آئُݨ والے وکت وِچّ سُلجھ جاویگی۔ پنُّۄں ہُراں نیں وِشواس دوائِیا ہَے (یاد رہے کِہ جد پنُّۄں وِشواس دوائُںدا ہَے تاں اُہ پُۄرا کردا ہَے) کِہ اِس نُۄں ہلّ کرن لئی سماں لگّیگا پر بہُتا سماں نہِیں۔

اجّ تۄں کۄئی 10 سال پہِلاں مَیں کِرپال سِںگھّ پنُّۄں نُۄں اُس سمیں مانتا دیݨ سبںدھّی گمبھِّیر تے سُہِرد اِتراذ پْرگٹ کِیتا سی کِئُںکِہ اُس سمیں میری جاچے اُہ کاروائی جاں کدم سمیں تۄں بہُت اگیترا سی پر ہُݨ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں دی اݨتھکّ مِہنت اتے سِرڑ نُۄں ویکھدِیاں مانتا دیݨ وِچّ مَینُۄں اِتراذ دی تھاں دِلی پْرسنّتا ہُںدّی ہَے۔

کِسے دی کمائی جاں پْراپتی نُۄں سنمان دیݨ دی پہِلی تے آکھری کسوٹّی جاں پرکھ-پچھاݨ اِہ ہُںدّی ہَے کِہ اُس وِئکتی نیں آپݨے سبںدھّت کھیتر وِچّ اجِہا یۄگدان پائِیا ہۄوے جِس دا لابھ سمُچّے تَۄر تے بھائیِچارے دے وڈّے بھاگ نُۄں لمّیں سمیں لئی پہُںچّدا ہۄوے, اتے اِس بارے کۄئی سںدّیہ جاں شںکّا ناں ہۄوے۔ مَینُۄں اِکبال کرنا پَیںدا ہَے کِہ پنُّۄں ہُݨ اِس مان-سنماݨ دی اِس مُڈھّلی اتے اہِم شرت نُۄں پُۄرا کردا ہَے۔ ہُݨ اُس دی گھال دے پھلھ تۄں پںجّابی پاٹھک لیکھک, بِنا شکّ دے, سَۄکھ, سُیاد تے سہُۄلت ہاسل کر رہے ہن۔

میری اِس بُنِیادی دِشا بدلی پِچھّے کِرپال سِںگھّ پنُّۄں دی لگاتار اتے سُہِرد پْراپتی دی ہۄںد ہَے۔ ہُݨ پںجّابی لیکھکاں, پاٹھکاں تے پںجّابی دے ہتَیشِییاں (بھاویں اُہ سرہدّ دے کِسے پاسے وی ہۄݨ) لئی پنُّۄں دی کِرت تے کمائی تۄں مُنکر ہۄݨا اسمبھّو ہَے۔ اُس نیں پِچھلے سالاں وِچّ سماں اتے شکتی لا کے اِکّ اݨہۄݨی نُۄں ہۄݨی وِچّ تبدِیل کر کے وِکھا دِتّا ہَے۔ جدۄں باکی دے پںجّابی آپݨے نِتا-پْرتی دے جِیون جھںجّٹاں, جھمیلِیاں رُجھیوِیاں تے آرام پْرستی وِچّ اُمراں بتِیت کر رہے سن, اۄدۄں پنُّۄں سراپے یۄگی واںگ اتی کٹھۄر اِکلاپے والی تپسِّیا بھۄگدا رِہا ہَے جاں کہۄ اِس لگن وِچّ مگھدا رِہا ہَے۔ 20وِیں سدی دے اِس یۄگی دی سادھنا دا سِٹّا ہُݨ ساڈے ساہمݨے اجِہے مَیکرۄذ (Macros) دے رُۄپ وِچّ آئِیا ہَے جِنہاں دے اتی لابھدائِک ہۄݨ بارے کِسے نُۄں کۄئی شکّ-شُبہا نہِیں۔

منُکھّ وجۄں کِرپال سِںگھّ پنُّۄں آپݨِییاں پْراپتِییاں دا وکھاوا جاں سوَے پْرچار کردا نہِیں دِسدا۔ اُہ سادھارن رُۄپ وِچّ آپݨی مٹھّی چال وِچّ آپݨے انُۄٹھے مارگ دے ادْرِشٹ دِسّہدّے ولّ ودھی جاںدا ہَے۔ اُس وِچّ جِتھے ودھِییا اِنسان اتے سبک دیݨ والا سہائِک وِئکتی بَیٹھا ہَے, اۄتھے اُس نیں آپݨے گِیان نُۄں ساڈے پُراݨے ہکِیماں واںگ ڈبّی وِچّ گُجھّا بھید بݨا کے نہِیں رکھِّیا سگۄں اُس نُۄں وںڈِّیا ہَے۔ جِس کِسے نُۄں ٹائیِپ نہِیں سی آئُںدی پنُّۄں اُنہاں دے سپھِیاں دے سفے ٹائیِپ کر دِںدّا سی۔ کِسے نُۄں کِسے مَیکرۄ جاں کمپِّئۄُٹر سمبّںدھّی ہۄر پْرشن دی سمجھ نہِیں پَیںدی تاں اُہ اتِ دے سہِج تے ٹھرمّے نال اگلے نُۄں سمجھائُݨ دا یتن کردا ہَے۔ آپݨی 15 سالاں دی کِرت تے کمائی نُۄں اِںج ساںجھِیاں کرن دا ساہس گھٹّ ہی وِئکتِییاں وِچّ مِلدا ہَے۔ ہۄر تے ہۄر, اُس نیں پِچھلے سال پںجّابِییاں نُۄں آپݨی مات بھاشا تے کمپِّئۄُٹر نال جۄڑن واستے کمپِّئۄُٹر دے بُنِیادی سِدھاںتاں تے کماںڈاں اتے کِرِیاواں, سمسِّیاواں بارے سِکھِیا دیݨ لئی کئی مہِینے مُفت کلاساں لائی رکھِّییاں ہن جِس تۄں کئیِیاں نیں لابھ لِیا ہَے۔ اِںج ہی اُنہاں نیں اِنہاں سارے سبکاں تے سمبّںدھّت ہدئِتاں دا پْرݨالِیبدھّ ڈھںگّ وِچّ پںجّابی دے سپتاہک اخبار پرواسی راہِیں پرسار کِیتا ہَے جۄ ہر ہفتے کئی مہِینے اِس اخبار وِچّ پْرکاشت ہُںدّا رِہا ہَے۔ اِہ کرتوّ اِکّ پرئُپکاری وِئکتی دے ہی ہۄ سکدے ہن۔

اںتّ وِچّ اِکّ اتی ذرُۄری گلّ! پںجّاب وِچّ اتے باہر وی تھۄڑھ-چِرے منۄرںجّن دے پْرۄگراماں اُتے بیہدّ رکماں خرچ کِیتِییاں جاںدِییاں رہِییاں ہن پر افسۄس نال کہِݨا پَیںدا ہَے کِہ اجِہے کمّاں جِنہاں دا لابھ جاں پْربھاو کئی پُشتاں تائیِں رہِݨا ہُںدّا ہَے, نُۄں بݨدی مانتا دیݨ اتے مالی تے مانسِک سہائِتا دیݨ وِچّ ساڈا بھائیِچارا, ساڈے سمرتھّ ادارے, یُۄنوِرسِٹِییاں اویسلِییا رہِییاں ہن۔

سماپت کرن تۄں پہِلاں, کِرپال سِںگھّ پنُّۄں ولّۄں پِیڑت دِل نال دِتّا اِکّ سُجھاء پاٹھکاں نال ساںجھا کرنا چاہُںدّا ہاں۔ اُہ ہَے کِہ پںجّابی فَۄںٹاں لئی ورتے جاںدے کِیء-بۄرڈ دی لے-آئۄُٹ دے مِیارِیکرن (اِس دی ورتۄں اںدّر اِکّسارتا کائِم کرن) بارے سمُۄہک تَۄر تے مُہِمّ وِڈھّݨ دی لۄڑ دا۔ منِّیا کِہ اِہ کھیتر نواں ہَے اتے اجے وِکاس-پِیڑا دے پڑاء وِچّۄں لںگھّ رِہا ہَے۔ ہُݨ تکّ, اِس کھیتر وِچّ, پںجّاب وِچّ اتے پںجّاب تۄں باہر, ساڈِییاں سرکاری اتے غَیر-سرکاری سمرتھّ سںسّتھاواں جِویں یُۄنِیورسِٹِییاں, بھاشا وِبھاگ, ساہِت سبھاواں آدِ ولّۄں اِس اتی اہِم پکھّ نُۄں گمبھِّیرتا نال گَۄلِیا نہِیں گِیا, جِس کر کے پںجّابی فَۄںٹاں دی ورتۄں کرن والِیاں لئی اِس کھیتر پسری اراجکتا دا راج جاری ہَے جۄ فَۄںٹاں دے ورتݨ والِیاں لئی واستوِک کشٹ دا کارن بݨِیا آئُںدا ہَے۔ چںگّا ہۄوے کِہ پںجّابی دے اُجل بھوِکھّ دے سُفنے لَیݨ والے اِس پاسے وی کۄئی چیتنّ, بجھّواں, پْرݨالِیبدھّ اتے بیلاگ یتن کرن تاں جۄ اںگّْریذی جاں ہِںدّی واںگ کِیء-بۄرڈ دے اِکّ اکھّر لئی اِکّۄ کِیء نِردھارت ہۄ جاوے تے پْرچلّت اُلجھݨاں نُۄں اںتّم تَۄر تے بائے-بائے کہِ دِتّا جاوے۔ اِس ترہاں پںجّابی نُۄں وی وِکست بھاشاواں لئی ورتے جاںدے کِیء-بۄرڈ واںگ اُنہاں دے برابر کھڑیہ ہۄݨ دا گَۄرو پْراپت ہۄ سکیگا۔