جںگّ دا مَیدان مگھدا ہَے۔ گتکے دے پِڑ وِچّ بھُۄترے ہۄئے نِہںگّ واںگ پِڑِییاں پائُںدی مَۄت جںگّ دا مَیدان ملّدی ہَے۔ مَۄت ساہمݨے ہُںدّی ہَے۔ پھَۄجی اگّے ودھدا ہَے۔ بمبّ دھرتی پُٹّدے نیں۔ گۄلھِییاں چھاتِییاں وِنّہدِییاں نیں۔ پھَۄجی اگّے ودھدا ہَے۔ پتا نہِیں مَۄت دا ڈر ہُںدّا ہَے٬ پِچھّے کھلۄتے کانُۄن دے پھںدّے دا٬ جاں دِماغاں ’چ بھر دِتّی گئی دیش بھگتی دا نشا... کِہ پھَۄجی اگّے ودھدا ہَے۔

پھَۄجی انُساشن وِچّ ڈھلھ جاںدا ہَے۔ پھَۄجی نیم دا پکّا ہۄ جاںدا ہَے۔ پھَۄجی لکِیر دا فکِیر ہۄ جاںدا ہَے۔ افِیم دا ماوا چھک پِںڈّاں دِییاں ستھّاں ’چ بہِ چڑگِلِّییاں مارن والھے لۄک وِئںگّ کسّدے ہن: “جدۄں سرکار پھَۄجی نُۄں چھُٹّی دِںدّی ہَے تاں اُس کۄلھۄں اُس دی بںدُّۄک اتے اکل دۄویں کھۄہ لَیںدی ہَے۔” پھَۄجی دا انُساشن لۄکاں دِییاں نذراں وِچّ پاگلپن بݨ جاںدا ہَے۔

پھَۄجی جںگّ دے مَیدان وِچّ نہِیں ہاردا...بسّ آپݨے پِںڈّ دی ستھّ وِچّ ہاردا ہَے جِتھّے اُس دا انُساشن مہِذ مذاک بݨ کے رہِ جاںدا ہَے٬ جِتھّے پِںڈّ دی نُہار بدلن دا سُپنا ویکھدا ویکھدا اُہ نِراش ہۄ کے آپݨی نُہار ہی بدل لَیںدا ہَے۔ پر کُجھ پھَۄجی ہُںدّے ہن کِہ آپݨے انُشاشن نُۄں آپݨا اِشٹ بݨا لَیںدے ہن تے آپݨے ہٹھّ ’تے کائِم رہِ آپݨے دُیالھے دا دْرِشٹِیکۄݨ ہی بدل جاںدے ہن۔ کِرپال پنُّۄں شائِد اُنہاں پھَۄجِییاں وِچّۄں اِکّ ہَے۔

کِرپال پنُّۄں نیں آپݨی ساری جوانی دیش دی سرہدّ ’تے پہِرا دِںدِّیاں لںگھّائی ہَے۔ ذِںدّگی دے کھُۄبسُۄرت سال تن ’تے پھَۄجی وردی اتے مۄڈھے ’تے بںدُّۄک ٹںگّی لںگھّائے ہن۔ پتا نہِیں کِنّی کُ واری جاݨے-اݨجاݨے پِڑِییاں پائُںدی مَۄت نالھ مَیدان ساںجھا کِیتا ہۄویگا۔ سُݨِیا ہَے کِہ پھَۄجی بڑے اِماندار ہُںدّے ہن پر مَینُۄں شکّ ہَے۔ مَینُۄں شکّ ہَے کِئُںکِہ مَیں سُݨِیا ہَے کِہ “لۄک ربّ ورگے ہُںدّے نیں”۔ جے لۄک ربّ ورگے ہُںدّے نیں تاں پھِر اُہ “ربّ ورگے لۄک” جھُۄٹھ کِویں بۄل سکدے نیں جۄ کہِںدّے نیں سرکار پھَۄجی تۄں بںدُّۄک اتے اکل دۄویں کھۄہ لَیںدی ہَے؟ اِس لئی مَینُۄں پُۄرا یکِین ہَے کِہ کِرپال پنُّۄں چۄر ہَے۔ سرکار نُۄں بیوکُۄپھ بݨا کے اِہ آپݨی بںدُّۄک اتے اکل دۄویں ہی چۄری کر لِیائِیا ہَے۔ سگۄں مَینُۄں تاں ہۄر وی شکّ ہَے...لگّدا ہَے کِہ کِرپال پنُّۄں بھرتی ہۄݨ لگِّیاں ہی آپݨی اکل نجائِذ شراب دی بۄتل واںگ کِسے تُۄڑی دے کُپّ وِچّ دبّ گِیا سی۔ ورنا اِہ کِویں ہۄ سکدا کِہ بںدّا اینی لمّی پھَۄجی نَۄکری کرے تے دِماگ نواں-نکۄر ہی پِیا ہۄوے؟ کھَیر! جۄ وی ہۄئِیا کِرپال پنُّۄں نیں سرکار کۄلھۄں آپݨا دِماگ بچائِیا ہَے تے آپݨی بںدُّۄک دے تِیر بݨا لئے ہن جِنہاں دی ورتۄں دے سبُۄت ...۔ پھِلہال مَیں اِہ سِدھّ کرنا چاہُںدّا ہاں کِہ کِرپال پنُّۄں چۄر ہَے۔

جدۄں کِرپال پنُّۄں نُۄں آپݨے گھر دے کمپِّئۄُٹر دا بٹن دبا کے ویکھݨ دا پہِلا مَۄکا مِلھِیا ہۄویگا اُدۄں تکّ اُہ آپݨی اُمر دی ادھّی سدی دا سفر تَیء کر چُکّا ہۄویگا۔ مَیں اِہ جاݨدا ہاں کِہ کِرپال پنُّۄں اِںڈِییا تۄں کۄئی کمپِّئۄُٹر سائِںس دی ڈِگری جاں ڈِپلۄما کرکے نہِیں سی آئِیا۔ ادھّی سدی تۄں ٹپِّیا ہۄئِیا بںدّا کمپِّئۄُٹر سِکھّدا ہَے۔ کمپِّئۄُٹر دِییاں بارِیکِییاں نُۄں سمجھدا ہَے۔ کمپِّئۄُٹر نالھ اُہ ’پںگّے‘ لَیںدا ہَے جِس دی اُمِید پچھّمِیں سبھِّئتا وِچّ 70وِیاں اتے ساڈے دیش وِچّ 80وِیاں تۄں بائد وِچّ پَیدا ہۄئے بچّے تۄں تاں کِیتی جا سکدی ہَے ادھّی سدی تکّ بںدُّۄک دا گھۄڑا پلۄسدے رہے بںدّے کۄلھۄں نہِیں۔

جے گلّ کمپِّئۄُٹر سِکھّݨ تکّ وی سِیمت رہِںدّی تاں کِہا جا سکدا سی کِہ جِہڑا بںدّا بِناں ’سِیء‘ کِیتِیاں بںدّے مار سکدا٬ کی اُہ نکل نہِیں مار سکدا...ہۄ سکدا ہَے کِہ کِرپال پنُّۄں نیں نکل-نُکل مار کے کمپِّئۄُٹر سِکھّ لِیا ہۄوے۔ پر گلّ ایتھۄں تکّ سِیمت نہِیں! کِرپال پنُّۄں نیں ڈا. کُلبِیر سِںگھّ تھِںدّ دی مدد نالھ پںجّابی دے پھَۄںٹ تِیار کرن اتے پھَۄںٹاں دی ادلا بدلی کرن لئی مَیکرۄ تِیار کرن تۄں اِلاوا شاہمُکھی اتے گُرمُکھی لِپّی دے آپسی تبادلے دا پْرۄگرام وی تکرِیبن تِیار کر لِیا ہَے٬ ’تکرِیبن‘ تۄں میرا بھاو اجے اِس نُۄں آکھری چھۄہاں دی لۄڑ ہَے۔

چلۄ جے گلّ ایتھۄں تکّ وی سِیمت رہِںدّی تاں بںدّا کہِ سکدا سی پئی اُہ کی پںجّابی دی کہاوت آ پئی “وِہلی جٹّی اُنّ ویلے جاں وِہلی رنّ پراہُݨِیاں جۄگی” چلۄ پنُّۄں نیں “پراہُݨے” نہِیں سامبھے تاں کمپِّئۄُٹر سامبھ لِیا پر اِہ تے کی کہِںدّے آ پئی “اِکّ مجھّ لِبّڑی تے دُۄسرِییاں نُۄں لبیڑن تُر پئی...” اِہناں تے پتا نہِیں کِنِّیاں کلم دِیاں دھنِییاں کۄلھۄں کلماں کھۄہ کے اُنہاں دے ہتھّ ’چُۄہے‘ پھڑا  دِتّے۔ لۄکاں دے گھرِیں لڑائیِیاں پا دِتِّییاں۔ دادے-دادِییاں کہِںدّے آ کمپِّئۄُٹر سانُۄں چاہِیدا تے پۄتے-پۄتِییاں کہِںدّے آ کمپِّئۄُٹر ساڈا۔ ہۄر تاں ہۄر اِہنے تے کئی جۄڑِییاں وِچّ وی ’بھںگّݨا‘ پا کے رکھّ دِتّی۔ ہُݨ ناں کی لَیݨا٬ مَیں اِکّ ’اںکّل‘ نُۄں پھۄن کِیتا تاں اگّۄں ’آںٹی‘ جی نیں چُکّ لِیا۔ ’آںٹی جی اںکّل ہَیگے آ؟‘, میری ذبان ’تے چڑھے شِشٹاچار دے مُلںہّمیں نیں پھۄن وِچّ آپݨی مِٹھاس کھۄری۔ ’پنُّۄں نُۄں پتا ہۄئۄُ‘ اگّۄں آںٹی جی اِویں بۄلے جِویں ہُݨے ہی رۄٹی کھاںدے کھاںدے ہری مِرچ نُۄں دںدّی وڈھّ کے ہٹے ہۄݨ۔ ’آںٹی جی وِیاہ اںکّل دا تُہاڈے نالھ ہۄئِیا تے پتا پنُّۄں نُۄں ہۄوے٬ گلّ بݨدی نہِیں‘, مَیں ڈرِیا جِہا ہاسا ہسِّیا۔ ’میرے نالھ کاہدا ہُݨ تے پنُّۄں نالھ ہۄئِیا ہۄئۄُ جاں آہ اگّ لائُݨے کمپُّۄٹر نالھ٬ جدۄں ویکھۄں جاں اِہ پنُّۄں کۄلھ تے جاں پنُّۄں اِنہاں کۄلھ... جے کِتے گھرے وی ہۄݨ تاں نِیاݨِیاں اںگُّۄں کمپُّۄٹر ’تے اُںگلھِییاں مارن لگّے رہِںدّے آ بس...۔”

ہُݨ تُسِیں مَینُۄں دسّۄ پئی اِکّ بںدّا جِس نیں ادھّی سدی ہںڈھّائُݨ تکّ کمپِّئُٹر دا بٹن دبا کے ناں ویکھِیا ہۄوے تے جِنہے آپݨی جوانی ’لَیپھٹ-رَیٹ‘ کرن وِچّ ہی لںگھّا دِتّی ہۄوے تے پھِر وی اینا کُجھ کر جاوے٬ تُسِیں کِویں کہِ سکدے ہۄ کِہ اُہ بںدّا سرکار کۄلھۄں آپݨا دِماگ چُرا کے نہِیں لَے آئِیا؟

ہُݨ آئُںدے ہاں بںدُّۄک دے تِیر بݨائُݨ ولّ۔ کہِںدّے آ جدۄں بںدّے نُۄں کۄئی آدت پَے جاوے تاں اُس تۄں چھُٹکارا پائُݨا بہُت اَۄکھا ہُںدّا۔ پر جے آدت پھَۄجی بںدّے دی ہۄوے تاں پھِر تاں ربّ وی آپݨی مرذی نہِیں پُگا سکدا (اِہ مَیں تاں کہِ رِہاں کِئُںکِہ کہِںدّے آ ربّ دارا سِںگھّ نالھۄں وی تکڑا آ)۔ اِہ تاں مَیں سابت کر چُکّاں کِہ کِرپال پنُّۄں سرکار کۄلھۄں آپݨا دِماگ چۄری کر لِیائِیا سی۔ دِماگ کۄلھ ہۄݨ کرکے اُس نُۄں پتا سی کِہ جدۄں چۄری کِیتی ہۄئی سرکاری بںدُّۄک مۄڈھے ’تے پا کے گھُمِّیا تاں اگلے دِن ہی پںگّا پَے جاݨا۔ اُس نیں آپݨی بںدُّۄک دے تِیر بݨا لئے تے  اِنہاں تِیراں دی ورتۄں وی اُہ اُنہاں ربّ دے ستائے ہۄئے بںدِّیاں ’تے کردا جِہڑے پہِلاں ہی مرِیاں نالھۄں بھَیڑے ہۄئے پھِردے آ۔ تُسِیں ویکھۄ ناں آپݨے اِکلّے اُنٹارِیئۄ وِچّ ہی کِنّے آپݨے پںجّابی اِںڈِییا تۄں ڈِگرِییاں کرکے٬ وڈّے وڈّے اہُدے چھڈّ کے ودھِییا بھوِکھّ دی آس نالھ پوائِںٹ سِسٹم ’تے ایتھے آئے سی۔ وِیذے دیݨ لگِّیاں تے سرکار نیں چُپّ سادھ رکھّی تے وِکھا کے ’سُرگاں‘ دے سُپنے پہُںچّا ’تے کنیڈا۔ ہُݨ اُنہاں نُۄں کہِںدّے آ پئی جے تے جاݨا آپݨے فِیلڈ وِچّ تے بںدّے بݨ کے پھِر کِتاباں کھۄلہۄ تے لائۄ سال-سال دۄ-دۄ سال کالجاں یُۄنِیورِسٹِییاں وِچّ... تے جے نہِیں جاݨا تے پھِر چُکّۄ ٹَیکسِییاں ٹرکّ تے ہُۄںجھۄ سڑکاں تۄں ڈالے٬ پڑھی لِکھی لیبر وی تے چاہِیدی آ کنیڈا نُۄں۔

ہُݨ تُہانُۄں کی پتا کِدّاں من مار کے٬ کَینیڈا نُۄں تے کَینیڈا دی سرکار نُۄں پاݨی پی پی کۄس کے ٹَیکسِییاں-ٹرکّاں دِییاں سِیٹاں ’تے بَیٹھے آ ساڈے اِہ ڈِگرِییاں والھے بھارتی تے انپڑھ بݨ گئے کنیڈِیئن۔ اِہ کِرپال پنُّۄں اُنہاں ستائے بںدِّیاں نُۄں تِیر ماردے آ۔ جدۄں میرے ورگا انپڑھ بںدّا اُٹھّ کے کہِ دِںدّا “اۄئے جے ایتھے کِرپال پنُّۄں ورگا پھَۄجی بںدّا اینا کُچھ کر سکدا تاں تُہانُۄں کی گۄلھی وجّی آ؟” تاں دسّۄ پھِر پئی اُنہاں شرِیپھ رُۄہاں دے وجّݨ والھے اِہ تِیر کِرپال پنُّۄں دے نہِیں تاں ہۄر پھِر کِس دے آ بھلا؟ کِرپال پنُّۄں ناں ہۄئِیا اِہ کۄئی گُربکھش ملّہی ہۄ گِیا جِیہدے مگر لگّ کے سارے لۄکِیں چۄݨاں لڑن تُر پَیݨ!

ایتھے مَینُۄں ہُݨ اِہ شکّ وی پَے گِیا پئی کِرپال پنُّۄں ہالے وی سرکاری بںدّا۔ اُہ اِس ترہاں پئی پہِلاں تے سرکار نیں پوائِںٹ سِسٹم ’تے آئے بںدِّیاں کۄلھۄں اُنہاں دا دیش کھۄہ کے٬ اُنہاں دِییاں ہُکمرانا نَۄکرِییاں کھۄہ کے ٹَیکسِییاں ٹرکّ چلائُݨ لئی اُنہاں نُۄں مجبُۄر کرکے دُکھی کِیتا تے ہُݨ آپݨی اُمر دا واستا پا کے 35-35 40-40 سالاں دے بذُرگی ’چ پَیر رکھّدے اِنہاں ستائے ہۄئے لۄکاں کۄلھۄں کِرپال پنُّۄں اِہ دلِیل کھۄہݨ دی وی کۄشِش کر رِہا کِہ “اِس اُمر ’چ آ کے ہُݨ اسِیں پڑھِیئے؟” میرے کہِݨ دا بھاو میرے دُکھی بھراواں نُۄں ستائُݨ دی جِہڑی کسر سرکار کۄلھۄں باکی رہِ جاںدی آ اُہ کِرپال پنُّۄں پُۄری کرکے سرکار دا ساتھ دے دِںدّا۔

اِس ترہاں اِہ سِدھّ کرن دے نالھ نالھ کِہ کِرپال پنُّۄں چۄر ہَے٬ مَیں اِہ وی سابت کر دِتّا ہَے کِہ کِرپال پنُّۄں کَینیڈِیئن سرکار نالھ مِلھ کے اَیویں کھاہ-م-کھاہ اُنہاں 35-35 40-40 سالاں دے بذُرگاں نُۄں بُڈھّے وارے چَیلَیںج کر کے تسِیہے دے رِہا ہَے جِہڑے اِہ کہِ کے سچّے ہۄ جاںدے سی کِہ “اِہ اُمر کۄئی پڑھن دی آ ہُݨ?”

تھۄڑھے سال پہِلاں اخباراں وِچّ خبر چھپی کِہ لامبڑا ستھّ ٹراںٹۄ والھے کِرپال پنُّۄں نُۄں ’دھنّا جٹّ‘ اوارڈ نالھ سنمان رہے ہن۔ اۄدۄں مَیں اجے اینا سِیاݨا نہِیں سی ہۄئِیا٬ بڑا ہسِّیا کِہ اِہ اوارڈ تاں گُردِیال کںوّل ورگے کِسے مِہِنتی بںدّے نُۄں مِلݨا چاہِیدا سی جِنہے ڈھاںگِیاں ورگِییاں الّاں اُگا کے رِکارڈ پَیدا کِیتا٬ کِرپال پنُّۄں نیں کِہڑا دُنِییاں دی بھُکھّمری دُۄر کرن لئی نوِیں فسل تِیار کر لئی جِہڑا اُہنُۄں ’جٹّ‘ دا اوارڈ مِلݨ لگّا۔ پر اجّ سۄچداں پئی واکِیا ہی اُہ اوارڈ کِرپال پنُّۄں نُۄں ہی مِلݨا چاہِیدا سی کِئُںکِہ اُہ ہی اسلی شبداں وِچّ اجّ دا دھنّا جٹّ ہَے: دھنّے جٹّ نیں ہِکّ دے دھکّے نالھ ربّ وسّ کِیتا سی تے کِرپال پنُّۄں نیں ’ہٹھّ‘ دے دھکّے نالھ کمپُِّۄٹر نُۄں وسّ کرن دے نالھ نالھ پںجّابی ذبان دِییاں دۄہاں لِپِّییاں وِچلے پاڑے نُۄں گھٹائُݨ دی اںتّرراشٹری پدھّر ’تے کۄشِش کِیتی ہَے٬ اِہ وکھّری گلّ ہَے کِہ اِس کۄشِش دَۄران اُس نیں گھریلُۄ پدھّر ’تے پاڑے اتے پُیاڑے پائے ہن۔

ایتھے اتھّرا من اِکّ ہۄر ہی سۄچ سۄچݨ لگّ پِیا۔ گُربکھش سِںگھّ ملّہی نیں کَینیڈِیئن پںجّابِییاں لئی سِیاست دا اجِہا درواذا کھۄلہِیا کِہ ہُݨ کئی وار آپݨِییاں وۄٹاں گھٹّ تے اُمِیدوار ودھّ ہُںدّے آ۔ جِہنُۄں ویکھۄں اُہی وۄٹاں ’چ کھڑھا ہُںدّا۔ جے پُچھّۄ بھائی کی ویلݨے ’چ باںہ آئی سی جۄ وۄٹاں ’چ کھڑھ گئے تاں اگّۄں اِکّۄ ہی جواب ہُںدّا پئی ’گھر آلھی کہِںدّی سی جے ملّہی جِتّ سکدا تاں تُۄں کِئۄں نہِیں ...?” ہُݨ گھُسر-مُسر ہُںدّی آ پئی آہ جِہڑے آپݨے ڈِگرِییاں آلھے ٹرکّاں-ٹَیکسِییاں ’چ وڑ کے ہی ٹھںڈّے جِہے ہۄئی جاںدے آ اُینہاں دے گھر آلھِییاں وی کہِݨ لگّ پئیِیاں پئی ’جے پنُّۄں اینی مِہنت کر سکدا تاں تُسِیں کِئۄں نہِیں اپّگْریڈِںگّ کرکے چجّ دی نَۄکری لبھّ لَیںدے۔‘ ایس سمانتا نُۄں دھِیان ’چ رکھّدِیاں میرا جِیء کردا پئی لامبڑا ستھّ ورگی کِسے سںسّتھا نُۄں کہاں پئی جِتھّے اگّے اینا اکّ چبِّیا اۄتھے ہُݨ کِرپال پنُّۄں نُۄں ’وِدِّیا دا گُربکھش ملّہی‘ اوارڈ نالھ وی سنمان ہی دِئۄ۔ ہۄ سکدا اِس سنمان دِییاں خبراں پڑھ سُݨ کے ہی کِسے وِیر بھَیݨ دا ڈِگِّیا ہٹھّ شرم کھا کے ہَۄسلا کر بہے تے اُہ پھائیِلاں ہیٹھ دبِّییاں جا رہِییاں آپݨِییاں ڈِگرِییاں نُۄں کڈھّ کے اِہ کہِ اُٹھّے٬ “مَیں کِرپال پنُّۄں نالھۄں تے ودھّ...۔”