9

سمّتی دِییاں ٹھپّ ہۄئیِیاں سرگرمِییاں ’تے گُرمِیت ڈاہڈا دُکھی سی۔

پالے اتے مِیتے دا چلان پیش ہۄ چُکّا سی۔ کُجھ دِناں بائد سُݨوائی شُرُۄ ہۄݨ والی سی۔ دۄشِییاں دی اگاںہ پَیروائی کِیتی جاوے جاں ناں٬ سمّتی تۄں اِہ فَیسلا نہِیں سی ہۄ رِہا۔

سمّتی وِچلِییاں کُجھ دھِراں دا وِچار سی کِہ سمّتی دا گٹھن پُلِس اتِّیاچاراں نُۄں ٹھلّہ پائُݨ لئی کِیتا گِیا سی۔ پالے اتے مِیتے دی گْرِفتاری تۄں بائد اِہ اتِّیاچار بںدّ ہۄ چُکّا سی۔ ہُݨ سمّتی دی کۄئی ذرُۄرت نہِیں سی۔ اِس نُۄں بھںگّ کر دیݨا چاہِیدا ہَے۔

سمّتی دا اِک شکتِیشالی دھڑا اِس گْرِفتاری دا وِرۄدھ کر رِہا سی۔ اِہ دھڑا سںگھّرش جاری رکھّݨا چاہُںدّا سی۔ اِس دھڑے وِچ اُہ لۄک شامل سن٬ جِنہاں نیں پالے اتے مِیتے نُۄں آپݨے ہتھِّیں پُلِس کۄل پیش کِیتا سی جاں جِنہاں نیں اُہناں دی گْرِفتاری تۄں کئی دِن پہِلاں تھاݨے بَیٹھِیاں دیکھِیا سی۔

 

جِیون٬ گُرمِیت اتے سرداری دی مںگّ سی کِہ اِہناں دی رِہائی تک سںگھّرش جاری رکھِّیا جاوے۔

اُہناں دی اِس مںگّ دی تائیِد شامُۄ٬ اجِیت سِںگھّ اتے ہیم راج دے نال-نال بابا گُردِتّ سِںگھّ وی کر رِہا سی۔

“جے اِہ دۄشی ہُںدّے تاں پہِلے دِن ہی ناں پھڑ لئے جاںدے؟” سںگھّرش جاری رکھّݨ والا دھڑا دُۄجے تۄں پُچھّ رِہا سی۔

اِس کھِچّۄتاݨ دی سبھ تۄں ودھّ مانسِک پِیڑا گُرمِیت نُۄں ہۄ رہی سی۔

اُس نیں پالے اتے مِیتے دا مُکدّما لڑن لئی نَۄکری چھڈّی سی۔ آپݨے اُدیش دی پْراپتی لئی اُس نُۄں سمّتی ’تے ٹیک رکھّݨی پَیݨی سی۔ جے سمّتی ہی کھِںڈّ-پُںڈّ گئی تاں اُس دے مِشن دا کی بݨیگا؟ اِہۄ فِکر اُس نُۄں کھائی جا رِہا سی۔

سمّتی دِییاں رُسِّییاں دھِراں نُۄں اُہ وِیہ-وِیہ وار مِل چُکّا سی۔ اُہناں نُۄں پالے اتے مِیتے دے نِردۄش ہۄݨ بارے وار-وار سمجھا چُکّا سی۔ سَۄڑے سِیاسی ہِتّاں تۄں اُپر  اُٹھّ کے٬ اِنساف ورگے ساںجھے مُدّے ’تے اِک-مُٹھّ ہۄ کے لڑن لئی پْریر چُکّا سی پر کِسے وی دھِر نیں پَیراں ’تے پاݨی نہِیں سی پَیݨ دِتّا۔

کئی وار اُس نُۄں بابے ’تے وی غُسّا آئُںدا سی۔ سارے پاسِئۄں نِراش ہۄ کے جدۄں اُہ بابے کۄل کِسے جلدی فَیسلے دی مںگّ لَے کے جاںدا سی تاں اُہ ’تھۄڑھا جِہا ہۄر اُڈِیک‘ دا مںتّر سُݨا دِںدّا سی۔

اِہ مںتّر سُݨائُݨ پِچھّے بابے دی آپݨی مجبُۄری سی۔

“بھوِکھّ وِچ کی ہۄݨ والا ہَے؟” بابے تۄں لُکِیا نہِیں سی۔ ناں اُہناں دا ساتھ اکالِییاں نیں دیݨا سی٬ ناں کاںگرسِییاں نیں اتے ناں جنسںگھِّییاں نیں۔ اِہ لڑائی اُہناں نُۄں آپݨی ہِکّ دے ذۄر ’تے لڑنی پَیݨی سی۔ بابا نہِیں سی چاہُںدّا کِہ اُہناں نُۄں وکھّ کرن دا دۄش سمّتی سِر لگّے۔ اُہ اُہناں نُۄں خُد ہی سمّتی چھڈّ جاݨ دا مَۄکا دے رِہا سی۔

ہالے کِسے پھَۄری سںگھّرش دی وی لۄڑ نہِیں سی۔ مُکدّما مُڈھّلے پڑاء اُتّے سی۔ دۄشِییاں ولّۄں وکِیل پیش ہۄݨا کۄئی ذرُۄری نہِیں سی۔

اُںجھ گُپت رُۄپ وِچ گُرمِیت کیس دی پَیروائی کر ہی رِہا سی۔

کیس نُۄں مذبُۄت کرن لئی پُلِس پَیر-پَیر ’تے بِیان بدل رہی سی۔ ذِمنِییاں تبدِیل ہۄ رہِییاں سن۔ ہر بدلے جا رہے کاغذ دی فۄٹۄ گُرمِیت کۄل پہُںچّ رہی سی۔ کی اِہ پَیروائی گھٹّ سی۔

گُرمِیت دے بہُتا ذۄر دیݨ ’تے بابے نیں اِک گلّ سپشّٹ کِیتی۔ سمّتی پالے اتے مِیتے دا کیس ہر ہالت وِچ لڑیگی۔ ڈھُکواں سماں آئُݨ تک گُرمِیت نِجّی رُۄپ وِچ مُکدّما لڑدا رہے جاں کِسے مِتّر وکِیل تۄں لڑائُںدا رہے۔ پِچھّۄں سمّتی آپے ستھِتی سمبھّال لئیگی۔

جلدی فَیسلا کرائُݨ دے اُدیش نال سمّتی دِییاں مِیٹِںگّاں جلدی-جلدی رکھِّییاں گئیِیاں۔ ہر وار نِراشا پلّے پَیݨ لگّی۔

پہِلی مِیٹِںگّ وِچ اکالی تۄڑ-وِچھۄڑا کر گئے۔

دلِیل اُہۄ گھسی-پِٹی سی۔ پُلِس اتِّیاچار بںدّ ہۄ چُکّا ہَے۔ جے دۄشی کسُۄروار ہۄئے تاں سذا ہۄ جاݨگے۔ بے-کسُۄر ہۄئے تاں بری۔ اکالی دل نِیاں-پالِکا دے کمّ وِچ دخل دیݨ دے ہکّ وِچ نہِیں سی۔

سبھ نُۄں پتا سی اکالِییاں دا سمّتی نالۄں وکھّ ہۄݨ دا اسل کارن اِہ نہِیں سی۔

پِچھلی وار مکھّ مںتّری جدۄں سںگّرُۄر آئِیا سی تاں پارٹی ورکراں دی اِک وِشیش مِیٹِںگّ بُلائی گئی سی۔ مُکھّ مںتّری نیں جتھیدار نُۄں مِٹھِّییاں-مِٹھِّییاں جھاڑاں پائیِیاں سن۔ جے ہُکمران پارٹی ہی پُلِس دا وِرۄدھ کرن لگّے تاں پُلِس  نالۄں ذِیادا نُکسان پارٹی دا ہُںدَّے۔ لۄک پُلِس ودھِیکِییاں لئی ہُکمران پارٹی نُۄں ذِںمیوار ٹھہِرائُںدے نیں۔

مُکھّ مںتّری نیں جتھیدار نُۄں اہِساس کرائِیا۔ بھۄلیپݨ کارن اُہ کامریڈاں دے ہتھّ چڑھ گِئَے۔ جتھیدار دا اسل فرذ اِہ سی کِہ اُہ کامریڈاں دی چال نُۄں سمجھدا۔ کامریڈاں دی تھاں پُلِس دی مدد کردا۔ پالے اتے مِیتے دے سذا ہۄݨ نال سِکھّ بھائیِچارے دے وکار وِچ وادھا ہۄݨا سی۔ اکالِییاں نُۄں تھاں-تھاں اِہ پْرچار کرنا چاہِیدا سی کِہ سِکھّاں نُۄں تاں وادھُۄ وِچ ہی اتِوادی جاں وکھّوادی آکھ کے بدنام کِیتا جا رِہَے۔ سِکھّی ماسُۄماں دا کتل کرنا نہِیں سِکھائُںدی۔ اِہ تاں پالے ورگے جرائِم-پیشا لۄک ہن جِہڑے سِکھّی دی پناہ لَے کے کَۄم نُۄں بدنام کر رہے ہن۔ اِس ترہاں دے پْرچار نال سرکار دِییاں جڑھاں مذبُۄت ہۄݨگِییاں۔ سرکار مذبُۄت ہۄئیگی تاں جتھیداراں دی سرکارے-دربارے چڑھت ہۄئیگی۔ سرکار دی چھُٹّی ہۄ گئی تاں جتھیداراں نُۄں دھرم-یُدھّ لا کے مُڑ جیلہ دِییاں رۄٹِییاں کھاݨِییاں پَیݨگِییاں۔

“ہُݨ کِہڑا سانُۄں کۄئی پُچھّدَے؟ سرکار-سرکُۄر دا کۄئی فائِدا نی۔”

جتھیدار دے اِس شِکوے دا تُرںتّ نِپٹارا کِیتا گِیا۔ پُلِس کپتان اتے ڈِپٹی کمِشنر نُۄں متھّے لائِیا گِیا سی۔ “اگّۄں تۄں جتھیدار دے سبھ کمّ ہۄئِیا کرن۔” اُہناں نُۄں ہُکم سُݨائِیا گِیا سی۔

اُس دِن تۄں جتھیدار نُۄں تھاݨے کُرسی مِلݨ لگّی سی۔ پُلِس دا نمک کھا کے اُہ سرکاری بۄلی بۄلݨ لگّا سی۔ اُس نُۄں پالا اتے مِیتا کاتل نذر آئُݨ لگّے سن۔ پھیر اُس دی پارٹی دا سمّتی وِچ کی کمّ؟

اگلی مِیٹِںگّ وِچ کاںگرسِییاں نیں پِٹھّ بھُیا لئی۔

کاںگرس نُۄں آپݨے سَۄ-سالا اِتِہاس ’تے ماݨ سی۔ کاںگرس نیں دیش نُۄں جِس نِیاں-پْرݨالی  نال نِواجِیا سی٬ اُس دی مِسال ساری دُنِییاں وِچ نہِیں مِلدی۔ کانُۄن دی اِک اِک ستر لِکھ دِتّی گئی سی۔ اُہۄ کانُۄن راشٹرپتی ’تے لاگُۄ ہُںدَّے٬   اُہۄ اُس دے سفائی سیوک ’تے۔ ادالتاں نِرپکھّ رہِݨ اِس لئی اِہناں نُۄں سرکاری دخل تۄں مُکت رکھِّیا گِئَے۔ پْردھان مںتّری تک تاں دخل نہِیں دے سکدا۔ اجِہی پوِتّر سںسّتھا ’تے شکّ کرنا چنّ ’تے تھُکّݨ برابر سی۔

سمّتی نُۄں جے کاتلاں نال بہُتی ہمدردی سی تاں سمّتی دے خرچے ’تے دۄشِییاں لئی کۄئی چںگّا وکِیل کر دِتّا جاوے۔ اِس تۄں ودھّ اُہ کِسے ترہاں دی کاروائی لئی تِیار نہِیں سن۔

کاںگرسی ورکراں نُۄں آپݨے نیتاواں نال گِلا سی۔ اِس لڑائی دا اسل سِہرا بابے اتے اُس دِییاں سمرتھک جتھیبںدِّییاں نُۄں گِیا سی۔

اِہ ٹھِیک سی کِہ پارٹی نیں جلسے-جلُۄساں وِچ کھُلّہ کے ہِسّا نہِیں سی لِیا پر بھاشݨ تاں کرارے-کرارے دِتّے سن۔ اِہ وی ٹھِیک سی کِہ پارٹی دے کِسے ورکر نیں کدے کۄئی گْرِفتاری نہِیں دِتّی پر افسراں نُۄں مِلݨ والے وفداں وِچ تاں اُہناں دی گِݨتی سبھ تۄں ودھّ ہۄئِیا کردی سی۔ جے اُہ سمّتی نُۄں اِسے ترہاں سہِیۄگ دِںدّے رہے تاں بابا اُہناں دے سِر ’تے پَیر رکھّ کے آپ کۄٹھے جا چڑھیگا۔

اگلی لڑائی وِچ اُہناں نُۄں کۄئی سِیاسی لابھ ہۄݨ والا نہِیں سی۔ لڑائی ادالت تک سِیمت رہِݨی سی۔ بہُتا ذۄر گواہاں نُۄں مُکرائُݨ جاں سفائی وِچ بھُگتائُݨ ’تے لگّݨا سی۔ اجِہے مُکدّمِیاں دے فَیسلے کئی وار وِیہ-وِیہ سال نہِیں ہۄئِیا کردے۔ اِنی دیر تک کاںگرس کھبّے-پکھِّییاں نال مۄڈھا جۄڑ کے نہِیں کھڑۄ سکدی۔

پارٹی نُۄں کیںدر ولّۄں وی سںکّیت آئِیا سی۔ مَۄجُۄدا سرکار کیںدر دے سہارے چلّدی سی۔ کیںدر نُۄں سرکار تۄڑن وِچ کۄئی دِلچسپی نہِیں سی۔ سرکار دا اۄنا کُ وِرۄدھ کِیتا جائے جِس نال پارٹی دا آدھار بݨِیا رہے۔

کیںدر نیں مُکھّ مںتّری نُۄں ساف-ساف شبداں وِچ آکھ دِتّا سی کِہ  اُس دی پارٹی دے ورکراں دے کمّ اکالِییاں نالۄں پہِلاں ہۄݨے چاہِیدے ہن۔ مُکھّ مںتّری جھٹّ منّ گِیا سی۔

کاںگرس آپݨے-آپ نُۄں انُشاسن پسںدّ پارٹی آکھدی سی۔ کیںدر دے ہُکم ’تے اُہناں جھٹّ پھُلّ چڑھا دِتّے۔

بھارتی جنتا پارٹی دا تاں سمّتی نال پہِلاں ہی بہُتا سہِیۄگ نہِیں سی۔ جدۄں لالا جی نیں خُد ہی پُلِس اتِّیاچار دے خِلاف ہاء دا نائرا مارِیا سی تاں پارٹی دے کُجھ ورکر سمّتی وِچ شامل ہۄ گئے سن۔ پارٹی اِہ منّݨ نُۄں تِیار نہِیں سی کِہ پالا اتے مِیتا نِردۄش سن۔ اُہناں دا ترک سی کِہ اِہ دۄویں پیشیور مُجرم سن۔ کِسے وِشیش کارن کرکے جے اُہ کُجھ سمیں لئی جُرم نہِیں کر سکے جاں پُلِس دُیارا پھڑے نہِیں گئے تاں اِس دا اِہ متلب نہِیں کِہ اُہ دُدھّ-دھۄتے بݨ گئے۔ جُرم کرن دا دَۄرا اِہناں نُۄں کدے وی پَے سکدَے۔ اجِہے ہڈّ-ہرامِییاں تۄں مِہنت دی آس نہِیں رکھّݨی چاہِیدی۔

ہۄ سکدَے اُہناں نُۄں پُلِس کۄل پیش کِیتا گِیا ہۄوے۔ اِہ وی ہۄ سکدَے کِہ بابے اتے ہۄر بںدِّیاں نیں اُہناں نُۄں تھاݨے بَیٹھے دیکھِیا ہۄوے۔ ہۄ سکدَے پہِلاں پُلِس نیں اُہناں تۄں پُچھّ-گِچھّ کِیتی ہۄوے۔ ہۄ سکدَے پُچھّ-گِچھّ ہۄݨ ’تے کۄئی سُراگ مِل گِیا ہۄوے۔

پارٹی آپݨی دلِیل دی پُشٹی لئی اِسے شہِر وِچ ہۄئے خرَیتی لال دی پتنی دے کتل دی اُداہرݨ دِںدّی سی۔

بلوںتّ پںدّراں سال خرَیتی لال دی دُکان ’تے نَۄکر رِہا سی۔ خرَیتی نُۄں اُس ’تے دھِییاں- پُتّاں ورگا بھرۄسا سی۔ سارا لَیݨ-دیݨ اُسے راہِیں ہںدّا سی۔ دِن وِچ وِیہ-وِیہ وار اُہ گھر چکّر ماردا سی۔ کدے رُپئے لَے گِیا٬ کدے دے گِیا۔

اِک دِن وِیہ ہذار رُپئے پھڑائُݨ آئے بلوںتّ دی نِیئت پھِٹّ گئی۔ درواذے وِچ کھڑۄ کے اُہ بںتّی نُۄں الماری وِچ پَیسے رکھّدی نُۄں تاڑدا رِہا۔

گھںٹّے کُ بائد مُۄںہ ڈھکّ کے٬ ڈاکُۄیاں والا بھیس بݨا کے اُہ چُبارے جا چڑھِیا۔ ڈرا-دھمکا کے پَیسے لَے لئے۔ ماڑی کِسمت بںتّی دی۔ مُڑے جاںدے بلوںتّ دی اُس نیں پِٹھّ پچھاݨ لئی۔

“ہَیں وے بلوںتّ) تُۄں؟” بںتّی دے مُۄںہۄں نِکلِیا ہئُکا اُس دی مَۄت دا بُلاوا بݨ گِیا۔

گھبرائے بلوںتّ نیں اُس دا گلا گھُٹّ دِتّا۔ مچّ کے مری ہَے٬ اِہ بھُلیکھا پائُݨ لئی اُس نُۄں اگّ لا دِتّی۔

ادھِییا اںدّر سُٹّ کے شام نُۄں اُہ افسۄس کرن لئی جُڑی بھِیڑ وِچ آ بَیٹھا۔ اُچّی-اُچّی بںتّی دے وَیݨ پائُݨ لگّا۔ خرَیتی دے گل لگّ-لگّ کے دھاہاں مارن لگّا۔

پُۄرے چَۄوی گھںٹّے کِسے نُۄں بلوںتّ ’تے شکّ نہِیں سی ہۄئِیا۔

پھیر پُلِس نُۄں مُخبری ہۄئی۔ لۄکاں نُۄں اُس سمیں ہی پتا لگّا جدۄں بلوںتّ  نیں بِجلی دے مِیٹر ہیٹھۄں رکم وی وسُۄل کروا دِتّی اتے خُۄن نال لِبّڑے آپݨے کپّڑے وی۔

جے کۄئی آکھے۔ بلوںتّ نُۄں اُس نیں بںتّی لئی دھاہاں ماردے دیکھِیا سی تاں اِس دا اِہ متلب تاں نہِیں کِہ اُہ بے-کسُۄر سی۔

سمّتی دی ہمائِت دی تھاں بھارتی جنتا پارٹی پالے اتے مِیتے نُۄں سذا کرائُݨ ’تے تُل گئی۔ سمّتی نالۄں وکھّ ہۄݨ دا اَیلان اُس بھرے اِکٹھّ وِچ کِیتا۔ پارٹی دی دلِیل سپشّٹ سی۔ پُلِس دا منۄبل پہِلاں ہی ڈِگِّیا ہۄئِیا سی۔ جے پارٹی نیں اُس دا وِرۄدھ کِیتا تاں دہِشتگردی نُۄں اُتشاہ مِلیگا۔ نِیاں-پالکا وی ڈری ہۄئی سی۔ پارٹی نیں اُس خِلاف آواذ بُلںدّ کِیتی تاں اُس نیں رہِںدّا-کھُۄںہدا ہَۄسلا وی چھڈّ جاݨَے۔

پالے اتے مِیتے نُۄں سذا ہۄݨ وِچ ہی سبھ دا بھلا سی۔ دۄ نِردۄش بںدِّیاں نُۄں پھاہا لگّ گِیا٬ پھیر کِہڑا پہاڑ ٹُٹّ پَیݨا سی۔ اگّے وی ہذاراں نِردۄش کتل ہۄئے سن۔ دۄ ہۄر ہۄ گئے تاں کِہڑا سںسّار سُنّا ہۄ جاݨا سی۔ اِہناں نُۄں سذا ہۄݨ نال ہۄراں نُۄں کنّ ہۄ جاݨگے۔

پارٹی دی نوی نِیتی سپشّٹ سی۔ اُہ پالے اتے مِیتے نُۄں ہی بںٹّی دے کاتل سمجھدی سی۔ اُہناں نُۄں سذا کرائُݨ لئی پارٹی ہر ہِیلا ورتیگی۔

دیکھدے ہی دیکھدے ساری بدّلوائی چھٹ گئی۔

پِچھّے رہِ گِیا بابا٬ اُس دِییاں سمرتھکّ کُجھ جتھیبںدِّییاں جاں سچّ دا پلّا پھڑی رکھّݨ والے جِیون آڑھتِیئے ورگے کُجھ سماج سیوک۔

نوِیں گٹھِت ہۄئی سمّتی دا نِشانا وی سپشّٹ سی۔ لۄکاں نیں سمّتی وِچ وِشواس پْرگٹ کِیتا سی۔ سمّتی نیں اِس وِشواس نُۄں بہال رکھّݨا  سی۔

سمّتی ولّۄں مُکدّما لڑن لئی لِیگل سَیلّ ستھاپِت کِیتا گِیا۔ گُرمِیت نُۄں اُس دا مُکھی تھاپِیا گِیا۔ سَیلّ وِچ ہۄر کِہڑے وکِیل شامل کرنے سن٬ اِس دی اُس نُۄں کھُلّہ دِتّی گئی۔

گُرمِیت ولّۄں پہِلا سدّا پِیارے لال نُۄں گِیا سی۔ لۄک لکھّ اُس نُۄں وِہلڑ اتے نِکمّا سمجھدے رہِݨ, گُرمِیت نُۄں اُہ گُدڑی وِچ چھُپِیا لال جاپدا سی۔ اُس نُۄں آپݨی لِیاکت دِکھائُݨ دا مَۄکا مِلݨا چاہِیدا سی۔

مۄہن جی ولّۄں پیشکش آپے آئی سی۔ مُڈھّ تۄں ہی اُہ مِیتے اتے پالے دا وکِیل رِہا سی۔ اِہ کیس اُہ بِناں فِیس لئے جھگڑن نُۄں تِیار سی۔

انّہا کی بھالے دۄ اکھّاں؟ سَیلّ نُۄں اُس دِییاں سیواواں دی سخت ذرُۄرت سی۔ اِس کیس وِچلے بہُتے گواہ پُلِس ٹائۄُٹ سن۔ پُلِس ولّۄں اُہ سَیںکڑے کیساں وِچ گواہی بھُگت چُکّے سن۔ اُہناں نُۄں پُلِس پکھّی سابت کرن لئی سَیلّ نُۄں اُہناں سارے کیساں دا رِکارڈ چاہِیدا سی۔ مۄہن جی کۄل اِک-اِک گواہ دی جنم-کُںڈّلی مَۄجُۄد سی۔

لِیگل سَیلّ دی اِس ٹِیم دی کامیابی دی کامنا کردِیاں سمّتی دِییاں باکی اِکائیِیاں نیں وی آپݨے-آپݨے مۄرچے سمبھّال لئے۔

سَیلّ دا پہِلا کمّ دۄشِییاں دی ذمانت کرائُݨا مِتھِیا گِیا۔

 

 

10

پالے اتے مِیتے نُۄں گْرِفتار ہۄئِیاں نبّے دِن ہۄ گئے سن۔ ہالے تک پُلِس اُہناں دے خِلاف چلان پیش نہِیں سی کر سکی۔ اِس آدھار ’تے اُہناں دی ذمانت ہۄݨی سی۔

شائِد جیلہ وِچ اِہ اُہناں دا آخری دِن سی۔

پالا اتے مِیتا آپݨا سمان سمیٹݨ اتے گھر جاݨ دِییاں تِیارِییاں وِچ رُجھّے ہۄئے سن۔

ساتھی کَیدی ودھائیِیاں دے رہے سن۔ کتل-کیس ’چ تاں سال-سال ذمانت نہِیں ہُںدّی۔ اُہناں دے گلۄں تِنّ مہِینِیاں بائد ہی پںجّالی لہِ چلّی سی۔

بھدَۄڑِیئے وَیلی نیں اُہناں نُۄں ودھائی نہِیں سی دِتّی۔ اُس دا من اِہ منّݨ نُۄں تِیار نہِیں سی کِہ پُلِس نبّے دِناں دے اںدّر-اںدّر چلان پیش نہِیں کر سکی۔ کۄئی ماڑا-دھِیڑا کیس ہُںدّا تاں اُہ منّ وی لَیںدا۔ اِس کیس دی مشہُۄری تاں دِلّی-دکھّݨ تک ہۄئی-ہۄئی سی۔ کیس نُۄں سِیاسی رںگّ چڑھ چُکّا سی۔ جے دۄشِییاں دی ذمانت ہۄ گئی تاں تھاݨیدار دے مۄڈھِئۄں سٹار لہِ جاݨگے۔ پُلِس مَیجسِٹْریٹ نُۄں گٹھّ کے چلان پِچھلِییاں تارِیخاں وِچ پیش کرِیا دِکھاوے جاں کۄئی ہۄر کھُۄہ پُٹّے٬ اُہ چلان سمیں سِر پیش کر کے چھڈُّۄ۔ بھدَۄڑِیئے دا تجربا اِہۄ آکھدا سی۔

تھاݨا٬ کچہِری جاں جیلہ بھدَۄڑِیئے لئی نواں نہِیں سی۔ اُس دا وِیہ-سالا تجربا سی۔ کمانِیدار چاکُۄ تۄں لَے کے کتل کیس تک اُس ’تے پَے چُکّے سن۔ اُہ ہُݨ وی کتل کیس ’چ اںدّر سی۔ اُس دے وارِس اڈّی-چۄٹی دا ذۄر لا چُکّے سن۔ سُپرِیم کۄرٹ تک جا آئے سن٬ ذمانت نہِیں سی ہۄئی۔ اِہ سمجھدے ہن بِناں ہِںگّ پھٹکڑی لائے ہی چۄکھا رںگّ چڑھ جائیگا۔

بھۄلے پںچھّی آپݨی تُلنا دھنَۄلے والے بھِںدّے نال کر رہے سن۔ اُس دی ذمانت وی اِسے ترہاں ہۄئی سی٬ پر کِتھے راجا بھۄج٬ کِتھے گںگُّۄ تیلی۔ اُہ شیرے بدماش دی پارٹی دا بںدّا سی۔ شیرا آپݨے بںدِّیاں لئی پَیسا پاݨی واںگ وہائُںدَے۔ بھِںدّا اُس دی سجّی باںہ سی۔ شیرے دا سارا ذۄر اُس دی رِہائی ’تے لگّا ہۄئِیا سی۔

بھِںدّے دی ذمانت ہۄݨ دا اِک کارن ہۄر وی سی۔ جِس بُڈھّے دا اُس نیں کتل کِیتا سی٬ اُہ لاوارِس سی۔ بُڈھّے دے ناں بہُتی ذمِین جائِداد وی نہِیں سی۔ چار وِگھے دا اِک ٹکّ سی اتے ڈیڈھ دا اِک۔ شرِیکاں نُۄں پتا سی۔ اۄنے دی ذمِین ہتھّ نہِیں آئُݨی٬ جِنّے اُتّے لگّ جاݨگے۔ بدماشاں نال دُشمݨی وادھُۄ وِچ۔ لۄک لاج رکھّݨ لئی اُہناں پرچا تاں درج کروا دِتّا پر پَیروائی لئی اِک دِن وی تھاݨے ناں گئے۔ پَیروائی بِناں تِنّ سَۄ تےئی دا مُکدّما وی سِرے نہِیں چڑھدا٬ اِہ تاں کتل کیس سی۔ پُلِس پہِلاں ہی بھِںدّے ولّ ڈکّا سُٹّدی سی۔ وسّ چلّدا تاں گْرِفتاری بِناں ہی سار دِںدّی پر افسراں تۄں ڈردی پُلِس نُۄں ذابتا پُۄرا کرنا پِیا۔

“کِئۄں وکِیلاں دا گھر بھردے ہۄ؟ وکِیل والی فِیس مَینُۄں دِئۄ۔ ذمانت تاں ہۄئیگی ہی٬ پرچا وی کھارج ہۄ جُۄ۔” گْرِفتاری سمیں ہی تھاݨیدار نیں اُہناں نُۄں سِدھّے راہ پا دِتّا سی۔

شیرے نیں تھاݨیدار دے بۄلاں ’تے پھُلّ چڑھائے۔ تھاݨیدار نیں وائدا نِبھائِیا۔ تاں نبّے دِن لںگھّے٬ تاں ذمانت ہۄئی۔

“اِہناں مُۄرکھاں نُۄں کۄئی پُچھّے بئی تُسِیں کِس بھڑُۄئے نُۄں بنّہِئَے؟ اَیویں ہوا ’چ ڈاںگاں ماردے نیں۔ دھکّے-دھُکّے کھا کے شام نُۄں آپے کھُڈّے ’چ مُڑ آئُݨگے۔ ودھائی دِتّی اَیویں جائیگی”, سۄچدا بھدَۄڑِییا دڑ وٹّ گِیا۔

بھدَۄڑِیئے دی بیرُخی پالے اتے مِیتے دے چِتّ-چیتے وی نہِیں سی۔ اِک گھاٹ ذرُۄر اُہناں نُۄں رڑک رہی سی۔ رِہائی دی خبر سُݨدِیاں ہی کُجھ مِتّر اُہناں دُیالے مںڈّرائُݨ لگّے سن۔ جیلہ دی رِیت انُسار پالے اتے مِیتے نیں آپݨا وادھُۄ-گھاٹُۄ سامان اُہناں دے ہوالے کرنا سی۔ بھاویں اُہناں دے پْرسںسّکاں دی گِݨتی بہُتی نہِیں سی پر اُہناں کۄل دیݨ لئی ککھّ وی نہِیں سی۔

جے اُہناں وِچۄں وی کۄئی بھدَۄڑِییا وَیلی٬ سیٹھ ہذاری لال جاں بھِںدّا بدماش ہُںدّا تاں اُہناں کۄل وی وںڈّݨ لئی ڈھیر سارا سامان ہُںدّا۔ اِہناں دا کۄئی ناں کۄئی رِشتیدار مُلاکات لئی آئِیا ہی رہِںدّا سی۔ آئِیا رِشتیدار ڈھیر سارا سامان وی لِیائُںدا سی۔ کُجھ چِیذاں اِہ کھا-پی لَیںدے٬ کُجھ بچ رہِںدِّییاں سن٬ تیل٬ سابݨ, گھِئۄ٬ اچار٬ بِسکُٹ جاں بِیڑی سِگرٹ وی بھلا نال لَے کے جاݨ والی چِیذ ہَے؟ کۄئی باہر لَے کے جاݨ دی کۄشِش وی کرے تاں وی جیلہ ادھِکاری اِلّاں واںگ جھپٹ پَیݨگے۔ اِہ چِیذاں بخشِیش دے بہانے دھکّے نال ہی ذبت کر لَیݨگے۔ جیلہ ادھِکارِییاں دی تھاں پھیر کِئۄں ناں مِتّراں نُۄں ہی خُش کِیتا جاوے؟ بھِںدّا تاں آپݨے چاپلُۄساں نُۄں پِیپے٬ پرنے اتے رذائی٬ کمبّل وی دے گِیا سی۔

پالا اتے مِیتا خُد بخشِیش ’تے دِن کٹّدے سن۔ اُہناں نُۄں تاں کدے باہرۄں بہُتا سامان آئِیا ہی نہِیں سی۔

پںدّراں دِناں بائد پالے اتے مِیتے دی رُۄہ-نُمائی دی پیشی پَیںدی سی۔ پیشی والے دِن اُہناں نُۄں ادالت وِچ لِجائِیا جاںدا سی۔

ہوالاتِییاں نال بھری بسّ سویرے دس وجے کچہِری پُجّ جاںدی سی۔ پیشی بائد دُپہِر نُۄں پَیںدی سی۔ چھۄٹے-مۄٹے جُرماں والِیاں نُۄں درخّت ہیٹھ بِٹھا دِتّا جاںدا۔ اُہناں نُۄں کچہِری وِچ بݨے ہوالات وِچ بںدّ کِیتا جاںدا۔ ہوالاتی کِسے ترہاں دا وی ہُںدّا٬ مُلاکاتی نُۄں پریشانی نہِیں سی ہُںدّی۔ سِپاہِییاں نُۄں چاہ دا کپّ پِیا کے جاں چار کیلے کھوا کے ہی سر جاںدا سی۔

پالے دے گھر دے اُس نُۄں کچہِری ہی مِلدے سن۔

اِک پاسے ماپے غرِیب٬ دُۄجے پاسے مِلݨ والے سامان دے ہِسّے پائُݨ والے دۄ۔ گھرۄں آئِیا سامان دۄ دِناں وِچ ہی مُکّ جاںدا۔ باکی دے دِن پھاکِیاں دے ہُںدّے۔

جِہۄ جِہے اُہ٬ اُہۄ جِہے اُہناں دے جھۄلی-چُکّ۔ دیبُۄ بھئیِئے٬ بہادر پہاڑِیئے جاں سۄنُۄں سُنِیار نُۄں اُہناں تۄں بہُتِییاں آساں نہِیں سن۔ پر اُہناں نُۄں رَۄشنی دی کِسے کِرن دی آس رکھّݨا وی گُناہ نہِیں سی لگّدا۔

پالا اتے مِیتا جے گھِئۄ٬ پِنِّییاں جاں رذائی کمبّل دیݨ جۄگے نہِیں تاں اِس دا اِہ متلب وی نہِیں کِہ اُہ بِناں ہتھّ جھاڑے ہی تُر جاݨگے۔ اُہ وی جیلہ دی رِیت نِبھائُݨگے تے مِتّراں نُۄں کۄئی ناں کۄئی نِشانی دے کے جاݨگے۔ اُہناں دے دۄستاں وِچ دیبُۄ بھئیِئے دی ہالت سبھ تۄں بھَیڑی سی۔ اُہ تِنّ سال تۄں جیلہ وِچ سی۔ اُس دے کپّڑے کدۄں دے لِیرۄ-لِیر ہۄ کے اُس دے سرِیر دا ساتھ چھڈّ گئے سن۔ نںگّیذ ڈھکّݨ لئی اُس دے سرِیر ’تے اِک کچھّا باکی سی۔ اُہ وی گھس چُکّا سی تے کِسے وی سمیں آپݨا فرذ نِبھائُݨ تۄں ناںہ کر سکدا سی۔ شیو کرِیاں سال ہۄ گِیا سی۔ والاں نُۄں تیل نسِیب نہِیں سی ہۄئِیا۔ اُس دے کالے گھُںگّرالے وال بھُۄرے چِٹّے ہۄ گئے سن۔ رںگّ اُس دا پہِلاں ہی کالا سی۔ نںگّے پِںڈّے ’تے پَیںدی دھُپ نیں اُس نُۄں ہۄر گُۄڑھا کر دِتّا سی۔ دیبُۄ نُۄں کدے رجّوِیں رۄٹی نہِیں سی مِلی۔ اُپرۄں ہڈّ-بھنّوِیں مُشکّت۔ اُس دا گٹھواں سرِیر ہڈِّییاں دا ڈھاںچا بݨ چُکّا سی۔ بھُۄت-پْریت لگّدے اِس دیبُۄ نُۄں اُہناں دے رہِم دی سبھ تۄں ودھّ ذرُۄرت سی۔

گْرِفتاری سمیں پُلِس نیں پالے اتے مِیتے نُۄں نویں کپّڑے سِلا کے دِتّے سن۔ اِک-اِک جُتّی اتے پگّ وی لَے کے دِتّی سی۔ پالے اتے مِیتے نُۄں ساری اُمر اجِہے کپّڑے نسِیب نہِیں سن ہۄئے۔ جیلہ وڑدِیاں ہی اُہناں اِہ سمبھّال کے رکھّ لئے سن۔ اِک وار وی نہِیں سی پائے۔ اجّ خُشی دا مَۄکا سی٬ اُہناں اِہۄ کپّڑے پہِنے سن۔ پُراݨے کپّڑے اُہ دیبُۄ نُۄں دیݨگے۔ مِیتے نیں آپݨی پُراݨی پَیںٹ دیبُۄ دے ہوالے کر دِتّی٬ نال ہوائی چپّلاں دا جۄڑا وی۔ پالے نیں سابݨ دی ادھّی ٹِکّی اتے تیل والی شِیشی اُس دے ہوالے کِیتی۔ یاراں دے رِہاء ہۄݨ دی خُشی وِچ اُہ وی مالشاں کرے٬ مل-مل نہائے تے بۄدِیاں نُۄں تیل نال لِشکائے۔

بہادر دۄ سال تۄں اںدّر سی۔ اُہ نِپالی پہاڑِییا سی۔ ساری اُمر اُس نیں افسراں دے گھراں وِچ نَۄکری کِیتی سی۔ بݨ-سںوّر کے رہِݨ دا شَۄکِین سی۔ جدۄں جیلہ آئِیا سی تاں رںگّ گۄرا-نِچھۄہ اتے سرِیر گٹھواں سی۔ ہُݨ اُس دی اتے دیبُۄ دی ہالت وِچ اُنّی-اِکّی دا فرک سی۔ جدۄں جیلہ سُپرڈَیںٹ دا نَۄکر چھُٹّی گِیا ہُںدّا تاں اُس نُۄں اُس دی کۄٹھی جاݨ دا مَۄکا مِلدا۔ اِس سُنہِری مَۄکے دا اُہ بھرپُۄر فائِدا اُٹھائُںدا۔ شَیمپُۄ نال نہائُںدا تے نارِیئل دے تیل جھسّدا۔ رجّ کے کھاںدا۔ کئی-کئی دِن بابُۄ بݨِیا رہِںدّا۔ پالے نُۄں مہِسُۄس ہۄئِیا جِویں اِس شَۄکِین پُتّ نُۄں کںگھّے-شِیشے دی سبھ تۄں ودھّ ذرُۄرت سی۔ اُس نیں آپݨا چھۄٹا کںگھّا اتے جیبی شِیشا اُس نُۄں سمبھّال دِتّا۔

سۄنُۄں نُۄں جیلہ آئِیاں چار مہِینے ہۄئے سن۔ الُۄیاں جِہا اِہ مُںڈّا کُڑِییاں ورگا سی۔ اُس نال چھیڑ-چھاڑ کرنا اتے اُس نُۄں چُمّݨا-چٹّݨا ہر کۄئی آپݨا ہکّ سمجھدا سی۔ کَیدی بِن مںگِّیاں ہی اُس اگّے چِیذاں دا ڈھیر لا دِںدّے سن۔ کھاݨ-پِیݨ جاں پہِنݨ-پچّرن دی اُس نُۄں کۄئی گھاٹ نہِیں سی۔

اُس نُۄں اِک وائدا چاہِیدا سی۔ دِلۄں کِیتا وائدا۔

“بائی٬ کِویں ناں کِویں مَینُۄں اِس نرک ’چۄں باہر کڈھّۄ۔ جِہڑا وی خرچ ہۄئۄُ٬ اُس تۄں دُگّݨا مَیں باہر آ کے دے دں۔” رۄ-رۄ ہمبھّ چُکّا سۄنُۄں مِیتے دا ہتھّ پھڑ کے وار-وار ڈڈِیائُݨ لگّدا۔

“تُۄں فِکر ناں کر۔ باہر جاںدا ہی پہِلاں مَیں آپݨے وکِیل نُۄں آکھ کے تیری ذمانت دی درخاست دِوائۄُں۔ دۄ-چار دِناں تک تُۄں وی باہر ہۄئیںگا۔” سۄنُۄں دا ہتھّ گھُٹّدا٬ اُس دے ہںجھُّۄ پُۄںجھدا مِیتا اُس نُۄں وِشواس دِوائُںدا۔

سۄنُۄں اُس دِییاں گلّاں ’تے وِشواس کرے جاں ناں٬ اُس نُۄں سمجھ ناں آئُںدی۔ جیلہۄں جاںدا ہر کَیدی اُس نال اِہۄ وائدا کردا سی۔ سۄنُۄں وائدے ’تے وِشواس کرداسی۔ سارا دِن ڈِئُڑی ولّ تکّدا سی۔ رِہائی لئی پَیݨ والی آواذ نُۄں اُڈِیکدا سی۔

اُس نُۄں جاگدے نُۄں ہی سُپنے آئُݨ لگّدے۔ کدے لگّدا٬ اُس لئی چۄٹی دا وکِیل کِیتا گِئَے۔ وکِیل اُس لئی دھُۄںیاںدھار بہِس کر رِہَے۔ ججّ نیں سۄنُۄں نُۄں بری کر دِتَّے۔ دیو-پُرش بݨِیا کَیدی اُس نُۄں کال-کۄٹھڑی وِچۄں باہر لَے کے جا رِہَے۔ اُہ آپݨے جماتِییاں ’چ کھیڈ رِہَے٬ پڑھ رِہَے٬ گلِییاں-بذاراں وِچ گھُمّ رِہَے٬ گۄل-گپّے کھا رِہَے٬ دُپہِر تک گھُۄک سُتّا پِئَے۔

اُس نُۄں کی پتا ہُںدّا٬ باہر گِیا کَیدی اُس نُۄں بھُلّ گِئَے۔ وکِیلاں دِییاں فِیساں٬ ذامناں دی وگاراں تۄں اُہ ڈر گِئَے۔ اُس دا خُد دا ہی کھہِڑا مساں چھُٹَّے۔ اُس نیں کِسے تۄں کی لَیݨَے؟

جِئۄں-جِئۄں دِن لںگھّدے جاںدے٬ تِئۄں-تِئۄں اُس دے سُپنے کھیرُۄں-کھیرُۄں ہُںدّے جاںدے۔

اِنے وِچ کِسے ہۄر دی رِہائی آ جاںدی۔ پہِلے کَیدی دی آس چھڈّ کے اُہ نویں کَیدی ’تے آس لا لَیںدا۔

اِہ آس اُہ ہُݨ پالے اتے مِیتے ’تے لائُݨا چاہُںدّا سی۔

جِس گرم-جۄشی نال اُہ سۄنُۄں نُۄں یکِین دِوا رہے سن٬ اُس تۄں دیبُۄ اتے بہادر دے مُۄںہ وِچ لالاں ٹپک پئیِیاں۔ کِئۄں ناں اِہۄ سوال اُہ وی پا دیݨ۔

پالے اتے مِیتے نُۄں تِنّاں نال ہمدردی سی۔ اُہناں واںگ تِنّاں نال دھکّا ہۄئِیا سی۔ اُہناں لئی پالا اتے مِیتا جۄ کُجھ وی کر سکے٬ اُہ ذرُۄر کرنگے۔

سۄنُۄں٬ دیبُۄ اتے بہادر نیں پالے اتے مِیتے دی رِہائی لئی سُکھّاں سُکھِّییاں۔ اُہ اُہناں نُۄں ڈِئُڑی تک وِدا کرن آئے۔ وار-وار اُناں ودھائی دِتّی اتے مُڑ-مُڑ وائدے یاد کرائے۔

پر شام نُۄں اُہ مُۄںہ لٹکائی واپس آ گئے۔

ساری بَیرک وِچ سنّاٹا چھا گِیا۔ دیبُۄ٬ سۄنُۄں اتے بہادر پِیلے بھُۄک ہۄ گئے۔

“چاچا بھدَۄڑِییا سچّ آکھدا سی.....کہِںدے پُلِس نیں کلّہ چلان پیش کرتا۔” ساتھِییاں دے چِہرِیاں ’تے اُکرے پْرشن دا اُتّر مِیتے نیں دِتّا۔

“مارے گئے.....۔” دیبُۄ اتے بہادر دے مُۄںہۄں اِکۄ سمیں نِکلِیا۔

“گھبرائۄ ناں۔ باہر سںگھّرش سمّتی بݨ گئی ہَے.....اُس نیں ساڈے کیس لڑن لئی تِنّ وکِیلاں دی کمیٹی بݨائی ہَے.....وکِیلاں نیں سانُۄں آکھِئَے اُہ ساڈا ہی نہِیں٬ اُہناں سبھناں دا کیس لڑنگے جِنہاں نال دھکّا ہۄئِیا.....مَیں دیبُۄ٬ سۄنُۄں اتے بہادر دا ناں لِکھا آئِیاں.....اُہ اِہناں دی پَیروائی وی کرنگے.....سارا خرچا سمّتی کریگی.....کِسے ہۄر نُۄں سمّتی دی ذرُۄرت ہۄوے تاں نام لِکھا سکدَے.....۔”

ساتھِییاں دا دِل رکھّݨ اتے بھدَۄڑِیئے دِییاں ٹِچّراں تۄں بچݨ لئی پالے نیں چھۄٹا جِہا لَیکچر جھاڑِیا۔

بھدَۄڑِییا ٹِچّراں دے مُۄڈ وِچ نہِیں سی۔ اُہ تاں مُںڈِّیاں دے بھۄلیپݨ ’تے سبھ تۄں ودھّ اُداس سی۔

 

 

11

اَیڈِیشنل سَیشن ججّ ستِںدّر ناتھ سمیں دا بڑا پابںدّ سی۔ دس وجّݨ تۄں پںجّ مِںٹّ پہِلاں ہی اُہ کُرسی سمبھّال لَیںدا۔

پہِلاں ذمانت دِییاں درخاستاں دی سُݨوائی ہُںدّی۔ اِہ سُݨوائی دۄشِییاں لئی بڑی اہِم سی۔ اِسے سُݨوائی دَۄران اِہ فَیسلا ہُںدّا سی کِہ مہِینِیاں تۄں جیلہ ’چ سڑ رہے دۄشی نیں باہر آئُݨا ہَے جاں جیلہ دِییاں ہۄر رۄٹِییاں کھاݨِییاں سن۔ دۄشی نیں پیشگی ذمانت کروا کے سُرخرُۄ ہۄݨا سی جاں پُلِس ہتھّۄں ہۄر ذلِیل ہۄݨا سی۔

ناتھ دی ادالت وِچ سُݨوائی لئی اِکۄ آواذ پَیںدی سی۔ جِہڑا وکِیل ہاذر٬ اُس دی درخاست ’تے فَیسلا وی جھٹّپٹ۔ جِہڑا وکتۄں کھُںجھّ گِیا٬ اُس دی سُݨوائی اگلے مہِینے۔

جِہا راجا تِہی پرجا۔ ناتھ جے پںجّ مِںٹّ پہِلا آئُںدا سی تاں وکِیلاں نُۄں پںدّراں مِںٹّ پہِلاں آئُݨا پَیںدا سی۔ ڈرے سائِل نُۄں سُۄرج چڑھن تۄں وی پہِلاں ادالت اگّے دھرنا دیݨا پَیںدا سی۔

آم دِناں نالۄں اُلٹ ناتھ اجّ اِک گھںٹّا لیٹ سی۔ سُݨوائی لئی لگِّییاں درخاستاں وی ڈھیر سارِییاں سن۔ اِک-اِک کرکے فَۄجداری دے بہُتے وکِیل کۄرٹ-رُۄم وِچ پُجّ چُکّے سن۔

ہیٹھلِییاں ادالتاں وِچ کمّ شُرُۄ ہۄ چُکّا سی۔ وکِیلاں نُۄں آواذاں ’تے آواذاں پَے رہِییاں سن۔ کئی وکِیلاں نُۄں کئی-کئی بُلاوے آ چّکے سن۔

اِک پاسے مَیجِسٹْریٹ سائِلاں نُۄں جھئیِیاں لَے-لَے پَیںدا۔ دُۄجے پاسے وکِیل سَیشن کۄرٹ وِچۄں نِکلݨ دا ناں ناں لَیںدے۔ ہیٹھلی ادالت دا کی سی؟ سُݨوائی گھںٹّا ٹھہِر کے وی شُرُۄ ہۄ سکدی سی۔ وکِیل جے اِک وار سَیشن کۄرٹ وِچۄں نِکل گِیا تاں پِچھّۄں ججّ آ گِیا تاں اُس دے سائِل دا کُۄںڈا ہۄ جاݨا سی۔ وکِیل دے مُڑن تک درخاست خارج ہۄ چُکّی ہۄݨی سی اتے سائِل کِسے ہۄر وکِیل دے پھٹّے ’تے بَیٹھ چکّا ہۄݨا سی۔ کۄئی وی وکِیل کِسے کِسم دا ذۄخم اُٹھائُݨ نُۄں تِیار نہِیں سی۔

کڑِکّی ’چ پھسِیا سائِل باہر ہی کھڑۄ جاںدا۔ جۄ ہۄئیگی٬ دیکھی جائیگی۔ وکِیل بِناں اُہ واپس نہِیں جائیگا۔ سائِل پھَیسلا کریغا۔

کۄرٹ رُۄم وِچ وکِیلاں اتے باہر سائِلاں دا اِکٹھّ بجھّݨ لگّا۔

وکِیلاں دے بَیٹھݨ لئی کُرسِییاں اٹھّ سن اتے بَیٹھݨ والے وِیہ۔

جِہڑے پہِلاں آ گئے٬ اُہناں کُرسِییاں ملّ لئیِیاں۔

پِچھّۄں آئُݨ والِیاں وِچۄں کۄئی سٹَینۄ کۄل جا کھڑۄتا٬ کۄئی رِیڈر کۄل اتے کۄئی اردلی کۄل۔

جِہڑے پھیر وی بچ گئے اُہ چھۄٹِییاں-چھۄٹِییاں ٹۄلِییاں بݨا کے ججّ دے لیٹ آئُݨ دے کارناں دا کِیاس لائُݨ لگّے۔

گُرمِیت جِس ٹۄلی وِچ کھڑا سی٬ اُس دِییاں گلّاں دا وِشا وی اِہۄ سی۔

بھںڈّاری وکِیل دا خِیال سی کِہ رات اُہ ذِیادا پی گِیا ہۄݨَے۔ ہُݨ بَیٹھا نشا اُتار رِہا ہۄݨَے۔

سرداری لال دا خِیال سی کِہ کِسے اسامی کۄل پَیسے گھٹّ گئے ہۄݨگے۔ جِنّا چِر پَیسے پُۄرے نہِیں ہُںدّے٬ اُہ کچہِری نہِیں وڑدا۔

گُرمِیت نُۄں اِہناں گلّاں وِچ کۄئی دِلچسپی نہِیں سی۔ اُس دی نذر رِیڈر ’تے ٹِکی ہۄئی سی۔

رِیڈر نُۄں مُنشِییاں مُسدِّییاں نیں گھیر رکھِّیا سی۔ کۄئی اُس نُۄں وِیہ دا نۄٹ پھڑا رِہا سی اتے کۄئی سَۄ دا۔ کدے کۄئی سائِل اُس دا جھگّا کھِچّ لَیںدا اتے کدے اردلی۔

گُرمِیت اُس نال اِکاںت وِچ گلّ کرنا چاہُںدّا سی۔ پر مَۄکا نہِیں سی مِل رِہا۔

گُرمِیت نُۄں پل-پل سہائی سی۔ ججّ کِسے وی سمیں ٹپک سکدا سی۔ ججّاں دے آئُݨ تۄں پہِلاں-پہِلاں اُس دی رِیڈر نال گلّ ہۄݨی چاہِیدی سی۔

پالے اتے مِیتے دی درخاست منذُۄر کرائُݨی ذرُۄری سی۔ دۄشی ناں ججّ تک پہُںچّ کر سکدے سن٬ ناں سرکاری وکِیل تک۔ مُلّاں دی دَۄڑ مسِیت تک ہی سی۔

رِیڈر نیں کلّہ مۄہن جی دا اِک اڑِیا گڈّا کڈھِّیا سی۔

مۄہن جی دے اِک سائِل ’تے پںجھّی بۄرے ڈۄڈِیاں دا کیس سی۔ سائِل املی سی۔

امل بِناں املی جیلہ ’چ مرن والا ہۄئِیا پِیا سی۔ اِدھر ناتھ ساہِب آپݨے اسُۄلاں ’تے اڑے بَیٹھے سن۔ وِیہ بۄرِیاں تۄں ودھّ والے کیس وِچ اُہ ذمانت نہِیں سن لَیںدے۔ ہائی کۄرٹ جا کے ذمانت کرائُݨ دی املی دی پرۄکھۄں نہِیںسی۔

ڈُبّدی بیڑی نُۄں رِیڈر نیں بنّے لائِیا سی۔

کلّہ ڈۄڈِیاں والے تِنّ کیساں وِچ دۄشِییاں دِییاں ذمانتاں دِییاں درخاستاں دی سُݨوائی ہۄݨی سی۔ پہِلے کۄلۄں وِیہ بۄرے پھڑے سن٬ دُۄجے کۄلۄں بائی اتے تِیجا مۄہن جی دا سائِل سی۔

رِیڈر نیں پہِلاں وِیہ بۄرِیاں والی ارذی پیش کِیتی۔ ججّ نیں جھٹّ ذمانت منذُۄر کر لئی۔

پھیر رِیڈر نیں بائی بۄرِیاں والی درخاست رکھّ دِتّی۔ اُس دۄشی دا وکِیل بھںڈّاری سی۔ بھںڈّاری لیلڑھِییاں کڈھّݨ لگّا۔ وِیہ اتے بائی وِچ کی فرک ہَے؟

اِک تاں وِیہ اتے بائی بۄرِیاں وِچ سچّمُچّ بہُتا فرک نہِیں سی۔ دُۄجے اُس نُۄں بھںڈّاری دی شرم مار گئی۔ ہالے کلّہ ہی اُہ اُس دے فارم ’تے اِکٹھّے ہۄئے سن۔ پارٹی ’تے بہُتا نہِیں تاں بھںڈّاری نیں دۄ-تِنّ ہذار تاں خرچِیا ہی ہۄئیگا۔

کُجھ دیر کِڑ-کِڑ کر کے ناتھ نیں اُہ درخاست وی منذُۄر کر لئی۔

دُۄجی درخاست دے منذُۄر ہُںدِّیاں ہی مۄہن جی شیر بݨ گِیا۔

ناتھ رِیڈر دی ہُشِیاری سمجھ گِیا۔ اُس نیں رِیڈر نُۄں لال-پِیلِییاں اکھّاں تاں دِکھائیِیاں پر درخاست ناں-منذُۄر ناں کر سکِیا۔

گُرمِیت نُۄں اجّ رِیڈر دی اِسے ترہاں دی مدد دی ذرُۄرت سی٬ پر رِیڈر سی کِہ وِہلا ہی نہِیں سی ہۄ رِہا۔

تھۄڑھی جِہی سِیڑ ہُںدِّیاں ہی گُرمِیت نیں رِیڈر نُۄں اِشارے نال اُٹھائِیا اتے باہر لَے گِیا۔

بِناں کۄئی بھُۄمِکا بنّہے گُرمِیت نیں آپݨا اُدیش سپشّٹ کِیتا۔ مۄہن جی والے کیس واںگ اُہ پالے اتے مِیتے دی ارذی اجِہی تھاں پھِٹّ کرے٬ جِتھے اُہ ناں-منذُۄر ناں ہۄ سکے۔

اِک-اِک کرکے گُرمِیت نیں سُݨوائی وِچ لگِّییاں سارِییاں درخاستاں دا جائِذا لِیا۔ بِلُّۄ نُۄں دۄ درخاستاں دا پتا سی٬ جِنہاں نُۄں ناتھ نیں منذُۄر کرنا سی۔

پہِلی کھنّے والے وِئُپارِییاں دی سی۔

اُہناں دی کَیٹل پھِیڈ دا سَیمپل بھرِیا گِیا سی۔ سَیمپل وِچ مِلاوٹ پائی گئی سی۔ پُلِس اُہناں نُۄں گْرِفتار کرن ’تے تُلی ہۄئی سی۔ وکِیل راہِیں اُہناں دا ناتھ نال سَۄدا ہۄ چُکّا سی۔

“پر بھائی٬ لالِیاں دے کیس نال آپݨے کیس دا کی سمبّںدھّ؟ کِتھے نمُۄنِیاں دا کیس اتے کِتے کتل کیس۔ ہۄ سکے تاں اِس نُۄں کِسے کتل کیس نال لِںکّ کر۔”

لالِیاں دِییاں ذمانتاں نال پالے اتے مِیتے نُۄں کۄئی فائِدا نہِیں سی پُجّݨا۔ گُرمِیت درخاست نُۄں کِسے ڈھُکوِیں تھاں پہُںچّائُݨ دے یتن کرن لگّا۔

“اِک کتل کیس وی ہَیگا۔” رِیڈر گُرمِیت نُۄں دُۄجی درخاست دا ویروا سمجھائُݨ لگّا۔

اُس کیس وِچ دِن-دِہاڑے اِک بَیںک لُٹِّیا گِیا سی۔ بَیںک لُٹّدے سمیں دہِشتگرداں دی بَیںک-مَینیجر نال جھڑپ ہۄ گئی سی۔ مَینیجر تھائیں مارِیا گِیا سی۔ سںتّری نیں گۄلی چلائی تاں اِک دہِشتگرد دی لتّ اُڈّ گئی۔ دہِشتگرد نیں باکی ساتھی وی پھڑوا دِتّے۔ لُٹِّیا کَیش برامد ہۄ گِیا۔ اِہناں دہِشتگرداں ’تے دُۄہرے کتل٬ بَیںک ڈکَیتی اتے نجائِذ اسلا رکھّݨ ورگے سںگِّین جُرم سن۔

دہِشتگرداں ولّۄں وی ذمانت دی درخاست دِتّی گئی سی۔ اُس درخاست دی سُݨوائی وی اجّ ہۄݨی سی۔

گُرمِیت سمجھدا سی٬ جے دہِشتگرداں دی ذمانت ہۄ گئی تاں پالے اتے مِیتے دی ذمانت وی ہۄ جائیگی۔ بہِس تِیار کردے سمیں اُس نیں دۄہاں دے کیساں دا مُکابلا کر کے دیکھِیا سی۔

دہِشتگرداں اُپر دُۄہرے کتل دا دۄش سی جدۄں کِہ پالے اتے مِیتے اُپر اِکلّے بںٹّی دا۔ دہِشتگرداں وِچۄں اِک مَۄکے ’تے ہی پھڑِیا گِیا سی۔ بںٹّی کتل کیس وِچ پُلِس نُۄں ڈیڈھ مہِینے تک کاتلاں دا سُراگ نہِیں سی مِلِیا۔ دہِشتگرداں دا کیس چشمدِید گواہاں دی گواہی ’تے آدھارت سی۔ پالے اتے مِیتے خِلاف پُلِس کۄل اِک وی چشمدِید گواہ نہِیں سی۔ دہِشتگرداں وِرُدھّ گواہی دیݨ والے گواہ بَیںک مُلاذم سن جاں بَیںک وِچ لَیݨ-دیݨ کرن آئے گاہک۔ اُہناں دی گواہی نُۄں سچّ منّݨا ادالت دا فرذ سی۔ اِدھر ماملا اُلٹ سی۔ پالے اتے مِیتے والے کیس دے سٹھّ فِیسدی گواہ پُلِس ٹائۄُٹ سن۔ اُہناں دی گواہی ’تے وِشواس کرن تۄں پہِلاں ادالت نُۄں سَۄ وار سۄچݨا پَیݨا سی۔ سبھ تۄں وڈّا وادھا اِہ سی کِہ دہِشتگرداں نیں ذمانت ہُںدِّیاں ہی فرار ہۄ جاݨا سی۔ پِچھّۄں ناں دہِشتگرد لبھّݨے سن٬ ناں اُہناں دے ذامن۔ پالا اتے مِیتا ناں پہِلاں بھجّے سن٬ ناں اُہناں پھیر بھجّݨا سی۔ اُہناں دا ذامن جِیون آڑھتِیئے اتے بابا گُردِتّ سِںگھّ نیں بݨنا سی۔

جے دہِشتگرداں دی ذمانت ہۄ گئی تاں پالے اتے مِیتے دی کِئۄں نہِیں ہۄئیگی؟

“ججّ نال کۄئی لَیݨ-دیݨ ہۄئِیا ہۄوے٬ اِس دا مَینُۄں پتا نہِیں۔ اِہ ذرُۄر پتَے بئی ذمانت ہۄ جُۄ۔” سمُچّے ہالات دا جائِذا لَے کے رِیڈر نیں گُرمِیت نال سہِمتی پْرگٹائی۔

“بسّ ٹھِیک ہَے۔ تُۄں ساڈی درخاست اِہناں دے پِچھّے لا دے۔ پھیر دیکھی جائۄُ۔”

رِیڈر نال سِیٹی مِلا کے گُرمِیت سِںگھّ نِسر فںڈّ ہۄ گِیا۔ ہُݨ ججّ جدۄں مرذی آئے٬ اُس نُۄں کۄئی فِکر نہِیں سی۔

ججّ نیں کُرسی ’تے بَیٹھدِیاں ہی پہِلاں آپݨے لیٹ ہۄݨ ’تے سبھ تۄں مُیافی مںگّی۔ پھیر لیٹ کڈھّݨ لئی اُہ فُرتی نال ارذِییاں نِپٹائُݨ لگّا۔

رِیڈر ٹھِیک آکھدا سی۔ سبھ تۄں پہِلاں کھنّے والِیاں دی پیشگی ذمانت منذُۄر کِیتی گئی۔ پھیر کُجھ ہۄر دۄشِییاں دی ساڑ ستی ک<ٹی گئی۔

دہِشتگرداں دی سُݨوائی تک لگبھگ سبھ کمّ نِپٹ چُکّا سی۔

ادالت وِچ گُرمِیت٬ پِیارے لال اتے سرکاری وکِیل تۄں سِوا کۄئی نہِیں سی۔

دہِشتگرداں دے وکِیل نُۄں ہاذر ہۄݨ لئی کئی آواذاں پَے چُکِّییاں سن۔ اِک وار اردلی وی اُس دے پھٹّے ’تے جا آئِیا سی٬ پر وکِیل کِدھرے نہِیں سی لبھّا۔

سادھارن کیس ہُںدّا تاں درخاست اِسے آدھار تے ردّ ہۄ گئی ہُںدّی۔ پر اِہ مُلذم خترناک سن۔ تھۄڑھی جِہی بھڑکاہٹ ’تے ہی اِہ ججّ دے گل پَے سکدے سن۔ باہرلے آپݨے ساتھِییاں تۄں دھمکی-پتّر جاری کروا سکدے سن۔ لۄڑ پَیݨ ’تے کۄئی نُکسان وی کروا سکدے سن۔

دہِشتگرداں دے وکِیل نُۄں بُلائُݨ لئی اِک وار پھیر اردلی نُۄں بھیجِیا گِیا۔

جِنّا چِر تک وکِیل نہِیں آئُںدا٬ اۄنا چِر تک سرکاری وکِیل نُۄں آپݨا پکھّ پیش کرن دا مَۄکا دِتّا گِیا۔

سرکاری وکِیل نیں اِک وار دہِشتگرداں دے کیسری پگّاں والے مِتّراں ولّ تکِّیا اتے پھیر مِلوِیں جِہی جِیبھ نال بہِس کرن لگّا۔

“تُسِیں آپے دیکھ لئۄ جناب) مَیں کی آکھݨَے؟”

جدۄں سرکاری وکِیل ہی ٹل گِیا تاں ججّ نُۄں آپݨے گل بلا پائُݨ دی کی لۄڑ سی۔ سفائی دھِر دے وکِیل دے آئُݨ تۄں پہِلاں ہی اُہ سٹَینۄ نُۄں ذمانت دا ہُکم ڈِکٹیٹ کرائُݨ لگّا۔

دہِشتگرداں دی ذمانت دا ہُکم سُݨ کے گُرمِیت ہُراں نُۄں کُجھ راہت مہِسُۄس ہۄئی۔ ہُݨ پالے اتے مِیتے لئی راہ پدھّرا سی۔

پالے اتے مِیتے دی درخاست ’تے سُݨوائی شُرُۄ ہۄݨ تۄں پہِلاں ہی بھںڈّاری وکِیل  ادالت وِچ آ دھمکِیا۔ اُس نال چار-پںجّ وکِیل٬ سںگھّ دے اٹھّ-دس ورکر اتے کِتاباں والی پیٹی سی۔ بہِس دَۄران اُس نیں سرکاری وکِیل دی مدد کرنی سی۔

بھںڈّاری دے ادالت وِچ داخل ہُںدِّیاں ہی باہر نائریباذی شُرُۄ ہۄ گئی۔

“بںٹّی دے کاتلاں نُۄں.....پھاہے لائۄ۔”

“کاتلاں دے سمرتھک.....مُرداباد۔”

ادالت دی کاروائی اِکدم رُک گئی۔ چارے پاسے خامۄشی چھا گئی۔ سبھ اِک-دُۄجے دے مُۄںہ ولّ تکّݨ لگّے۔

ادالت اںدّر کھڑے سںگھّ دے ورکراں وِچ وی گھُسر-مُسر شُرُۄ ہۄ گئی۔ اُہ نائرا لائُݨ دی ہِمّت تاں ناں جُٹا سکے پر اجِہی ہی ارتھ رکھّدِییاں ٹِپّݨِییاں کرن لگّے۔

گُرمِیت نُۄں اِس نائریباذی ’تے سخت اِتراذ سی۔ اِہ ادالت دے کمّ وِچ دخل اںدّاذی سی۔ سںگھّ دا اُدیش سپشّٹ سی۔ اُہ ادالت ’تے دباء پائُݨا چاہُںدّا سی۔ اِہ ادالت دی تَۄہِین وی سی۔ ججّ نُۄں ادالت دی مانہانی دے جُرم وِچ دۄشِییاں نُۄں نۄٹِس جاری کرنا چاہِیدا سی۔

ناتھ نُۄں وی اِس نائریباذی ’تے سخت اِتراذ سی۔ اُس نیں دھمکی دِتّی٬ جے دۄشِییاں نیں مُیافی ناں مںگّی تاں اُہ نۄٹِس جاری کریگا۔

بھںڈّاری نیں تُرںتّ مَۄکا سمبھّال لِیا۔ اُس نیں آپݨی غلتی دی وی مُیافی مںگّی اتے ورکراں ولّۄں وی۔

اِس مُیافی نال گُرمِیت دی تسلّی نہِیں سی ہۄئی۔ اُہ سںگھّ دے ورکراں وِرُدھّ کاروائی کرائُݨا چاہُںدّا سی۔

مُیافی ’تے ججّ دی تسلّی ہۄ گئی۔ اُہ وادھُۄ دے جھںجّٹاں وِچ پَیݨ نُۄں تِیار نہِیں سی۔

گُرمِیت نُۄں ہدائِت ہۄئی۔ اُہ آپݨا پکھّ پیش کرے۔ ججّ نیں فَیسلا مَیرِٹ دے آدھار ’تے کرنا سی٬ سںگھّ دی مرذی انُسار نہِیں۔

بھںڈّاری آپݨی چال چلّ چُکّا سی۔ ہُݨ کی فَیسلا ہۄئیگا؟ کِسے تۄں لُکا نہِیں سی۔

گُرمِیت نُۄں خُش کرن لئی ججّ نیں اُس نُۄں آپݨا پکھّ پیش کرن دا کھُلّہا سماں دِتّاسی۔

گُرمِیت تاڑ رِہا سی کِہ ججّ بہِس وِچ اُکّا دِلچسپی نہِیں سی لَے رِہا۔ سماں بِتائُݨ لئی کدے اُہ کِسے مِسل دے ورکے پلٹݨ لگّدا٬ کدے کِسے کاغذ ’تے دستخت کرن لگّدا اتے جے کرن نُۄں کُجھ وی ناں ہُںدّا تاں اُباسِییاں لَیݨ لگّدا۔

جدۄں گُرمِیت مجھّ اگّے بِین وجا چُکّا تاں ساہِب نیں فَیسلا سُݨا دِتا۔

“ساری سر) ہائی کۄرٹ جا کے کۄشِش کرۄ۔”

ججّ دے اِہ کَۄڑے بۄل گُرمِیت اتے مۄہن جی دِییاں چھاتِییاں وِچ تِیر واںگ کھُبھّ گئے۔

پر اکھّاں سُۄہِییاں کرن تۄں سِوا اُہ کُجھ ناں کر سکے۔

 

 

12

اَیڈِیشنل سَیشن ججّ دی ادالت وِچۄں درخاست دے ردّ ہۄݨ نُۄں سمّتی نیں بہُتی اہِمِیئت نہِیں سی دِتّی۔ کتل کیس سَیشن کۄرٹ لئی بہُت اہِم ہُںدّے ہن۔ اِس ہیٹھلی ادالتۄں کتل دے دۄشِییاں دِییاں ذمانتاں گھٹّ-ودھّ ہی منذُۄر ہُںدِّییاں ہن۔ شہِر وِچلے اسادھارن ہالات کارن ججّ دا سہِم جاݨا اتے دۄشِییاں دی ذمانت ناں لَیݨا کۄئی انہۄݨی گلّ نہِیں سی۔

پر ہائی کۄرٹ ولّۄں درخاست دے ردّ ہۄݨ نُۄں سمّتی نیں گمبھِّیرتا نال لِیاسی۔

آم کیساں وِچ اجِہی درخاست دا وِرۄدھ کرن لئی سہائِک اَیڈوۄکیٹ جنرل پیش ہُںدّا سی۔ کۄئی وِشیش کیس ہۄوے تاں ڈِپٹی چلا جاںدا سی۔ اِس کیس وِچ اَیڈوۄکیٹ جنرل خُد پیش ہۄئِیا سی۔ اُس دے پیش ہۄݨ دا متلب سی کِہ ماملا گمبھِّیر سی اتے سرکار اُہۄ چاہُںدّی سی جۄ اُہ بۄل رِہا سی۔

ججّاں ’تے منۄوِگِیانک دباء پائُݨ لئی سرکار نیں آپݨے مِیڈِیئے دی بھرپُۄر ورتۄں کِیتی سی۔ اِک-دۄ نہِیں٬ پُۄرے درجن پتّرکاراں نُۄں کَیمرے اتے ٹیپ-رِکارڈر دے کے کۄرٹ رُۄم وِچ بھیجِیا گِیا سی۔ اُہناں دی اگوائی لۄک-سمپّرک وِبھاگ دے ڈِپٹی ڈائِرَیکٹر نیں کِیتی سی۔

سرکار دِییاں چالاں سفل رہِییاں سن۔

ہائی کۄرٹ نُۄں جھٹّ مسلے دی گمبھِّیرتا دی سمجھ آ گئی۔

سُݨوائی کر رہے ججّاں نُۄں اِنساف نالۄں اِس گلّ دی چِںتّا لگّ گئی کِہ اُہناں دے فَیسلے دا لۄکاں اتے سرکار ’تے کی پْرتِیکرم ہۄئیگا؟ جے اُہناں درخاست منذُر کر لئی تاں کلّہ نُۄں اخباراں وِچ چھپݨ والِییاں رِپۄرٹاں دا رُخ کِدھر نُۄں ہۄئیگا؟ رِپۄرٹاں لۄکاں دے مُۄڈ نُۄں پْربھاوِت کرنگِییاں اتے لۄکاں دا مُۄڈ سرکار نُۄں؟ اگاںہ سرکار دے مُۄڈ ’تے ججّاں دا بھوِکھّ نِربھر کریگا۔

ساری سۄچ-وِچار دے بائد ججّ اِس سِٹّے ’تے پُجّے سن کِہ سرکار سںکّٹ وِچ سی۔ سںکّٹ دی اِس گھڑی وِچ ہائی کۄرٹ دا فرذ سرکار نال کھڑۄن دا بݨدا سی اتے ہائی کۄرٹ سرکار نال کھڑۄ گئی۔

اِس فَیسلے نیں سرکار دی ڈگمگائُںدی کِشتی سمبھّال لئی۔

جے دۄشِییاں دی ذمانت ہۄ جاںدی تاں اُہ گلِییاں-بذاراں وِچ شرییام گھُمّݨ لگّدے۔ کاتلاں نُۄں اِںجھ پھِردے دیکھ لۄکاں دا غُسّا بھڑکدا۔ اِہ غُسّا سرکار لئی خترناک سابت ہُںدّا۔

ہُݨ کیس دے اںتِّم فَیسلے تک دۄشِییاں نیں لۄکاں دِییاں اکھّاں تۄں اۄجھل رہِݨا سی۔ اگاںہ سرکار نیں دۄشِییاں نُۄں جلدی تۄں جلدی سذا کرائُݨ دا یتن کرنا سی۔ جے سذا دے آسار ناں بݨے تاں فَیسلے نُۄں لٹکا دیݨا سی۔ سرکار نیں اۄنی دیر فَیسلا نہِیں سی ہۄݨ دیݨا٬ جِنّی دیر لۄک ہۄر بھکھدے مسلِیاں وِچ ناں اُلجھ جاݨ, جِنّی دیر تک بںٹّی دے کتل دی یاد دھُںدّلی ناں پَے جاوے۔

ہال دی گھڑی اِس سںکّٹ نُۄں ٹال کے سرکار تاں سُکھ دی نِیںد سَۄں گئی پر سمّتی دی نِیںد ہرام ہۄ گئی۔

سرکار ولّۄں اپݨائی اِہ رݨنِیتی سمّتی لئی چِںتّا دا وِشا سی۔

درخاست دے ردّ ہۄݨ دا سَیلّ دے تِنّاں وکِیلاں ’تے وکھّ-وکھّ پْرتِیکرم ہۄئِیاسی۔

مۄہن جی اِک پیشیوار وکِیل سی۔ پَیروائی لئی اُس کۄل بِیسِییاں کیس آئُںدے- جاںدے رہِںدّے سن۔ کِسے اِک کیس دی جِتّ-ہار دا ناں اُس دے من ’تے اسر ہُںدّا سی ناں دھںدّے ’تے٬ پر کتل کیس وِچ اُہ پہِلی وار پیش ہۄ رِہا سی۔ اِس کیس دی جِتّ-ہار اُس دے وکار دا سوال سی۔ ذمانت دے ناں ہۄݨ نُۄں اُہ اسپھلتا دی شُرُۄیات گِݨدا سی۔ اِس لئی گھبراہٹ وِچ سی۔

پِیارے لال نُۄں گھبراہٹ نالۄں ودھّ مانسِک پِیڑا سی۔ اِہ پِیڑا اِس لئی سی کِہ نِیاں-پالِکا دا جِہڑا سرُۄپ اُس نیں آپݨے ذِہن وِچ چِتّر رکھِّیا سی٬ اِس فَیسلے نال اُس دا ہُلِییا وِگڑ گِیا سی۔ بھارتی نِیاں-پالِکا دی آذادی٬ نِڈرتا اتے نِرپکھّتا ’تے اُس نُۄں شکّ ہۄݨ لگّا سی۔ کی اِسے دا ناں اِنساف ہَے؟ اِس ترہاں دے سَیںکڑے پْرشن اُس دے ذِہن وِچ اُٹھّ کھڑۄتے سن۔

گُرمِیت نُۄں ناں گھبراہٹ سی٬ ناں مانسِک پِیڑا۔ اُس دی تِیسری اکھّ نیں پہِلاں ہی بھامپ لِیا سی کِہ اِس کیس دی جِتّ کۄئی سوادی کیک نہِیں سی٬ جِہڑا سرکار نیں پلیٹ وِچ پرۄس کے اُہناں اگّے رکھّ دیݨا سی۔ اِس کیس نُۄں جِتّݨ لئی سمّتی نُۄں لمبّا سںگھّرش کرنا پَیݨا سی۔

گُرمِیت اِس فَیسلے نُۄں اِک وںگّار دے رُۄپ وِچ لَے رِہا سی۔ سمّتی لئی اِہ اِک سبک سی۔ سرکار دے اِرادِیاں نُۄں پڑھن اتے آپݨی رݨنِیتی گھڑن دا۔

اُہ ساتھی وکِیلاں دے گِرے منۄبل نُۄں اُچّا چُکّݨ اتے مُہِمّ نُۄں لامبںدّ کرن دے اُپرالے سۄچݨ لگّا۔

سمّتی دِییاں سرگرمِییاں تیذ کِیتِییاں گئیِیاں۔ اگّۄں تۄں کی رݨنِیتی اپݨائی جائے؟ اِس وِشے نُۄں لَے کے رائے-مشورے ہۄݨ لگّے۔ کانُۄنی داء-پیچاں دا گِیان لِیگل- سَیلّ والِیاں نُۄں سی۔ گُرمِیت اتے مۄہن جی دے نال-نال پِیارے لال دی رائے وی لئی جاݨ لگّی۔

پِیارے لال جدۄں وی کِسے مِیٹِںگّ وِچ جاںدا تاں اُس دا دھِیان سُجھاء دیݨ ولّ گھٹّ اتے آپݨی دُبِدھا ہلّ کرن ولّ ودھیرے ہُںدّا۔

پِیارے لال دے پْرشن بابا جی نُۄں پْربھاوت کردے اتے بابا جی دے ترک-بھرپُۄر اُتّر پِیارے لال دی جگِیاسا شاںت کردے٬ اُس دے ذخماں ’تے ملہم دھردے۔ کُجھ ہی مِیٹِںگّاں وِچ بابے نیں پِیارے لال نُۄں پچھاݨ لِیا۔ اُہ اِک اݨ-گھڑِیا ہِیرا سی۔ تھۄڑھا جِہا تراشے جاݨ ’تے ہی اُس نیں لۄک-سںگھّرش لئی بہُملّا بݨ جاݨا سی۔ اُہ پِیارے لال ولّ ذِیادا دھِیان دیݨ لگّے۔

پِیارے لال وی سمّتی دے ہر کمّ وِچ ودھّ-چڑھ کے ہِسّا لَیݨ لگّا۔ ہَۄلی-ہَۄلی اُس نُۄں وی سچّ دی پچھاݨ ہۄݨ لگّی۔

اِک گلّ سبھ لئی سپشّٹ سی۔ اِہ لڑائی اِکلّے لِیگل سَیلّ دے وسّدی نہِیں سی۔ سرکار دے ہتھّکںڈِّیاں دا مُکابلا ادالتاں دے نال-نال سڑکاں ’تے وی کرنا پَیݨا سی۔

کَۄݨ آکھدا سی کِہ لڑائی اِکلّے لِیگل سَیلّ نیں لڑنی سی؟ ساری سںگھّرش سمّتی سَیلّ دے نال سی۔ سرکار دی ہر چال دا مُۄںہ-تۄڑواں جواب دِتّا جاݨا سی۔ سمّتی دا ہر کارکُن جان دی باذی تک لائُݨ نُۄں تِیار سی۔

بابے دے اِس اَیلان نیں لِیگل سَیلّ وِچ نوِیں رُۄہ پھُۄک دِتّی۔

سَیلّ دے سُجھاء ’تے سمّتی دی وِشیش مِیٹِںگّ بُلائی گئی۔ ہر مَیمبر نُۄں ہاذر ہۄݨ اتے ٹھۄس سُجھاء لَے کے آئُݨ دا آدیش جاری کِیتا گِیا۔

ہُکم دی تامِیل ہۄئی۔ ہاذری بھروِیں رہی۔ مَیمبراں وِچ اتھاہ اُتشاہ سی۔

نوِیں رݨنِیتی گھڑن وِچ سَیلّ نیں اہِم رۄل ادا کرنا سی۔ پہِلاں اُسے نُۄں آپݨے وِچار پیش کرن دا مَۄکا دِتّا گِیا۔

سَیلّ والے آپݨے فرذاں تۄں سُچیت سن۔ ہر کۄئی نویں تۄں نویں سُجھاواں نال لَیس سی۔

مۄہن جی دا وِچار سی کِہ اِس مُکدّمے نُۄں جِنّا ہۄ سکے لٹکائِیا جاوے۔

مُکدّمے نُۄں لٹکائُݨ دے بہُت فائِدے ہۄݨے سن۔ پہِلا اِہ کِہ سماں بِیتݨ نال گواہاں نیں کھِںڈّ-پُںڈّ جاݨا سی۔ کِسے پُلِس والے نیں بدل کے رۄپڑ چلے جاݨا سی اتے کِسے نیں پٹِیالے۔ کدے اِک گواہ گواہی دیݨ آ گِیا کدے دُۄجا۔ ناں سارے گواہ اِکٹھّے ہۄݨ, ناں گواہی ہۄوے٬ ناں کیس اگاںہ تُرے۔

کِسے گواہ نیں وِدیش تُر جاݨا سی٬ کِسے نیں مر جاں رِٹائِر ہۄ جاݨا سی۔ کۄئی پُلسِییا ڈِسمِس ہۄ گِیا تاں وی دۄشِییاں دِییاں پَۄں باراں ہۄ جاݨِییاں سن۔ پُلِس دی وردی اُتردِیاں ہی تاکت دا نشا وی اُتر جاݨا سی۔ کُجھ گواہاں دی ذمِیر جاگݨ لگّݨی سی۔ کِسے دی ذمِیر ناں وی جاگے٬ وِکݨ ذرُۄر لگّݨی سی۔ رِٹائِر ہۄئے گواہ دا ریٹ وی سستا ہۄ جاݨا سی۔ مۄہن جی نیں کئی وار چاہ دے کپّ جاں دُپہِر دے کھاݨے نال وی کمّ سارِیا سی۔ نَۄکرِیئۄں وکھّ ہۄئے گواہ نُۄں کِسے دا ڈر  نہِیں رہِںدّا۔ اُہ من-مرذی دی بۄلی بۄل سکݨ لئی آذاد ہۄݨا سی۔

اِس ہپھڑا-دپھڑی دا پھائِدا اُٹھا کے دۄشِییاں نیں بری ہۄ جاݨا سی۔

مۄہن جی آپݨے بہُتے کیس اِسے ترہاں بری کرائُںدا سی۔

اِک وار اُس کۄل اجِہا کیس آئِیا٬ جِس وِچ دۄشِییاں کۄلۄں بھکّی دا بھرِیا ٹرکّ پھڑِیا گِیا سی۔ دۄشی پںجّ سن۔ ڈرائیِور٬ کںڈّکٹر اتے مذدُۄر۔ مالک لَے-دے کر کے پہِلاں ہی کھمبھّ چھُڈا گِیا سی۔

سارے پکھّ وِچار کے مۄہن جی نیں اِہۄ ڈھںگّ اپݨائِیا۔ اُس نیں آپݨے سائِلاں نُۄں سمجھائِیا۔ جے سارے گواہ بھُگت گئے تاں تِنّ-تِنّ سال دی کَید ہۄئیگی۔ بھلا اِسے وِچ سی جے مرذی نال مہِینا-مہِینا کٹّ لئی جاوے۔

مُکدّمے دے گواہ اتے مال-مُکدّما کدے-کدائیِں ہی اِکٹھّے ہُںدّے ہن۔ بھُلّ-بھُلیکھے کدے اِکٹھّے ہۄ وی جاںدے تاں مۄہن جی آپݨی یۄجنا انُسار کِسے اِک دۄشی نُۄں غَیر-ہاذر کر دِںدّا۔ دۄشی دے غَیر-ہاذر ہۄݨ کارن ساری کاروائی رُک جاںدی۔ گواہ بیرںگّ مُڑ جاںدے۔ بھُکّی والِییاں بۄرِییاں پھٹ جاںدِییاں۔ ادھّا مال سڑکاں ’تے بِکھر جاںدا۔

دساں-پںدّراں دِناں بائد دۄشی نُۄں ادالت وِچ پیش کِیتا جاںدا۔ نال پںجّاں رُپِیاں والا مَیڈِیکل سرٹِیفِکیٹ نتھّی کر دِتّا جاںدا۔ ججّ بھلاماݨس ہُںدّا تاں دۄشی دی جھِڑک-جھمبھّ کر کے نوِیں ذمانت لَے لَیںدا۔ کبّا ہُںدّا تاں ہفتے-دس دِناں لئی جیلہ بھیج دِںدّا۔

چار دۄشِییاں دے غَیر-ہاذر ہُںدِّیاں ہی کیس اٹھّ سال پُراݨا ہۄ گِیا۔ کیس دی ہِسٹری-شِیٹ بݨ گئی۔ ججّ دی کھِچائی ہۄݨ لگّی۔ فَیسلا کِئۄں نہِیں ہُںدّا؟

پہِلاں مُلذم ہۄر تارِیخ لَیݨ لئی ہاڑے کڈھّدے سن٬ پھیر سرکاری وکِیل کڈھّݨ لگّا۔ کدے گواہ پُۄرے ناں ہُںدّے۔ گواہ آ جاںدے تاں ٹرکّ ناں آئُںدا۔ ٹرکّ آ جاںدا تاں مال-مُکدّما ناں آئُںدا۔

ججّ پیشِییاں پا-پا دُکھی ہۄ گِیا۔

کیس وڈّا سی۔ اُس نُۄں دۄشِییاں نُۄں بری کرن تۄں وی ڈر لگّدا سی۔ اکّ-تھکّ کے اُس نیں سَیشن ججّ نال گلّ کِیتی۔

سَیشن ججّ وی ہائی کۄرٹ نُۄں آپݨے سپشّٹِیکرن دے-دے ہمبھّ چُکّا سی۔ سَیشن ججّ نیں ہری جھںڈّی دے دِتّی۔ گواہ نہِیں آئُںدے٬ ناں آئُݨ۔ گواہ پیش کرن لئی آخری مَۄکا دِئۄ۔ پھیر فَیسلا کر دِئۄ۔

جدۄں پنالا پھیر وی اُتھے دا اُتھے ہی رِہا تاں ججّ نیں دۄشِییاں نُۄں با-اِذّت بری کر دِتّا۔

پِیارے لال اِس سُجھاء نال سہِمت نہِیں سی۔ اِہ ڈھںگّ اِس کیس وِچ نہِیں سی اپݨائِیا جا سکدا۔

اِس دا پہِلا کارن اِہ سی کِہ اِہ سَیشن کیس سی۔ سَیشن کیساں دے سمّناں دی تامِیل ولّ پُلِس وِشیش دھِیان دِںدّی سی۔ سَیشن کۄرٹ وِچ گواہاں نُۄں بہُتی دیر ٹالݨا اسمبھّو سی۔

دُۄجا٬ اِس کیس دے دۄویں دۄشی پہِلاں ہی جیلہ وِچ سن۔ جِنّا کیس ودھّ لٹکیگا٬ اۄنی ودھّ سذا اُہناں نُۄں مُفت وِچ کٹّݨی پویگی۔

تِیجا٬ جِس ہِساب نال ادالتاں اِس کیس دی کاروائی نُۄں نِپٹا رہِییاں سن٬ اُس تۄں پْرتکھّ سی کِہ سرکار اِس کیس نُۄں جلدی تۄں جلدی نِپٹائُݨا چاہُںدِّیسی۔

مَیجِسٹْریٹ نیں مہِینِیاں وِچ مُکمّل ہۄݨ والی کاروائی دِناں وِچ نبیڑِیسی۔

چلان پیش ہۄݨ پِچھّۄں پیشی لئی مِسل مُیائِنے لئی پَیݨی سی۔ نکلاں دیݨ وِچ رہی کمی پیشی اگلی تارِیخ ’تے پُۄری ہۄݨی سی۔ اِہ ساری کاروائی اِکۄ  دِن چ ہۄ گئی۔ تِیجے دِن کیس سَیشن سپُرد ہۄ گِیا۔

اگاںہ سَیشن نیں وی کۄئی ڈھِلّ نہِیں سی دِکھائی۔ پہِلی پیشی ہی چارج لا کے کیس گواہِییاں ’تے پا دِتّا سی۔

گواہِییاں لئی وی تارِیخ لمبّی نہِیں سی پئی۔ سرکار نُۄں گواہ پیش کرن لئی اِک مہِینے دا سماں دِتّا گِیا سی۔ گواہِییاں دۄ دِن لگاتار ہۄݨِییاں سن۔

جے ادالتاں نُۄں اُپرۄں کۄئی ہدائِت ناں ہۄئی ہںدّی تاں چلان پیش ہۄݨ پِچھّۄں دۄ-تِنّ پیشِییاں کاغذاں دی جاںچ-پڑتال لئی پَیݨِییاں سن۔ ہر پیشی پںدّراں-دِناں دی ہۄݨی سی۔ جے وکِیل نکلاں گھٹّ مِلݨ دا اِتراذ کردے تاں کئی مہِینے نکلاں تِیار کرن نُۄں لگّ جاںدے۔ پھیر بہِس ہُںدّی۔ کِہڑی دھارا بݨدی ہَے٬ کِہڑی نہِیں۔ پھیر کِدھرے جا کے کیس سَیشن سپُرد ہُںدّا۔

کئی پیشِییاں سَیشن ججّ چارج ناں لائُںدا۔ چارج بݨدا وی ہَے؟ جے ہاں تاں کِس دھارا ادھِین؟ اِس نُکتے ’تے وکِیلاں وِچکار بہِس ہُںدّی۔ بہِس لئی کئی پیشِییاں پَیںدِییاں۔ کدے ججّ کۄل وکت ناں ہُںدّا٬ کدے اِک دھِر دے وکِیل کۄل اتے کدے دُۄجی دھِر دے وکِیل کۄل۔

پھیر چارج لگّدا۔

گواہِییاں لئی گھٹّۄ-گھٹّ چھے مہِینے دا سماں دِتّا گِیا۔

پِیارے لال دا وِچار سی کِہ جدۄں ادالت کیس نِپٹائُݨ لئی تتپر ہۄئے تاں وکِیل نُۄں ٹںگّ نہِیں اڑائُݨی چاہِیدی۔ دۄشِییاں نُۄں بری کرائُݨ لئی کۄئی ہۄر ترِیکا ورتِیا جاݨا چاہِیدا سی۔

پھیر دُۄسرا ترِیکا سی٬ ججّ تۄں لَے کے گواہاں تکّ نُۄں گںڈھّݨ دا۔

اِس وِچ کۄئی شکّ نہِیں سی کِہ ججّ اتے سرکاری وکِیل دۄویں پَیسے دے پُتّ سن۔ رِشوت بِناں سکے باپ دا کمّ نہِیں کردے پر گُرمِیت انُسار اُہ اِنے اناڑی وی نہِیں سن کِہ سمیں دی نذاکت ناں پہِچانݨ۔ بلدی اگّ وِچ ہتھّ پا کے اُہ آپݨی نَۄکری نُۄں خترا کھڑا نہِیں کرن لگّے۔

کِئۄں ناں بُرائی دی جڑھ نُۄں ہتھّ پائِیا جاوے؟

“کِویں ناں کِویں گواہاں نُۄں کابُۄ کِیتا جاوے۔ ناں رہیگا باںس ناں وجّیگی بںسّری۔” فَۄجداری کیساں وِچ گواہاں دی اہِمِیئت سمجھائُںدے گُرمِیت نیں آپݨا سُجھاء پیش کِیتا۔

بںٹّی کتل کیس وِچ اِک وی چشمدِید گواہ نہِیں سی۔ سارا کیس ہالات ’تے آدھارت گواہی ’تے کھڑا سی۔ کہاݨی وکھّ-وکھّ کڑِییاں راہِیں سِرجی گئی سی۔ اِک کڑی دے ٹُٹّ جاݨ ’تے ہی ریت دا اِہ مہلّ٬ ڈھہِ-ڈھیری ہۄ جاݨا سی۔

اِس کیس دا اِک وی گواہ سچّا نہِیں سی۔ پُلِس نیں سبھ تۄں جھُۄٹھ بُلائُݨا سی۔ گواہاں نُۄں جھُۄٹھ بۄلݨ تۄں رۄکݨ اتے سچّ بۄلݨ لئی مجبُۄر کر کے سمّتی نیں ناں کۄئی سِدھاںتک اُکائی کرنی سی٬ ناں اِخلاکی۔

سمُچّی بہِس تۄں بائد جۄ رݨنِیتی گھڑی گئی٬ اُہ اِہ سی کِہ ہُݨ سمّتی نُۄں ہر فرںٹّ ’تے لڑائی آرمبھّ دیݨی چاہِیدی سی۔ کانُۄنی نُکتے-نذر تۄں ذِیادا  دھِیان گواہاں نال سمپّرک کرن ولّ دِتّا جاݨا چاہِیدا سی۔

اِسے پَیںتڑے انُسار وکھّ-وکھّ اِکائیِیاں نُۄں وکھّ-وکھّ ذِمّیوارِییاں سمبھّالِییاں گئیِیاں۔

پِیارے لال اَیل.اَیل.اَیم. پاس سی۔ اُہ نویں تۄں نویں کانُۄن لبھّݨ وِچ ماہِر سی۔ اُہ اِس کیس وِچ لۄڑ پَیݨ والے ہر کانُۄن دی کھۄج کریگا۔ اگّے تۄں بہُتا سماں اُہ لائِبْریری وِچ بِتائیگا۔

مۄہن جی اِس کیس دے ہر گواہ دی رگ-رگ تۄں واکِف سی۔ ہرِدُیار دے پاڈِیاں واںگ٬ اُس کۄل ہر گواہ دی ہِسٹری-شِیٹ سی۔ کِس گواہ دی کِتھے رِشتیداری ہَے؟ کِس رِشتیدار دی اُہ منّدا ہَے اتے کِس دی نہِیں۔ پَیسے دا پُتّ ہَے جاں سِفارش منّدا ہَے۔ جے پَیسے لَیںدا ہَے تاں کِنّے؟ اُس دی وہی وِچ سبھ درجسی۔

کِس گواہ نال کِویں پیش آئِیا جاوے؟ اِس بارے مۄہن جی سمّتی دی اگوائی کریگا۔

گُرمِیت پہِلاں ہی اہِم ذِمّیواری نِبھا رِہا سی۔ آپݨے پُلِس سُۄتراں راہِیں اُہ مِسل وِچ ہۄ رہِییاں ہیرا-پھیرِییاں دی سُۄچنا ہاسل کر رِہا سی۔ اِہناں ہیرا- پھیرِییاں نیں دۄشِییاں دے بری ہۄݨ دا آدھار بݨنا سی۔ گُرمِیت نیں اِہ کمّ جاری رکھِّیاسی۔

گواہاں نال سمپّرک کائِم کرن دی ذِمّیواری *تِیکاری فرںٹّ نُۄں سَۄمپی گئی۔ اِہ ذۄخم بھرِیا کمّ سی۔ ہُشِیاری دی مںگّ کردا سی۔ مۄہن جی نیں فرںٹّ نُۄں پہِلاں ہی سُچیت کِیتا۔

پہِلاں گواہ نُۄں سمجھائُݨ بُجھائُݨ دی کۄشِش کِیتی جاوے۔ گواہ ڈھِلّ-مِسّ کرے تاں کِسے رِشتیدار جاں سِیاسی دباء دا اِستیمال کِیتا جاوے۔ جے پاݨی سِرۄں لںگھّدا دِسے تاں ڈرائُݨ-دھمکائُݨ تۄں وی گُریذ ناں کِیتا جاوے۔

پھَۄری تَۄر ’تے گواہ ’تے یکِین ناں کِیتا جاوے۔ پہِلی ہی مُلاکات وِچ گواہ نُۄں مُکرن دا مشورا ناں دِتّا جاوے۔ پہِلاں اِہ تسلّی کر لئی جاوے کِہ گواہ جے سمّتی دی مدد نہِیں کریگا تاں گھٹّۄ-گھٹّ وِرۄدھ وی نہِیں کریگا۔ جے اِک وی گواہ نیں پُلِس کۄل مُخبری کر دِتّی تاں سمّتی دی یۄجنا دھری-دھرائی رہِ جائیگی۔

وِدِیارتھی وِںگّ نیں سںگھّ دے جلُۄساں دا جواب دیݨا سی۔ اِٹّ دا جواب پتھّر نال دِتّا جاݨا سی۔

ساہِتکار سرکار دے بھںڈّی پْرچار نُۄں ٹھلّہ پائُݨگے۔ نویں-نویں تتھّ اِکٹھّے کر کے اخباراں رسالِیاں وِچ لیکھ لِکھݨگے۔ پۄسٹر کڈھّݨگے اتے پرچے وںڈّݨگے۔

ترکشِیل رِذرو فۄرس دا کمّ کرنگے۔ سارِییاں جتھیبںدِّییاں وِچ تالمیل رکھّݨا٬ اُہناں دی ذِمّیواری ہۄئیگی۔ جِس جتھیبںدّی نُۄں وی لۄڑ پئے٬ اُہ اُہناں نُۄں ہاک مار لئے۔

مالی سہائِتا لئی جِیون آڑھتِییا ہاذر سی۔ اُس دی دُکان نُۄں سمّتی دے دفتر وجۄں ورتِیا جاݨا سی۔

سمّتی دِییاں اِہناں یۄجناواں نال لِیگل سَیلّ دے ہَۄسلے بُلںدّ ہۄ گئے۔

جدۄں کیس وِچ ہی ککھّ ناں رِہا تاں دۄشِییاں دا کۄئی کی وِگاڑ لئیگا؟ سَیلّ والے سۄچݨ لگّے۔

 

 

13

اَیڈِیشنل سَیشن ججّ دی ادالت دا پہِلا گھںٹّا ذمانتاں دِییاں درخاستاں دی سُݨوائی لئی راکھواں سی پر بںٹّی کتل کیس نُۄں کِنّی اہِمِیئت دِتّی جا رہی سی٬ اُہ اِس تتھّ تۄں پْرتکھّ سی کِہ  اُس دِن ہۄر کِسے کیس دی سمائِت تاں کی کِیتی جاݨی سی٬ ذمانتاں ورگے اہِم مسلے دی سُݨوائی وی اگّے پا دِتّی گئی سی۔

آپݨے اِس آشے نُۄں ججّ نیں لُکا کے نہِیں سی رکھِّیا۔ سارِییاں سمبّںدھّت دھِراں نُۄں اِک دِن پہِلاں ہی ہدائِتاں جاری کر دِتِّییاں گئیِیاں سن۔

پہِلاں اہِلمدّ دی پیشی ہۄئی سی۔ مِسل نُۄں ترتِیبوار کر کے کۄٹھی بھیج دِتّا جاوے۔ ججّ ساہِب کیس دے تتھّاں تۄں واکِف ہۄݨا چاہُںدّے ہن۔ جے ججّ دی مِسل پڑھی ہۄوے تاں ادالت دا سماں برباد نہِیں ہُںدّا۔ کاروائی تیذی نال چلّدی رہِںدِّیہَے۔

سٹَینۄ نُۄں وی تاڑِیا گِیا۔ ٹائیِپ-رائیِٹر٬ نواں رِبن اتے کاغذ پتّر ٹِچّ ہۄݨ۔ اِہ ناں ہۄوے کِہ اِدھر گواہی شُرُۄ ہۄ جاوے تے اُدھر سٹَینۄ کِسے تھاݨیدار نُۄں رِبن لِیائُݨ لئی آکھ رِہا ہۄوے تے کِسے وکِیل نُۄں کاغذاں دے رِم لئی۔

جِہڑے چار-پںجّ کیس کلّہ سُݨوائی ’تے لگّے سن٬ رِیڈر اُہناں وِچ اجّ ہی تارِیخاں پا دیوے۔ اِہ ناں ہۄوے کِہ اِدھر بںٹّی کتل کیس دی سُݨوائی شُرُۄ ہۄ جاوے اتے اُدھر وکِیل تارِیخاں لَیݨ لئی ادالت وِچ میلا لا لَیݨ۔

جیلہ سُپْرِٹَیںڈَیںٹ نُۄں وی سُنیہا بھیجِیا گِیا۔ مُلذم سہی ساڈھے نَۄں وجے ادالت وِچ ہاذر ہۄݨ۔ اِہ ناں ہۄوے کِہ اِدھر گواہ اتے وکِیلاں دی برات کھُرے وڈھّݨ لگّے تے اُدھر لاڑھا ساہِب پدھار ناں رہے ہۄݨ۔ فۄرس دے گھٹّ ہۄݨ جاں گڈّی دے خراب ہۄݨ دا بہانا نہِیں چلّیگا۔ سبھ کاسے دا پْربںدھّ اجّ ہی کر لِیا جاوے۔

سرکاری وکِیل بچن سِںگھّ نُۄں رِٹائِرِںگّ رُۄم وِچ بُلائِیا گِیا۔ اُس نُۄں سمجھائِیا گِیا۔ آم دِناں واںگ اُہ مستی ناں مارے۔ آپ وی سمیں سِر آوے اتے گواہ وی۔ آم کیساں واںگ اُہ مُدئّی دے وکِیل ’تے نِربھر ناں رہے۔ خُد مِسل پڑھ کے آوے اتے گواہاں نُۄں بِیان آپ پڑھاوے۔ سادھارن کیساں وِچ ججّ سرکاری وکِیل دا فرذ وی خُد ہی نِبھاء دِیا کردا سی۔ اِس کیس وِچ بچن سِںگھّ ججّ تۄں کۄئی آس ناں رکھّے۔

پھیر سفائی دھِر دے وکِیلاں نُۄں بُلائِیا گِیا۔ ہیٹھلِییاں ادالتاں وِچ لگّے کیساں دا اُہ اِںتذام کر لَیݨ۔ ہۄ سکے تاں جُۄنِیئر وکِیلاں نُۄں کیس تِیار کروا دِتّے جاݨ۔ جے آپ پیش ہۄئے بِناں ناں ہی سردا ہۄوے تاں مَیجِسٹْریٹ تۄں پیشی لَے لئی جاوے۔ ہیٹھلِییاں ادالتاں نُۄں پہِلاں ہی ہُکم بھیجِیا جا چُکّا سی۔ اُہ بںٹّی کتل کیس وِچ پیش ہۄݨ والے کِسے وی وکِیل نُۄں آپݨی ادالت وِچ پیش ہۄݨ لئی مجبُۄر ناں کرن۔

پیشی والے دِن اِںجھ ہی ہۄݨ لگّا۔

جیلہ سُپْرِٹَیںڈَیںٹ نیں ساف-سُتھرے کپّڑے پوا کے دۄشِییاں نُۄں نَۄں وجے ادالت اگّے لِیا بِٹھائِیا۔ اِک جِیپ اتے چار سِپاہِییاں دی گارد٬ اِہناں دۄشِییاں لئی راکھوِیں رکھّی گئی۔

تھاݨے والے وی چُکنّے ہۄ گئے۔ کۄئی گڑبڑ ناں ہۄوے٬ اِس لئی بھاری گِݨتی وِچ ہتھِیاربںدّ سِپاہی ادالت وِچ تائِنات کِیتے گئے۔ کیس دی پَیروائی لئی ناذر سِںگھّ تھاݨیدار نُۄں بھیجِیا گِیا۔ اِہ کیس اُسے دا تِیار کِیتا ہۄئِیا سی۔ اُس نُۄں گواہ پچھانݨ, اُہناں نُۄں بِیان سمجھائُݨ اتے سرکاری وکِیل اگّے پیش کرن وِچ اسانی رہیگی۔

آدت تۄں اُلٹ سرکاری وکِیل وی ادھّا گھںٹّا پہِلاں ہاذر سی۔

گواہ اُس تۄں وی کاہلے سن۔ سبھ تۄں پہِلاں بںٹّی دا پۄسٹ-مارٹم کرن والے ڈاکٹر دی گواہی ہۄݨی سی۔ اُہ بچن سِںگھّ تۄں وی پہِلاں پُجّا ہۄئِیا سی۔ پِچھّے ہی ہتھّاں-پَیراں دے نِشاناں دا ماہِر آ دھمکِیا۔ ہتھّ-لِکھتاں دا ماہِر چںڈِّیگڑھۄں آئِیا سی۔ اِس لئی اُہ کُجھ پچھّڑ گِیا سی۔

سرکاری مُلاذم سرکاری وکِیل دے دفتر جا بَیٹھے۔ باکی گواہ باہر کھڑے ناذر سِںگھّ دُیالے ہۄ گئے۔

بچن سِںگھّ نُۄں ڈاکٹر جاں ماہِراں تۄں کۄئی خترا نہِیں سی۔ اُہ اُہناں نُۄں سمجھا وی کی سکدا سی؟ اُہ بچن سِںگھّ نالۄں کِتے ودھّ جاݨدے سن۔ وَیسے وی اِہ سرکاری مُلاذم سن۔ اِہناں اُسے ترہاں گواہی دیݨی سی٬ جِویں سرکار چاہںدّی سی۔ گواہی تۄں اِدھر-اُدھر ہۄݨ ’تے نَۄکری کھُسّ سکدی سی۔ اِہ گواہِییاں دیݨ وِچ وی ماہِر سن۔ اِہناں وِچۄں اِک وی گواہ اجِہا نہِیں سی٬ جِس نیں گھٹّۄ-گھٹّ پںجّاہ کیساں وِچ گواہی ناں دِتّی ہۄوے۔ اُہۄ گھسے-پِٹے سوال اتے اُہۄ گھسے-پِٹے جواب۔ جے اِہناں دی نِیئت ٹھِیک ہۄوے تاں وکِیل بھاویں اڈّی-چۄٹی دا ذۄر لا لوے٬ اِہ وال جِنّا وی راہ نہِیں دیݨگے۔ اِس لئی بچن سِںگھّ اِہناں ولّۄں بیفِکر سی۔

بچن سِںگھّ دی بیفِکری دا اِک کارن ہۄر وی سی۔ سفائی دھِر دے سارے وکِیل اناڑی سن۔ اِہناں گواہاں ’تے جِراہ پِیارے لال نیں کرنی سی۔ اُس شرابی٬ کبابی وکِیل نُۄں کی پتَے٬ کانُۄن کی ہُںدَّے؟ ناں اُس نُۄں مَیڈِیکل جُرسپُۄرڈَیںس دا پتَے٬ ناں ہتھّ-لِکھتاں پرکھݨ دا۔ آپے پںجّ-چار اُۄٹ-پٹاںگ سوال پُچھّ کے ہٹ جائیگا۔

مۄہن جی نُۄں کیس دی سمجھ تاں سی پر اُہ ہیٹھلِییاں ادالتاں دا وکِیل سی۔ اِہ اُس دا پہِلا سَیشن کیس سی۔ سَیشن کۄرٹ وِچ پیش ہُںدِّیاں تاں وڈّے-وڈّے وکِیلاں دے پسِینے چھُٹّ جاںدے سن۔ اِہ کیس اُس وِچارے دے وسّ دا نہِیں سی۔

گُرمِیت سرکاری وکِیل ذرُۄر رِہَے۔ مِہنتی وی سی پر سرکاری وکالت اتے پْرائیِویٹ وکالت دا ذمِین اسمان دا فرک سی۔ سرکاری وکِیل اگّے بݨی-بݨائی کھِیر آ جاںدی ہَے۔ ’اگّے کی ہۄئِیا‘, ’پھیر کی ہۄئِیا؟‘ ہی آکھݨا سی۔ کانُۄن دی لۄڑ پئے تاں مُدئّی دا وکِیل لِیا دِںدّا سی۔ پْرائیِویٹ وکِیل نُۄں سارا تاݨا-باݨا آپ بُݨنا پَیںدا سی۔ آپݨے دِماغ دی ورتۄں کر کے پُلِس دے کِلہے ورگے کیس وِچ مگھۄرا کر کے راہ بݨائُݨا پَیںدا سی۔ اِہ مُہارت سمیں نال ہی آئُںدی سی۔

اِس ترہاں دے ہوائی کِلہے اُسار کے بچن سِںگھّ کیس دی اہِمِیئت نُۄں سمجھݨ اتے ججّ دی تاڑنا دے باوجُۄد وی کیس ولّ دھِیان نہِیں سی دے رِہا۔ اُہ گواہاں  نال گپّ-شپّ کرن اتے جاݨ-پہِچاݨ ودھائُݨ وِچ مسرُۄف سی۔

ڈاکٹر تۄں اُس نُۄں دوائیِیاں دی ذرُۄرت سی۔ اُس دی بیٹی مِرگی دی بِیماری دی شِکار سی۔ ہر رۄذ گارڈِینل دِییاں کئی گۄلِییاں کھاݨِییاں پَیںدِییاں سن۔ پہِلاں اِہ سیوا ڈاکٹر گُپتا نِبھائُںدا سی۔ اُہ بدل چُکّا سی۔ ہُݨ ڈاکٹر بھاگ ملّ اِہ ذِمّیواری سمبھّالے۔ بچن سِںگھّ آپ وی کئی دِناں تۄں کمذۄری مہِسُۄس کر رِہا سی۔ اِک شِیشی بِیکاسُۄل دے کَیپسُۄلاں دی مِل جاوے تاں کِیا کہِݨے۔ سۄفرامائیِسن دِییاں دۄ ٹِئۄُباں وی چاہِیدِییاں سن۔ بچّے سٹّاں کھائی ہی رکھّدے ہن۔ کاٹن تاں ہسپتال وِچ آم ہُںدّی ہَے٬ دۄ پَیکٹ اُس دے وی۔

گۄلی کِیہدی تے گہِݨے کِیہدے۔ ہسپتال دِییاں دوائیِیاں وی کۄئی دوائیِیاں  ہُںدِّییاں ہن۔ کھا کے چںگّا-بھلا بںدّا بِیمار ہۄ جاںدَے۔ ڈاکٹر نیں جھٹّ رمیش مَیڈِیکل  ہال دے ناں پرچی لِکھ دِتّی۔ بچن سِںگھّ پرچی دِکھا کے  دوائی لَے لوے۔

ڈاکٹر نُۄں کھاݨ-پِیݨ دے آہر لا کے بچن سِںگھّ دھِیان چںدّ دے دُیالے ہۄ گِیا۔ اُس نُۄں اُس تک وی کمّ سی۔

سماں تھۄڑھا سی۔ بچن سِںگھّ نیں سںکھّیپ شبداں وِچ گلّ مُکائی۔ دھِیان چںدّ نُۄں اِک چِٹّ پھڑائی۔ چِٹّ ’تے کیس دا انُوان لِکھِیا گِیا سی۔ اِس کیس وِچ بچن سِںگھّ نُۄں دھِیان چںدّ دی مدد دی ذرُۄرت سی۔ دۄشِییاں ’تے دۄش سی کِہ اُہناں نیں فرذی بںدّا کھڑا کر کے وِیہ کِلّے ذمِین دی رجِسٹری آپݨے ناں کروا لئی سی۔ پُلِس اِس رجِسٹری ’تے لگّے اںگُّۄٹھے دا مُلاہذا٬ اِک ہۄر رجِسٹری ’تے لگّے اںگُّۄٹھے نال کروائُݨا چاہںدّی سی۔ اِہ رجِسٹری پُلِس نُۄں مُدئّی دھِر نیں دِتّی سی اتے اِس رجِسٹری ’تے مالک دا سہی اںگُّۄٹھا لگّا ہۄئِیا سی۔ پُلِس نیں دۄویں رجِسٹرِییاں مُیائِنے تے رِپۄرٹ لئی فِلَۄر بھیجِییاں سن۔

اسلِیئت وی اِہۄ سی۔ دۄویں اںگُّۄٹھے وکھّ-وکھّ سن۔ ہُݨ دۄشِییاں دا بچاء تاں ہی ہۄ سکدا سی٬ جے فِلَۄرۄں اِہ رِپۄرٹ آوے کِہ دۄہاں دستاویذاں ’تے اِکۄ وِئکتی دے اںگُّۄٹھے سن۔ دۄشی بچن سِںگھّ دے نیڑے دے رِشتیدار سن۔ اِذّت دا سوال سی۔ اِہ اِذّت دھِیان چںدّ دے ہتھّ سی۔

“تُسِیں خُد سِیاݨے ہۄ وکِیل ساہِب) اِہ کِہڑا دسخت جاں لِکھت ہَے بئی جِہڑی مرذی رِپۄرٹ کر دیئیِئے۔ ہتھّ-لِکھت تاں سمیں-سمیں بدلدی رہِںدّی ہَے۔ اںگُّۄٹھے دا نِشان اُمر بھر اُہۄ رہِںدّا ہَے۔ وکھّ-وکھّ اںگُّۄٹھِیاں نُۄں اِکۄ کِویں لِکھِیا جا سکدَے؟”

دھِیان چںدّ لئی اِہ کمّ ذۄخم بھرِیا سی۔ سکھی نالۄں سُۄم بھلا جۄ تُرت دیوے جواب واںگ دھِیان چںدّ نیں پہِلاں ہی کِنارا کرنا ٹھِیک سمجھِیا۔

“تُۄں فِکر ناں کر۔ رِشتیداری رِشتیداری دی تھاں۔ آپاں تَینُۄں ٹھۄک کے فِیس دِکھاواںگے۔ پُۄرے دس ہذار٬ پںجّ مَیں لَے رکھِّئَے۔ باکی رِپۄرٹ تۄں پِچھّۄں لَے جائیِں۔ میری ذِمّیواری ہَے۔” مچھّی ہتھّۄں نِکلدی دیکھ کے بچن سِںگھّ نیں پَیںتڑا بدلِیا۔

“بسّ تُۄں اںگُّۄٹھے ’تے اںگُّۄٹھا لا کے اسل اںگُّۄٹھے نُۄں بیپچھاݨ کر دے۔ پھیر مَیں آپے سامبھ لئۄُں۔ تہِسِیلدار دے دفتر وِچلا رِکارڈ مَیں بدلوا دِتَّے۔ اںگُّۄٹھے لائُݨ والا پہِلاں ہی مر چُکَّے۔ بس اِہۄ سبُۄت باکی ہَے۔ اِک وار اںگُّۄٹھا بیپچھاݨ ہۄ گِیا تاں ساڈا کمّ بݨ جائۄُ۔

پںجّ ہذار دے نۄٹ دھِیان چںدّ تۄں مۄڑے ناں گئے۔

“فلَۄر آئُݨ تک بتھیرے ہتھّاں تائیِں نِکلے ہۄݨگے اِہ کاغذ۔ کۄئی پُچھُّۄ تاں آکھ دیواںگے خبرے کِس نیں شرارت کِیتی ہَے۔” سۄچدے دھِیان چںدّ نیں کمّ ہۄ جاݨ دا بچن دے دِتّا۔

اِہ ذِمّیواری نِبھا کے بچن سِںگھّ ہلکا-پھلّ مہِسُۄس کرن لگّا۔ نِشچِںتّ ہۄ کے اُہ دفتر آ بَیٹھا۔ ہُݨ ججّ جدۄں مرذی کیس شُرُۄ کر لئے۔

 

 

14

دس وجے تۄں پہِلاں ہی کۄرٹ رُۄم درشکاں نال بھر گِیا۔

کۄرٹ رُۄم دے باہر اُس تۄں ودھّ بھِیڑ سی۔ سںگھّ دے بہُت سارے ورکر پِپّل ہیٹھاں جُڑے کھڑۄتے سن۔ اُہ نائریباذی دے مَۄکے دی تلاش وِچ سن۔

سمّتی دے بہُت سارے کارکُن وی کچہِری دے اہاتے وِچ مَۄجُۄد سن۔ بابا جی وی ہاذر سن پر سمّتی دی ہاذری مہِسُۄس نہِیں سی ہۄ رہی۔ اُہ اِدھر-اُدھر کھِںڈّے ہۄئے سن۔ پھیر وی اُہناں وِچ گُپت تالمیل کائِم سی۔ سںگھّ دے پہِلے نائرے دے جواب وِچ اُہناں اسمان گُۄںجݨ لا دیݨا سی۔

ادالت نیں گواہاں نُۄں دۄ ہِسِّیاں وِچ وںڈِّیا سی۔ ماہِر گواہ اتے سادھارن گواہ۔ دُپہِر تۄں پہِلاں ماہِر گواہاں دے بِیان لِکھے جاݨے سن۔ بائد دُپہِر مۄدن ریڑھی والے٬ بابُۄ رِکشے والے٬ سکُۄل دے چپڑاسی٬ مِیتے دی گُیاںڈھݨ بھاگۄ اتے بستی دے دُکاندار غفُۄر دی واری آئُݨی سی۔

اِسے ہی ڈھںگّ نال وکِیلاں نیں آپݨی ڈِئۄُٹی وںڈّی سی

ماہِراں دے بِیان سرکاری وکِیل نیں کرائُݨے سن۔ باکی دے بھںڈّاری نیں۔

ماہِراں ’تے جِراہ پِیارے لال نیں کرنی سی اتے باکی گواہاں ’تے مۄہن جِینے۔

سفائی دے وکِیل پَۄݨے دس وجے ہی کۄرٹ رُۄم وِچ آ بِراجے۔

دس وجّݨ تۄں پںجّ مِںٹّ پہِلاں سرکاری وکِیل نیں وی آپݨی کُرسی آ ملّی۔

ادالت دے کلاک نیں جِئۄں ہی دس وجائے٬ پِچھلے درواذِئۄں ناتھ ساہِب وی ادالت وِچ پْرویش کر گئے۔

کۄرٹ رُۄم وِچ ہاذر ہر چھۄٹا-وڈّا شہِری ادالت دی وڈِیائی لئی کھڑا ہۄ گِیا۔ سبھ اۄنا چِر کھڑے رہے جِنّا چِر مانیۄگ ججّ ساہِب نیں کُرسی ناں سمبھّال لئی۔

ججّ دے بَیٹھدِیاں ہی باکی اہِلکاراں٬ وکِیلاں اتے درشکاں نیں وی آپݨے- آپݨے ستھان گْرہِݨ کر لئے۔

ججّ دے سجّے ہتھّ بَیٹھے رِیڈر نیں سُݨوائی لئی رکھّے کیساں دی سُۄچی ’تے جھات ماری۔ سُۄچی وِچ کیول اِکۄ کیس سی۔ سرکار بنام پالا سِںگھّ وغَیرا۔

رِیڈر نیں میذ ’تے پئی مِسل چُکّی٬ اردلی نُۄں مِسل دا انُوان پڑھ کے سݨائِیا اتے مُڑ مِسل ججّ ساہِب دے اگّے رکھّ دِتّی۔

رِیڈر دے مُۄںہۄں مُکدّمے دا ناں نِکلدِیاں ہی دۄہاں دھِراں دے وکِیلاں نیں آپݨِییاں- آپݨِییاں کُرسِییاں چھڈِّییاں اتے لَیکچر سٹَیںڈ ملّ لئے۔

مُکدّمے دے انُوان نُۄں کئی-کئی وار دُہرائُںدے اردلی ادالت دے درواذے کۄل پُجّا اتے آواذاں مارن لگّا۔

“سرکار بنام پالا سِںگھّ وغَیرا.....ہاذر ہۄ.....۔”

پالے اتے مِیتے نُۄں ہتھّکڑِییاں وِچ جکڑی کھڑے سِپاہی پہِلاں ہی آواذ دی اُڈِیک وِچ سن۔ جھٹّ اُہ اُہناں نُۄں ادالت اںدّر لَے گئے۔

دۄشِییاں نیں جھُک کے سلام بُلائی۔ سِپاہِییاں نیں ذۄر نال بُۄٹ کھڑکا کے سلُۄٹ مارے۔ پھیر اُہ سارے دۄشِییاں دے کٹہِرے کۄل آ گئے۔

گواہی لئی پہِلاں ڈاکٹر شرما نُۄں بُلائِیا گِیا۔ پۄسٹ مارٹم والا رجِسٹر لَے کے اُہ سِدھّا گواہاں دے کٹہِرے وِچ جا کھڑۄتا۔

سُݨوائی شُرُۄ ہۄئی۔ آپݨا ناں-پتا لِکھائُݨ تۄں پہِلاں ڈاکٹر نیں سہُں کھادھی٬ “جۄ کُجھ آکھاںگا٬ دھرم نُۄں جاݨ کے سچّ آکھاںگا۔”

وِیہ اکتُۄبر دی شام نُۄں ڈاکٹر نیں بںٹّی ناں دے اِک بچّے دا پۄسٹ مارٹم کِیتا سی۔ لاش دا مُیائِنا کرن ’تے  اُس نُۄں پتا لگّا سی کِہ پہِلاں کتل دے اِرادے نال بچّے دے سِر وِچ راڈ ماری گئی سی۔ کِسے کارن بچّا بچ گِیا۔ پھیر اُہۄ راڈ بچّے دی گردن ’تے رکھّ کے دبا دِتّی گئی۔ مُیائِنے سمیں بچّے دِییاں گلّہاں ’تے ہںجھُّۄیاں دے نِشان سن۔ اکھّاں باہر نُۄں آئیِیاں ہۄئیِیاں سن۔ اُہ سُکّ کے تِیلا ہۄئِیا-ہۄئِیا سی۔ بدن ’تے کۄئی کپّڑا مَۄجُۄد نہِیں سی۔

جے پِیارے لال دا اُدیش آپݨی وکالت چمکائُݨا ہُںدّا تاں اُہ آپݨی لِیاکت دا سِکّا جمائُݨ لئی ڈاکٹر تۄں اَۄکھے-اَۄکھے سوال پُچھّدا۔ ڈاکٹر دے ہر جواب ’تے کانُۄنی نُکتاچِینی کردا۔ نِکّے-نِکّے نُکتے اُٹھا کے ججّ نال بہِسدا۔ آپݨی دلِیل دی پُشٹی لئی کانُۄن دِییاں کِتاباں پیش کردا۔

اُۄٹ-پٹاںگ سوال دی تھاں اُس نیں ڈاکٹر تۄں دۄ ہی سپشّٹِیکرݨ مںگّے۔

ڈاکٹر دی رِپۄرٹ انُسار مرن سمیں بچّے دا پیٹ خالی سی۔ ڈاکٹر دے اںدّاذے انُسار پیٹ کِنّے کُ دِن خالی رِہا ہۄئیگا۔

سوال سُݨ کے ڈاکٹر ٹھٹھمبّر گِیا۔ اسلِیئت اِہ سی کِہ اُس نیں پۄسٹ مارٹم دھِیان نال کِیتا ہی نہِیں سی۔ ڈاکٹر نُۄں دسِّیا گِیا سی کِہ اِہ اتِوادی کیس ہَے۔ کِہڑا دۄشی پھڑے جاݨے ہن؟ پھڑے وی گئے تاں کِسے نیں گواہی نہِیں دیݨی۔ ڈاکٹر نیں بسّ رِپۄرٹ دیݨ دا ذابتا ہی پُۄرا کرنا ہَے۔ پُلِس دے اِس مشورے نُۄں دھِیان وِچ رکھّدِیاں ہی ڈاکٹر نیں مَۄت سمیں بچّے دا پیٹ خالی ہۄݨا لِکھِیا سی۔ جے پیٹ وِچۄں کُجھ مِلِیا دِکھائِیا ہُںدّا تاں پیٹ وِچۄں مِلی وستُۄ نُۄں ٹَیسٹ لئی کَیمِیکل اَیگذامِینر کۄل بھیجݨا پَیݨا سی۔ وِسرے نُۄں اُیتھے تک پہُںچّائُݨ لئی پںجّاہ جھںجّٹاں وِچ پَیݨا پَیݨا سی۔ اِہناں جھںجّٹاں تۄں بچݨ لئی ہی ڈاکٹر نیں اِہ سَۄکھا راہ اپݨائِیا سی٬ پر وکِیل دے سوال نیں اُہۄ جھںجّٹ پھیر کھڑا کر دِتّا۔

“اِںج لگّدا سی جِویں ہفتا بھر بچّے دے پیٹ وِچ کھِلّ تک ناں گئی ہۄوے۔” کھہِڑا چھُڈائُݨ لئی ڈاکٹر نیں اںدّاذے نال تِیر چھڈِّیا۔

بچّے دے اگوا ہۄݨ تۄں دۄ دِن پہِلاں سکُۄل وِچ بچِّیاں دا ڈاکٹری مُیائِیا ہۄئِیا سی۔ اُس انُسار بچّے دا بھار تِیہ کِلّۄ سی۔ پۄسٹ مارٹم سمیں اِہ بھار وِیہ کِلّۄ سی۔

“وِیہ دِناں وِچ دس کِلّۄ بھار گھٹݨ دا بھلا کی کارن ہۄ سکدا ہَے؟”

“بھُکھّ اتے دہِشت۔” اِس سوال دا جواب دیݨ وِچ ڈاکٹر نُۄں کۄئی دِکّت پیش نہِیں سی آئی۔ اِتھے مہِذ اُس دی رائے جاݨی گئی سی۔

“دہِشت ہُںدِّیاں وی جے رجّواں کھاݨا مِلدا رہے تاں کی اِنا بھار گھٹّ سکدا ہَے؟” پِیارے لال دا اگلا سوال سی۔

“نہِیں۔”

“تاں اِس دا متلب ہَے کِہ بھار گھٹݨ دا وڈّا کارن بھُکھّ سی۔”

“جی ہاں۔”

پہِلا نُکتا سپشّٹ کروا کے پِیارے لال نیں دُۄجا نُکتا چھۄہِیا۔ اِہ نُکتا بچّے نُۄں کتل کرن لئی ورتی گئی راڈ دے ڈائِیامِیٹر سمبّںدھّی سی۔

“بچّے دا سِر چھۄٹی وی ہُںدّا ہَے اتے ناذُک وی۔ پھُلّ ورگے سِر نُۄں کھکھّڑی-کھکھّڑی کرن لئی اسپھل ہۄئی راڈ دا ڈائِیامِیٹر بھلا کِنّا کُ ہۄویگا؟”

جواب سپشّٹ سی۔ ذخم دی لمبّائی٬ چَۄڑائی اتے ڈُۄںگھائی ڈاکٹر نیں آپݨی رِپۄرٹ وِچ درج کِیتی ہۄئی سی۔ ذخم مُتابک راڈ دی گۄلائی ڈیڈھ-دۄ اِںچ دے وِچکار ہۄݨی چاہِیدی سی۔

“بھاو اِہ کِہ بچّے نُۄں سٹّ مارن لئی کھِڑکِییاں٬ رَۄشنداناں وِچ ورتے جاںدے کِسے سادھارن جِہے سرِیئے دی ورتۄں کِیتی گئی ہۄویگی؟”

“اِںج ہی جاپدا ہَے”

“کی اِہ ذخم اجِہی سبّل نال سمبھّو ہَے٬ جِس دا ڈائِیامِیٹر چار اِںچ ہۄوے؟”

“نہِیں۔ اجِہی سبّل تاں بچّے دی چٹنی بݨا دِںدّی ہَے۔”

“بہُت-بہُت دھنّواد۔ تُسِیں جا سکدے ہۄ۔” متلب دا جواب ہاسل کر کے پِیارے لال نیں ڈاکٹر نُۄں فارگ کِیتا۔

ڈاکٹر دے تُر جاݨ ’تے سرکاری وکِیل نیں اگلے گواہ دا ناں-پتا دسّݨا سی۔ اردلی نیں اُس گواہ نُۄں آواذ مارنی سی۔ پھیر اُس گواہ دی گواہی شُرُۄ ہۄݨی سی۔

پر بچن سِںگھّ نُۄں اگلے گواہ دا ناں-پتا دسّݨ دی سُدھّ نہِیں سی۔ سفائی دھِر نیں اِہ سوال کِس آشے نال پُچھّے سن؟ اُہ اِہ گُتھّی سُلجھائُݨ وِچ رُجھّا ہۄئِیا سی۔ بچّے دے بھُکھّے رہِݨ جاں وذن دے گھٹݨ بارے سوال کِئۄں پُچھّے گئے٬ اِہ تاں اُس نُۄں سمجھ ناں آئی پر راڈ دے ڈائِیامِیٹر والی پہیلی سپشّٹ سی۔ پۄسٹ مارٹم رِپۄرٹ انُسار راڈ دی گۄلائی اۄنی ہی بݨدی سی٬ جِنّی ڈاکٹر نیں دسّی پر بیوکُۄف تھاݨیدار نیں دۄشِییاں کۄلۄں جِہڑی سبّل برامد کِیتی سی٬ اُس دا ڈائِیامِیٹر اِس تۄں کئی گُݨاں ودھّ سی۔ برامد ہۄئی سبّل دی سٹّ نال تاں دارا سِںگھّ ورگا پہِلوان وی پاݨی ناں مںگّ سکدا۔

سفائی دھِر نُۄں پہِلے ہی ہلّے مِلی کامیابی ’تے بچن سِںگھّ کھِجھ رِہا سی۔

“چلۄ دیکھی جائیگی۔ اجِہِییاں چھۄٹِییاں-مۄٹِییاں اُۄݨتائیِیاں دے آدھار ’تے دۄشی بری تھۄڑھا ہۄ جاݨے نیں۔” سۄچدے بچن سِںگھّ نیں من نال سمجھَۄتا کِیتا اتے اگلے گواہ دا ناں-پتا دسِّیا۔

دھِیان چںدّ وی گواہی دیݨ دے کائِدے-کانُۄن تۄں واکِف سی۔ اُس ناں-پتا لِکھائِیا٬ سہُں کھادھی اتے آپݨا بِیان درج کرائُݨ لگّا۔

اِس سائِںٹِفِک افسر نیں اِس مُکدّمے نال سمبّںدھّت اُںگلاں دے نِشاناں دا مِلان کِیتا سی۔

بںٹّی دی لاش کھُرد-بُرد کردے سمیں دۄشِییاں تۄں اِک کُتاہی ہۄئی سی۔ لاش نُۄں ہسپتال دے وِیران کمرے وِچ سُٹّدے سمیں اُہ ہتھّاں ’تے دستانے چڑھائُݨا بھُلّ گئے سن۔ نتِیجے وجۄں اُںگلاں دے کُجھ نِشان مَۄکے ’تے رہِ گئے۔ اُس تھاں دی پڑتال سمیں ماہِراں نیں اِہ نِشان لبھّ لئے سن۔ کائِدے انُسار اِہناں نُۄں لِفافے وِچ بںدّ کر کے لِفافے نُۄں سرب-مۄہر کر کے پھِںگّر-پْرِںٹّ بِئۄرۄ فِلَۄر کۄل جمہاں کرائِیا گِیا سی۔

پںدّراں دِناں بائد دۄشِییاں نُۄں پھڑ لِیا گِیا سی۔ اُہناں دِییاں اُںگلاں دے نِشان تہِسِیلدار ساہمݨے لئے گئے سن۔ اگلے دِن وِشیش دُۄت راہِیں اُہ نِشان وی فِلَۄر بھیج دِتّے گئے سن۔

فِلَۄر والِیاں نیں سُرکھِّئت رکھّے نِشاناں نُۄں دۄشِییاں دے نِشاناں نال مِلائُݨا سی اتے دسّݨا سی کِہ اُہناں وِچۄں کۄئی اِہناں دۄشِییاں دے سن جاں نہِیں۔

اِہ فرذ دھِیان چںدّ نیں نِبھائے سن۔ سارے وِگِیانک ڈھںگّ ترِیکے اپݨا کے اُہ اِس سِٹّے ’تے پُجّا سی کِہ وکُۄئے والی تھاں تۄں مِلے نِشان مِیتے دۄشی دے سن۔ اِس ترہاں اُس دی رِپۄرٹ اِہ سابت کردی سی کِہ مِیتا جُرم وِچ بھاگِیدار سی۔

جِراہ شُرُۄ کرن تۄں پہِلاں پِیارے لال نیں دھِیان چںدّ نُۄں اِک وار پھیر اُسدی رِپۄرٹ دِکھائی۔

اِتھے سپشّٹ شبداں وِچ اِہ لِکھِیا ہۄئِیا سی کِہ اِک پارسل مُختِیار سِںگھّ سِپاہی نیں اُس کۄل وِیہ اکتُۄبر نُۄں جمہاں کرائِیا سی۔ اِس پارسل ’تے ناذر سِںگھّ تھاݨیدار نیں آپݨِییاں مۄہراں لائیِیاں سن۔ اِس پارسل وِچ اُہ نِشان سن٬ جِہڑے مَۄکے تۄں مِلے سن۔

رِپۄرٹ انُسار اِہ وی درُست سی کِہ دُۄسرا پارسل پںجّ نومبّر نُۄں پْراپت ہۄئِیا سی۔ اِس نُۄں سِپاہی سُرجِیت سِںگھّ لَے کے آئِیا سی۔ اِس نُۄں وی ناذر سِںگھّ تھاݨیدار نیں ہی سرب-مۄہر کِیتا۔ اِس پارسل وِچ اُہ نِشان سن٬ جِہڑے تہِسِیلدار ساہمݨے دۄشِییاں کۄلۄں لئے گئے سن۔

دھِیان چںدّ  نیں اِہناں دۄہاں پارسلاں وِچۄں نِکلے نِشاناں دا ہی مِلان کِیتا سی اتے آپݨی رائے پْرگٹائی سی۔

اِتھۄں تک ساری جِراہ سُکھ-شاںتی نال ہُںدّی رہی۔ سٹَینۄ تۄں لَے کے ججّ تک نُۄں پِیارے لال دے اِہ سوال مُۄرکھتا بھرے لگّے سن۔ اِہ سبھ کُجھ رِپۄرٹ وِچ لِکھِیا ہۄئِیا سی۔ اِہناں بارے گواہ نُۄں پکِّیاں کرن دی کی ذرُۄرت سی؟

دھِیان چںدّ نُۄں جِہڑی تھۄڑھی-بہُت گھبراہٹ سی٬ اِہناں اناڑی سوالاں نال اُہ وی جاںدی رہی۔

گواہ نُۄں پُۄرے جلَۄ وِچ آئِیا دیکھ کے پِیارے لال نیں پْرشناں دا اگلا دَۄر شُرُۄ کِیتا۔

دھِیان چںدّ کۄلۄں اُہ رجِسٹر کھُلہوائِیا گِیا٬ جِس وِچ بِئۄرۄ وِچ پْراپت ہُںدّے پارسلاں دا اِںدراج کِیتا جاںدا سی۔

“رجِسٹر دیکھ کے اِہ دسّۄ کِہ وِیہ اکتُۄبر نُۄں اِہ پارسل کِس نیں جمہاں کروائِیا سی اتے اُہ پارسل کِس ولّۄں سرب-مۄہر کِیتا گِیا سی؟”

اُتّر دیݨ لئی جِئۄں ہی دھِیان چںدّ نیں سمبّںدھّت پنّا پڑھنا شُرُۄ کِیتا٬ تِئۄں ہی اُس دِییاں اکھّاں اگّے ہنیرا چھا گِیا۔

اِتھے تاں پارسل جمہاں کرائُݨ والے دا ناں سُرجِیت سِںگھّ لِکھِیا ہۄئِیا سی۔ اگاںہ اِک گھپلا ہۄر سی۔ رجِسٹر انُسار جمہاں ہۄئے پارسل نُۄں دیو راج اے.اَیس.آئی. نیں سرب-مۄہر کِیتا سی۔ اِہ دۄنۄں تتھّ رِپۄرٹ نال میل نہِیں سی کھاںدے۔ اِس فرک تۄں اِہ سابت ہُںدّا سی کِہ دھِیان چںدّ وِیہ اکتُۄبر نُۄں جمہاں ہۄئے پارسل دی تھاں کۄئی ہۄر پارسل ورت گِیا سی۔ اِہ کی ماجرا سی؟ اِک دم دھِیان چںدّ نُۄں سمجھ نہِیں سی آ رِہا۔

دھِیان چںدّ نُۄں ٹپلا ناں لگّا ہۄوے٬ اِس لئی اُس نیں اِک وار پھیر پہِلاں آپݨی رِپۄرٹ گھۄکھی اتے پھیر رجِسٹر۔ دۄویں آپݨی-آپݨی تھاں ٹھِیک سن۔ پھیر اِہ فرک کِئۄں؟ بھوںتّرِیا٬ کدے اُہ پِیارے لال ولّ تکّدا٬ کدے ججّ ولّ اتے کدے  بچن سِںگھّ ولّ۔

“بۄل بئی)” جدۄں کئی-کئی وار پنّے پلٹ کے وی دھِیان چںدّ کۄئی سپشّٹِیکرن ناں دے سکِیا تاں ججّ نُۄں ہُکم سُݨائُݨا پِیا۔

“رجِسٹر وِچ پارسل جمہاں کرائُݨ والے دا ناں سُرجِیت سِںگھّ تے مۄہراں لائُݨ والے دا ناں دیو راج درج ہَے جناب۔”

جواب دِںدّے دھِیان چںدّ نُۄں پسِینا وی آئِیا اتے اُس دی ذبان وی تھتھلائی۔

چارے پاسے سنّاٹا چھا گِیا۔ رِپۄرٹ اتے رجِسٹر وِچلے اِس ذمِین اسمان دے فرک ’تے سبھ ہَیران سن۔ اِس ترہاں تاں دۄشی سِدھّے بری ہۄ جاݨے سن۔

“اِہ کلَیرِیکل مِسٹیک ہَے جناب) ناں لِکھݨ سمیں غلتی لگّ گئی۔” گھبرائے بچن سِںگھّ نیں سپشّٹِیکرن دیݨا چاہِیا۔

ججّ نیں بچن سِںگھّ دے ترک ولّ کۄئی دھِیان ناں دِتّا۔ اُس نُۄں چُپّ رہِݨ دی ہدائِت ہۄئی۔

ججّ خُد رجِسٹر اتے رِپۄرٹ دی گھۄکھ کرن لگّا۔

“ہُݨ اِہ دسّۄ کِہ اُہ پارسل کِتھے ہَے جِہڑا سُرجِیت سِںگھّ نیں وِیہ تارِیخ نُۄں جمہاں کرائِیا سی؟” جدۄں ججّ دی پڑتال ختم ہۄ گئی تاں پِیارے لال نیں مُڑ جِراہ شُرُۄ کِیتی۔

دھِیان چںدّ نُۄں اُس پارسل بارے کۄئی اِلم نہِیں سی۔ کھہِڑا چھُڈائُݨ لئی اُہ بہانے گھڑن لگّا۔

“اِہ وِیہ اکتُۄبر والا پارسل ہی تاں سی۔ غلتی نال ہۄر ناں پتے لِکھے گئے ہۄݨگے۔ وِیہ اکتُۄبر نُۄں تاں کۄئی مُختِیار سِںگھّ فِلَۄر آئِیا ہی نہِیں سی۔ اُس دِن اُس ولّۄں پارسل کِویں جمہاں ہۄ گئے؟”

“اِہ کِویں جمہاں ہۄئے اِس دا جواب تُہاڈا رجِسٹر ہی دیویگا۔ کڈھّۄ دۄ نومبّر والا پنّا اتے پڑھۄ اِںدراج نمبّر باراں۔”

اِہ اِںدراج دسّدا سی کِہ اُس دِن مُختِیار سِںگھّ نیں اِس کیس نال سمبّںدھّت اِک پارسل دفتر جمہاں کرائِیا سی۔ اُہ پارسل ناذر سِںگھّ دِییاں مۄہراں نال سرب-مۄہر سی۔

“ہُݨ آپݨی رِپۄرٹ دیکھ کے دسّۄ کِہ کی اُس وِچ اِس پارسل دا کِدھرے ذِکر ہَے؟”

دھِیان چںدّ نُۄں اجِہا کۄئی ذِکر آپݨی رِپۄرٹ وِچ ناں لبھّا۔ اِہ کی ہۄ گِیا؟ سبھ کُجھ اُتھل-پُتھل کِویں ہۄ گِیا؟ دھِیان چںدّ دی سمجھۄں باہر سی۔ واڑ وِچ پھسے بِلّے واںگ اُہ بِٹر-بِٹر تکّݨ لگّا۔

سفائی دھِر ولّۄں دھِیان چںدّ نُۄں کھُلّہا سماں دِتّا گِیا۔ ٹھںڈھّے دِماغ نال سۄچ کے اُہ ساری ستھِتی سپشّٹ کرے۔

دھِیان چںدّ تاں ہی دسّے٬ جے اُس نُۄں کُجھ پتا ہۄوے۔ اُہ ڈُنّ-وٹّا بݨ کے کھڑا رِہا۔

دھِیان چںدّ دی رِپۄرٹ ’تے پاݨی پھِر گِیا۔ اُہ شکّی تاں بݨی ہی٬ نال اِہ وی سابت کرن لگّی کِہ اِہ کِسے ساذِش ادھِین تِیار کِیتی گئی سی۔

“اسل ماجرا کی ہَے؟” سچّ جاݨن دی جگِیاسا ججّ اںدّر وی جاگ پئی۔ مِسل اِک پاسے رکھّ کے اُہ سچّ جاݨن لئی بیچَین ہۄݨ لگّا۔

اسلِیئت اِہ سی کِہ وِیہ اکتُۄبر والا اِںدراج درُست سی۔ اُہ پارسل دیو راج نیں تِیار کِیتا سی اتے جمہاں سُرجِیت سِںگھّ نیں کروائِیا سی۔ چُستی اِہ سی کِہ اُس پارسل وِچ خالی کاغذ رکھّے گئے سن٬ مہِذ ذابتا پُۄرا کرن لئی۔ پُلِس دی پہِلاں ہی اِہ نِیئت سی کِہ اسل دۄشِییاں دے پھڑے جاݨ ’تے اِہ کاغذ اُہناں نِشاناں نال تبدِیل کر لئے جاݨگے۔

اِہناں دۄشِییاں نُۄں گْرِفتار کرن دا پْرۄگرام اِک-دۄ نومبّر نُۄں بݨِیا سی۔ سبھ تۄں پہِلاں اِہۄ کاروائی ہۄئی۔ مِیتے دِییاں اُںگلاں دے نِشان لَے کے فِلَۄر بھیجے گئے۔

اِہناں نِشاناں نُۄں تھاں سِر پہُںچّائُݨ دی ذِمّیواری سادھُۄ سِںگھّ سب-اِںسپَیکٹر دی لائی گئی۔ کئی سال اُہ پُلِس ٹْرینِںگّ کالج وِچ رِہا سی۔ اُتھۄں دے بچّے-بچّے تۄں واکِف سی۔

سادھُۄ سِںگھّ نال مُختِیار سِںگھّ نُۄں بھیجِیا گِیا سی۔ اِہ سارا ماملا مُختِیار سِںگھّ تۄں گُپت رکھِّیا گِیا۔ اُس نُۄں شکّ ناں ہۄوے٬ اِس لئی دۄ ہۄر کیساں دے پارسل اُس نُۄں جمہاں کرائُݨ لئی دِتّے گئے۔

سادھُۄ نُۄں پِںڈّ گئے نُۄں مہِینا ہۄ گِیا سی۔ اُس دی کِہڑا فِلَۄر والِیاں نال پگّ وٹّی ہۄئی سی؟ کمّ پَیسے نال ہۄݨا سی۔ پَیسا خرچ کے اِہ کمّ مُختِیار سِںگھّ وی کر سکدا سی۔ کلرک نُۄں دِتّی جاݨ والی آم فِیس نالۄں پںجّاہ رُپئے وادھُۄ دے کے سادھُۄ سِںگھّ نیں اِکلّے مُختِیار نُۄں فِلَۄر بھیج دِتّا۔ نال کلرک دے ناں اِک چِٹھّی لِکھ دِتّی۔ کلرک نیں کی کرنا ہَے؟ اِہ چِٹھّی وِچ لِکھ دِتّا۔ فِیس اتے چِٹھّی مُختِیار نُۄں پھڑا کے سادھُۄ پِںڈّ والی بسّ چڑھ گِیا۔

جے مُختِیار نُۄں پتا ہُںدّا تاں اُہ کاغذاں دی ردّۄ-بدل کۄل بَیٹھ کے کروا دِںدّا۔ کلرک جدۄں آم فِیس وِچ ہی پارسل جمہاں کرنے منّ گِیا تاں اُس نُۄں وادھُۄ دے پںجّاہ رُپئے دیݨے اَۄکھے ہۄ گئے۔ جدۄں کلرک نیں ادھّ کۄل ہی کمّ کر دِتّا تاں سِفارشی چِٹھّی تۄں کی کرائُݨا سی۔ مُختِیار نیں پںجّاہ رُپئے بۄجھے وِچ پا لئے اتے چِٹھّی پاڑ کے اَۄہ ماری۔

کلرک نیں تِنّے لِفافے پھڑے٬ رجِسٹر وِچ درج کِیتے اتے رسِید مُختِیار سِںگھّ دے ہتھّ پھڑا دِتّی۔

بسّ٬ اِتھے ہی گڑبڑ ہۄئی سی۔ دھِیان چںدّ نیں دۄ نومبّر والے نِشاناں نال نِشان مِلا لئے اتے آپݨا سِٹّا کڈھّ لِیا سی۔ وِیہ اکتُۄبر والا اسل پارسل اُس اگّے پیش ہی نہِیں سی کِیتا گِیا۔

“پر رِپۄرٹ وِچ تاں اِہۄ لِکھِئَے کِہ اِہ پارسل وِیہ اکتُۄبر نُۄں جمہاں ہۄئِیا سی؟” ججّ نیں سپشّٹِیکرن مںگِّیا۔

دھِیان چںدّ نیں جاݨ-بُجھّ کے ہیراپھیری کِیتی سی۔ چلان چَیکّ کردے سمے ذِلہا اٹارنی نیں جدۄں سائِںٹِفِک افسر دی رِپۄرٹ گھۄکھی اُس نیں اِہ غلتی پھڑ لئی۔ پُلِس رِکارڈ انُسار پہِلا پارسل وِیہ اکتُۄبر نُۄں جمہاں ہۄئِیا سی۔ رِپۄرٹ وِچ اِہ دۄ نومبّر نُۄں جمہاں ہۄݨا درسائِیا سی۔ اِہ فرک کِئۄں؟

درُستی لئی ناذر سِںگھّ بھجّا-بھجّا پھِلَۄر گِیا سی۔ دھِیان چںدّ نیں مِنّت- ترلا کروا کے نوِیں رِپۄرٹ تِیار کر دِتّی۔ تارِیخ تاں دۄ نومبّر دی وِیہ اکتُۄبر کر دِتّی پر پارسل جمہاں کرائُݨ اتے پارسل نُۄں سرب-مۄہر کرن والے دے ناں-پتے ناں بدلے۔ بدلدا وی کِویں؟ اُس نُۄں کِہڑا اِس بارے دسِّیا گِیا سی۔ دھِیان چںدّ نیں سۄچِیا سی٬ اُس تۄں غلتی ہۄ گئی۔ اُس نیں آپݨی جاݨ وِچ آپݨی غلتی سُدھاری سی۔

“اِہ من-گھڑت کہاݨی ہَے جناب)” سرکاری وکِیل نُۄں پِیارے لال دے اِس بِیان ’تے سخت اِتراذ سی۔

“من-گھڑت کہاݨی گھڑن دی آدت تُہانُۄں ہَے جناب) اِسے لئی کہاݨی پَیراں سِر کھڑۄ نہِیں رہی۔ میرے کۄل آپݨی کہاݨی نُۄں سابت کرن لئی ڈھیر سارے سبُۄت مَۄجُۄد ہن۔” بچن سِںگھّ نُۄں چُپّ کروا کے پِیارے لال آپݨے سبُۄت پیش کرن لگّا۔

جے تارِیخ وِچ ہۄئی ردّۄ-بدل نُۄں نذر-اںدّاذ وی کر دِتّا جاوے تاں وی اِہ تتھّ سپشّٹ سی کِہ سائِںٹِفِک افسر نیں جِس پارسل والے نِشاناں دا مِلان کِیتا سی٬ اُہ پارسل ناذر سِںگھّ دا تِیار کِیتا ہۄئِیا سی۔ ناذر سِںگھّ نیں اُہ پارسل سرب-مۄہر کِویں کر دِتّا جدۄں کِہ اُہ تاں اُس دِن اِس تھاݨے وِچ لگّا ہی نہِیں سی ہۄئِیا۔ کی اُس نیں اِہ پارسل باہرلے تھاݨے وِچۄں آ کے تِیار کر دِتّا؟

اِہ وی کۄرا جھُۄٹھ سی کِہ وِیہ تارِیخ نُۄں کۄئی پارسل مُختِیار سِںگھّ نیں فِلَۄر جمہاں کرائِیا سی۔ اُس دِن تاں اُہ اِسے شہِر وِچ ہاذر سی۔ شہِر ہی نہِیں اِسے ادالت وِچ ہاذر سی۔ اِک کتل کیس وِچ اُہ گواہی دے کے گِیا سی۔ پھیر اُہ فِلَۄر کدۄں اتے کِویں چلا گِیا؟

اِس دے اُلٹ اِہ پارسل لَے کے سُرجِیت دا فِلَۄر جاݨا کئی دستاویذاں راہِیں سِدھّ ہُںدّا سی۔ پہِلاں تاں اِس بارے تھاݨے دا رۄذنامچا بۄلدا ہَے۔ اُس وِچ اِس بارے رپٹ لِکھی ہۄئی سی۔ اُس سمیں دے تفتِیشی دیو راج نیں اِس بارے سُرجِیت سِںگھّ دا بِیان وی لِکھِیا سی۔ اُہ بِیان اجّ تک وی ادالت دی مِسل نال نتھّی ہَے۔ پِیارے لال نیں اُہ بِیان پڑھ کے سُݨائِیا۔ سۄنے ’تے سُہاگا اِہ سی کِہ سُرجِیت نیں اُس دِن فِلَۄر جاݨ دا ٹی.اے., ڈی.اے. وی لِیا سی۔ اِس بِلّ دِییاں نکلاں پیش کِیتِییاں۔

اُس سمیں تاں سنسنی ہی فَیل گئی جدۄں پِیارے لال نیں اُس رِپۄرٹ دی فۄٹۄ کاپی ادالت وِچ پیش کِیتی٬ جِہڑی دھِیان چںدّ ولّۄں پہِلاں تِیار کِیتی گئی سی اتے پِچھّۄں ناذر سِںگھّ دے آکھݨ ’تے پاڑ دِتّی گئی سی۔

“کی اِہ رِپۄرٹ تُہاڈی تِیار کِیتی ہۄئی نہِیں؟” رِپۄرٹ سائِںٹِفِک افسر اگّے کر کے پِیارے لال نیں پُچھِّیا۔

اِس ہنیر-غردی ’تے ججّ ساہِب نُۄں غُسّا وی آئِیا اتے ہَیرانی وی ہۄئی۔

“ساف-ساف دسّ کِس-کِس نیں ہیرا-پھیری کِیتی ہَے؟ نہِیں رِکارڈ وِچ ردّۄ-بدل کرن دے جُرم وِچ ہُݨے اںدّر تُنّ دِئۄُں۔”

ججّ دی اِس دھمکی نیں دھِیان چںدّ دا رہِںدّا-کھُۄںہدا ساہ-ست وی سُۄت لِیا۔

دھِیان چںدّ نُۄں فِلَۄر دے اِک ڈاکٹر دا کِسّا یاد آئِیا۔ دھِیان چںدّ واںگ اُس نیں وی ہسپتال دے رِکارڈ وِچ ہیرا-پھیری کِیتی سی۔ پھڑے جاݨ ’تے اُس نُۄں تِنّ مہِینے دی کَید ہۄئی سی۔

سائِںٹِفِک افسر نُۄں ہتھِیار سُٹّݨ وِچ ہی بھلائی نذر آئی۔ گواہ تۄں سچّ اُگلا کے سفائی دھِر نیں باذی دا اِہ دَۄر پُۄری ترہاں جِتّ لِیا۔

تِیسرا گواہ بُلائُݨ دی سرکاری وکِیل دی ہِمّت نہِیں سی پَے رہی۔ پہِلے دۄ گواہاں نیں تاں بھٹھّا بِٹھا ہی دِتّا سی۔ اُس دا من آکھدا سی کِہ تِیسرا وی کۄئی چنّ ہی چاڑھیگا۔

سرکاری وکِیل نُۄں اۄنا غُسّا گواہاں ’تے نہِیں سی آ رِہا٬ جِنّا ناذر سِںگھّ ’تے آ رِہا سی۔ جے نِشان تبدِیل کرائُݨے ہی سن تاں آپ جا کے کرائُںدا۔ پُلِس مہِکما وی بڑا لِیچڑ سی۔ جدۄں رِشوت لَیݨی ہۄوے تاں پُلسِیئے مگر-مچھّ جِڈّا مُۄںہ اڈّ لَیںدے سن۔ کدے رِشوت دیݨی پوے تاں مائِیا ’تے سپّ واںگ کُںڈّلی مار کے بَیٹھ جاںدے سن۔

بچن سِںگھّ آپݨی اݨگہِلی ’تے وی کُڑھ رِہا سی۔ اُس سمیں وی اِہ دستاویذ مِسل نال نتھّی سن۔ بچن سِںگھّ نیں گہُ نال دیکھِیا ہُںدّا تاں اِہ غلتی پھڑی جاݨی سی۔ اُس نُۄں سُرِںدّر کُمار ’تے وی ہِرکھ آئِیا۔ اجِہِییاں چھۄٹِییاں-مۄٹِییاں غلتِییاں پھڑنا٬ چھۄٹے افسر دا کمّ سی۔ جے وڈّے افسراں نیں اکھّر-اکھّر ہی پڑھنا ہۄئِیا تاں چھۄٹے افسر کی رگڑ کے پھۄڑے ’تے لائُݨے سن؟ پر اُہ سُرِںدّر کُماردے خِلاف کۄئی کاروائی وی نہِیں سی کر سکدا۔ اُہۄ غلتی بچن سِںگھّ تۄں وی ہۄئیِسی۔

تِیجے گواہ نُۄں کٹہِرے وِچ کھڑا کرن تۄں پہِلاں بچن سِںگھّ اِک وار پھیر کاغذاں دی گھۄکھ-پڑتال کرنا چاہُںدّا سی پر اِنا سماں کِتھے؟ ججّ پہِلاں ہی گواہ نُۄں بُلا چُکّا سی۔

کپُۄر سِںگھّ ہتھّ لِکھتاں پرکھݨ دا ماہِر سی۔ اُہ چںڈِّیگڑھۄں فۄرَیںسِک سائِںس لیبارٹری وِچۄں آئِیا سی۔

اُس دی گواہی وی دھِیان چںدّ نال مِلدی-جُلدی سی۔ اُس نُۄں لیبارٹری وِچ اِک پارسل وِیہ اکتُۄبر نُۄں مِلِیا سی٬ جِہڑا دیو راج تھاݨیدار ولّۄں سرب-مۄہر کِیتا گِیا سی٬ اِہ پارسل چِرںجّی لال سِپاہی نیں جمہاں کرائِیا سی۔ اِس وِچ اُہ چِٹھِّییاں سن٬ جِہڑِییاں دۄشِییاں نیں سمیں-سمیں سِر بںٹّی دے وارِساں نُۄں پھِرَۄتی وسُۄلݨ لئی لِکھِییاں سن۔

دُۄسرا پارسل اُس نُۄں پںجّ نومبّر نُۄں مِلِیا سی۔ اِہ پارسل چِرںجّی لال نیں لِیا کے دِتّا سی۔ اِس وِچ پالے دۄشی دِییاں اُہ لِکھتاں سن٬ جِہڑِییاں نمُۄنے وجّۄں مَیجِسٹْریٹ ساہمݨے لئیِیاں گئیِیاں سن۔ اِہ پارسل ناذر سِںگھّ ولّۄں تِیار کِیتا گِیا سی۔

دھِیان چںدّ واںگ کپُۄر سِںگھّ وی سارے وِگِیانک ڈھںگّ-ترِیکے اپݨا کے اِس سِٹّے ’تے پُجّا سی کِہ فِرَۄتی وسُۄلݨ لئی لِکھِییاں سارِییاں چِٹھِّییاں پالے دۄشی دی کلم تۄں سن۔ دۄہاں لِکھتاں وِچ رتّی بھر وی فرک نہِیں سی۔ اِس ترہاں پالا بںٹّی نُۄں اگوا کرن اتے پھِرَۄتی وسُۄلݨ دے دۄش دا بھاگِیدار سی۔

“کِئۄں وکِیل ساہِب اِتھے کی بدلِیا گِئَے؟” تݨائۄ بھرے ماہَۄل نُۄں سُکھاواں بݨائُݨ لئی ججّ نیں وِئںگّ کِیتا۔ چارے پاسے ہاسا پھَیل گِیا۔

“آگے آگے دیکھِیئے ہۄتا ہَے کِیا؟” ہاسے دا پِیارے لال ’تے کۄئی اسر نہِیں سی ہۄئِیا۔ اُس دے ہَۄسلے پہِلاں واںگ ہی بُلںدّ سن۔

“پھیر اِس دا رِکارڈ وی دیکھِیئے؟”

“نہِیں جناب) اِس دی ذرُۄرت نہِیں ہۄویگی۔”

“کِئۄں؟”

“پارسل بدلݨ لئی کِسے اݨجاݨ سِپاہی نُۄں چںڈِّیگڑھ نہِیں سی بھیجِیا گِیا۔ تفتِیشی افسر خُد گِیا سی۔ اسل چِٹھِّییاں لَے لئیِیاں گئیِیاں سن اتے پالے کۄلۄں لِکھوائیِیاں چِٹھِّییاں رکھّ دِتِّییاں گئیِیاں سن۔ اِہ کمّ افسراں دی سہِمتی نال ہۄئِیا سی۔ اِس لئی اجِہی غلتی دی کۄئی سمبھّاونا نہِیں۔” ماہِر دِییاں اکھّاں وِچ اکھّاں پا کے پِیارے لال نیں رِکارڈ دے درُست ہۄݨ دا کارن سمجھائِیا۔

“ہاں.....ہاں شُرُۄ کرۄ۔”

کپُۄر سِںگھّ آپݨے کمّ وِچ کِنّا کُ ماہِر ہَے٬ اِہ سابت کرن لئی پِیارے لال نیں اِک-اِک کرکے اجِہے اٹھاراں کیس گِݨائے٬ جِہڑے پِچھلے چار سالاں وِچ اِس سب-ڈوِیذن دے تھاݨِیاں نیں اُس کۄل سلاہ لئی بھیجے سن۔ کِسے کیس وِچ رجِسٹری ’تے ہۄئے دستختاں دی پچھاݨ کرنی سی اتے کِسے وِچ چَیکّ ’تے ہۄئے دستختاں دی۔ کِسے کیس وِچ چِٹھّی دے لیکھک دی پچھاݨ کِیتی جاݨی سی اتے کِسے وِچ کَیش  بُکّ دے لیکھک دی۔ اِہ لِکھتاں پالے ورگے کِسے اجِہے وِئکتی دِییاں نہِیں سن٬ جِنہاں نُۄں لِکھت کرن دا مَۄکا ہاڑی-سَۄݨی کدے-کدے ہی مِلدا ہۄوے۔ اِہ لِکھتاں اجِہے وِئکتِییاں دِییاں سن٬ جِنہاں دے لِکھݨ-ڈھںگّ ستھاپت ہۄ چُکّے سن اتے جِنہاں دِییاں لِکھتاں دے ہذاراں نمُۄنے مَۄجُۄد سن۔

دۄ کیساں نُۄں چھڈّ کے باکی وِچ پتا کی رائے آئُںدی رہی؟ نمُۄنے والِییاں لِکھتاں اسپشّٹ ہن۔ اجِہِییاں ہۄر لِکھتاں بھیجِییاں جاݨ, جِنہاں نُۄں دۄشی آپݨِییاں وی منّے اتے جِہڑِییاں پرکھے جاݨ والے دستاویذ دے نیڑے-تیڑے دے سمیں لِکھِییاں گئیِیاں ہۄݨ۔ اُدیش سپشّٹ ہُںدّا سی۔ ناں نَۄں مݨ سُرما ہۄئیگا ناں رادھا نچّیگی۔ بہُتے کیس رفا-دفا ہۄ گئے جاں کمذۄر پَے گئے۔

“کی اِہ ٹھِیک ہَے کِہ تُسِیں اِہناں کیساں وِچ کۄئی رائے نہِیں سی دے سکے؟” پِیارے لال نیں اِک-اِک کیس دا ویروا دے کے پُچھِّیا۔

کپُۄر سِںگھّ دِییاں لتّاں اُس سمیں تۄں ہی کمبّ رہِییاں سن٬ جدۄں تۄں پِیارے لال نیں آکھِیا سی کِہ چِٹھِّییاں ماہِر دی سہِمتی نال بدلِییاں گئیِیاں سن۔ اِس نویں بمبّ نیں اُس دے چھکّے ہی چھُڈا دِتّے۔

کۄئی چارا ناں چلّدا دیکھ کے کپُۄر سِںگھّ نیں ہاں وِچ سِر ہِلا دِتّا۔

“سبھ لِکھتاں درُست ہُںدِّییاں ہن۔ اُہناں ہی دستاویذاں دے آدھار ’تے پْرائیِویٹ ماہِر بڑی سپشّٹ رائے دِںدّے ہن۔ اُہناں راواں نُۄں ادالتاں مانتا وی دِںدِّییاں ہن۔ تُسِیں سپشّٹ رائے اِس لئی نہِیں دِںدّے٬ کِئُںکِہ تُہانُۄں کمّ نہِیں آئُںدا جاں تُہاڈی نِیئت ساف نہِیں ہُںدّی۔”

گواہ رہِںدّا-کھُۄںہدا سںتُّلن وی گوا بَیٹھا سی٬ اِس لئی پِیارے لال نیں اُس دی اِمانداری ’تے سِدھّا ہملا کِیتا۔

باکی دے کیساں وِچ ماہِر نیں کی رِپۄرٹ دِتّی اتے کِئۄں دِتّی٬ پِیارے لال اِس بارے وی دسّ سکدا سی پر ہالے سماں ڈھُکواں نہِیں سی۔

کپُۄر سِںگھّ جدۄں پُۄری ترہاں ہۄشۄ-ہواس گوا بَیٹھا تاں پِیارے لال اسلی مُدّے ’تے آئِیا۔

بںٹّی دے کتل تک لالا جی نُۄں دھمکی-بھرے چار پتّر مِل چّکے سن۔ اِہ چارے خت پُلِس نیں آپݨے کبذے وِچ لَے لئے سن۔ اِہناں چِٹھِّییاں نیں دۄشِییاں دی شناخت وِچ اہِم رۄل ادا کرنا سی۔ اِسے لئی اِہناں نُۄں ہتھّ-لِکھت دے ماہِراں کۄل بھیجِیا گِیا سی۔ دۄہاں دۄشِییاں وِچۄں اِکلّا پالا ہی پںجّابی جاݨدا سی۔ تفتِیش دَۄران اُسے دی لِکھت دا نمُۄنا ہاسل کِیتا گِیا سی۔

اِہناں چارے چِٹھِّییاں اتے ہتھّ-لِکھتاں دے آدھار ’تے کپُۄر سِںگھّ نیں آپݨی رِپۄرٹ تِیار کِیتی سی۔

دھِیان چںدّ واںگ جدۄں کپُۄر سِںگھّ نیں آپݨی رِپۄرٹ نُۄں گہُ نال واچِیا تاں پائِیا کِہ رِپۄرٹ نال چار دی تھاں اٹھّ چِٹھِّییاں لگِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ چِٹھِّییاں چار دِییاں اٹھّ کِویں بݨ گئیِیاں؟ اِہ تاں اُس نُۄں سمجھ آ گئی پر اسل چِٹھِّییاں رِپۄرٹ نال کِویں لگّ گئیِیاں٬ اِہ سمجھ ناں آئی۔

نِئماں انُسار دفتر وِچ پْراپت ہۄئے ہر دستاویذ اُپر رسِید نمبّر اتے مُکدّمے دا انُوان لِکھِیا جاںدا ہَے۔ پھیر مہِکمے دی مۄہر لگّدی ہَے اتے اُپر افسر دے دستخت ہںدّے ہن۔

اِہناں نِئماں دی پالنا اسل چِٹھِّییاں اُپر وی ہۄئی سی اتے نکلی چِٹھِّییاں  اُپر وی۔ نوِییاں چِٹھِّییاں نیں پُراݨِییاں دی تھاں لَیݨی سی٬ اِس لئی نوِییاں چِٹھِّییاں اُپر پُراݨِییاں چِٹھِّییاں والے نمبّر ہی لائے گئے سن۔ جِتھۄں تک کپُۄر سِںگھّ نُۄں یاد سی٬ پُراݨِییاں چِٹھِّییاں کھُرد-بُرد کر دِتِّییاں گئیِیاں سن۔ پھیر وی٬ کِئُںکِہ دۄہاں سَیٹّاں اُپر اُس دے دستخت سن٬ اِس لئی اِہناں دی ہۄںد تۄں مُنکر وی نہِیں سی ہۄئِیا جا سکدا۔ ہر چِٹھّی اُپر پنّا نمبّر لگّا ہۄئِیا سی۔ رِپۄرٹ وِچ جِنّے دستاویذ نتھّی کرنے لِکھے سن٬ اُہناں دی گِݨتی تاں ہی پُۄری ہُںدّی سی٬ جے اٹھّے چِٹھِّییاں وِچ گِݨِییاں جاݨ۔

ہیرا-پھیری پھڑی جا چُکّی سی۔ فَیسلا لِکھدے سمیں ججّ نیں اِس ہیرا-پھیری دا گمبھِّیر نۄٹِس لَیݨا سی٬ پر کپُۄر سِںگھّ دھِیان چںدّ واںگ مِئۄں-مِئۄں کرن والا افسر نہِیں سی۔ دھِیان چںدّ نال خُد دھۄکھا ہۄئِیا سی۔ اِتھے ساری کاروائی کپُۄر سِںگھّ دے ہتھِّیں ہۄئی سی۔ اُہ غلتی منّ گِیا تاں نَۄکری تاں جائیگی ہی٬ کیس وی بݨیگا۔

کپُۄر سِںگھّ نُۄں ساف مُکر جاݨ وِچ بِہتری لگّی۔ اُس نیں نوِییاں چِٹھِّییاں نُۄں ہی اسل ہۄݨا منِّیا۔ پُراݨِییاں چِٹھِّییاں ’تے اُس دے دستخت جائلی سن جاں دھۄکھے نال کرائے گئے سن۔

ماہِر ولّۄں آپݨے ہی دستخت مُکّر جاݨ ’تے ججّ نُۄں غُسّا آ گِیا۔ اِہ ادالت دی تَۄہِین سی۔

’جے تُۄں آپݨے دستخت وی نہِیں پچھاݨ سکدا٬ پھیر تُۄں ہتھّ-لِکھتاں دا ماہِر ٹٹُّۄ دا ہَیں۔ اِہ دستخت تیرے ہن جاں نہِیں؟ ہاں جاں ناںہ وِچ جواب دیہ۔” ہرکھے ججّ نیں پُراݨِییاں چِٹھِّییاں کپُۄر سِںگھّ اگّے سُٹّدِیاں آکھِیا۔

دۄ-چار وار اکھّاں تۄں اَینک لاہُݨ-پائُݨ اتے پںجّ-ستّ وار لَینذاں راہِیں دستختاں نُۄں گھۄکھݨ دا ناٹک کر کے کپُۄر سِںگھّ نیں دستخت آپݨے کِیتے ہۄئے منّ لئے۔ ججّ ہۄر چِڑ گِیا۔

“ہُݨ اِہ وی دسّ دے کِہ اِہ دستخت تُۄں جاݨ-بُجھّ کے کِیتے ہن جاں کِسے نیں دھۄکھے نال کرائے نیں؟” ججّ کِسے نتِیجے ’تے پُجّݨا چاہُںدّا سی۔

کپُۄر سِںگھّ دی ہالت اُس سپّ ورگی سی٬ جِس دے مُۄںہ وِچ کۄہڑ کِرلی پھس گئی سی۔ جے کپُۄر سِںگھّ آکھے دستخت اُس دے ہن تاں اِہ جُرم دا اِکبال ہۄئیگا۔ جے آکھے کِسے نیں دھۄکھے نال کرائے ہن تاں سِدھّ ہۄئیگا کِہ اُہ اِک نمبّر دا لا-پرواہ ہَے۔ مُجرم بݨن نالۄں اُس نُۄں لا-پرواہ بݨن وِچ بِہتری نذر آئی۔

“گواہ آلہا درجے دا بیئیِمان ہَے۔ پَیر-پَیر ’تے جھُۄٹھ بۄلدا ہَے۔ اِس لئی گواہی کابلے-اِتبار نہِیں۔” کپُۄر سِںگھّ دِییاں ہیرا-پھیرِییاں تۄں کھِجھے ججّ نیں اُس خِلاف سٹرِکچر پاس کر دِتّے۔

ججّ دے اِہناں سٹرِکچراں دے نال ہی ماہِر گواہاں دی لِسٹ سماپت ہۄ گئی۔

اِہناں گواہاں دے بِیاناں لئی لںچّ تک دا سماں نِشچِت کِیتا گِیا سی۔ پِیارے لال نیں کانُۄنی داء-پیچاں دی تھاں٬ تتھّاں دے سہارے اُہناں دی گواہی تہِس- نہِس کر دِتّی۔ اِس لئی اِہ کمّ باراں وجے تک نِبّڑ گِیا۔

غَیر-سرکاری گواہاں ’تے جِراہ مۄہن جی نیں کرنی سی۔ کپُۄر سِںگھّ دی گواہی ختم ہۄݨ تۄں پہِلاں ہی اُہ کۄرٹ رُۄم وِچ داخل ہۄ گِیا۔ کیس سفائی دھِر دے ہکّ وِچ جا رِہا سی۔ جِنّے گواہ بھُگت جاݨ اۄنا ہی فائِدا سی۔

بچن سِںگھّ ہۄر گواہ بھُگتائُݨ لئی تِیار نہِیں سی۔ باکی دے گواہ دُپہِر تۄں بائد لِکھے جاݨ۔ ہالے ناں گواہ تِیار ہن٬ ناں اُہ آپ۔

ناتھ ساہِب وی اِہۄ چاہُںدّے سن۔ سفائی دھِر نیں کیس دی رِیڑھ دی ہڈّی تۄڑدِتّی سی۔ سرکاری وکِیل نُۄں وِگڑی ستھِتی نُۄں سمبھّالݨ لئی کُجھ سماں مِلݨاہِیچاہِیداسی۔

“باکی گواہ لںچّ تۄں بائد۔” دا ہُکم سُݨا کے ججّ نیں کُرسی چھڈّ دِتّی۔

 

 

15

ماہِراں دی گواہی نیں سرکاری دھِر نال جُڑے ہر وِئکتی نُۄں پْریشان کر رکھِّیاسی۔

اِس کیس وِچ اِک وی اجِہا گواہ نہِیں سی جِہڑا ہِکّ تھاپڑ کے آکھ سکدا کِہ اُس نیں بںٹّی نُۄں کتل ہُںدِّیاں دیکھِیا ہَے۔ سارا کیس ہالات ’تے آدھارت گواہی ’تے نِربھر سی۔ پُلِس نیں اجِہے ہالات دا ہۄݨا سِدھّ کِیتا سی جِس تۄں اِہ سابت ہُںدّا سی کِہ دۄشِییاں تۄں سِوا کۄئی ہۄر بںٹّی نُۄں کتل کر ہی نہِیں سکدا۔ اِہناں ہالاتاں دی کِسے ناں کِسے کڑی نُۄں سابت کرن لئی پُلِس نیں ماہِراں دا سہارا لِیا سی٬ ماہِراں دی گواہی نیں فائِدے دی تھاں اُلٹا نُکسان پہُںچّائِیا سی۔

سبھ تۄں ودھّ فِکر ناذر سِںگھّ نُۄں سی۔ سبھ تۄں پہِلاں نذلا اُسے ’تے جھڑنا سی۔ مار وی دُۄہری پَیݨی سی۔

پہِلاں اِس لئی کِہ اجّ اُہ کیس دی پَیروائی لئی آئِیا سی۔ پَیروائی افسر ہۄݨ دے ناتے اُس دا فرذ سی کِہ ہر گواہ سرکار دے ہکّ وِچ بھُگتے۔ اِس اُدیش دی پْراپتی لئی اُس نُۄں سرکار ولّۄں پُۄری کھُلّہ سی۔ پْرائیِویٹ گواہاں نُۄں اُہ کُٹّ-مار تک کر سکدا سی۔ گواہ سرکاری مُلاذم ہۄݨ تاں اُہناں دے مہِکمے  نُۄں کاروائی لئی لِکھ سکدا سی۔ کۄئی گواہ اُس دی پہُںچّ تۄں باہر ہۄوے تاں اُچّ- ادھِکارِییاں نُۄں دسّے۔ پھیر اُہ گواہ نُۄں آپے سِدھّے رستے پائُݨگے۔

وَیسے اِہ فرذ نِبھائُݨ وِچ ناذر سِںگھّ نیں کۄئی کُتاہی نہِیں سی کِیتی۔ سبھ گواہ پڑھے-لِکھے اتے سرکاری افسر سن۔ ناذر اُہناں نُۄں کی سمجھا سکدا سی؟ اُہناں دی ٹہِل سیوا کر سکدا سی۔ ٹہِل سیوا وِچ اُس نیں کۄئی کسر باکی نہِیں سی چھڈّی۔ کِسے نیں چاہ مںگّی تاں اُس نیں دُدھّ مںگّوائِیا۔ کِسے ناں پاݨی مںگِّیا تاں اُس نیں جُۄس پِلائِیا۔

اِس دۄش تۄں تاں شائِد اُہ مُکت ہۄ جاوے پر رِکارڈ وِچ ہۄئی ہیرا-پھیری نیں اُس دے جۄڑاں وِچ بَیٹھ جاݨا سی۔ کِسے نیں نہِیں سی منّݨا کِہ اِہ ہیرا-پھیری اُس نیں افسراں دی ہدائِت ’تے کِیتی سی۔ اِس کُتاہی دی ساری ذِمّیواری ناذر سِر مڑھی جاݨی سی۔

اُہ کئی وار سرکاری وکِیل دے گۄڈِیں ہتھّ لا چکّا سی۔ وِسکی دی پیٹی بھیجݨ دا وائدا کر چکّا سی۔ ناذر سِںگھّ دی پگّ بچن سِںگھّ دے ہتھّ سی٬ بچا لوے بھاویں اُچھال دیوے۔ سرکاری وکِیل جے بہُتی مدد نہِیں کر سکدا تاں اِہ وائدا تاں کرے کِہ اُہ اِس کُتاہی بارے کپتان نُۄں چِٹھّی نہِیں لِکھیگا۔

دھِیان چںدّ اتے کپُۄر سِںگھّ دا ہال اُس تۄں وی بھَیڑا سی۔ مُئتّل ہۄݨا٬ پڑتال کرائُݨی اتے پھیر بہال ہۄ جاݨا پُلِس افسراں لئی مامُۄلی گلّ سی۔ ماہِراں دے وِبھاگ وِچ اِںجھ نہِیں چلّدا۔ مامُۄلی جِہی شِکائِت ’تے سی۔ اگّۄں تۄں اہِم دستاویذ مُیائِنے لئی نہِیں دِتّے جاںدے۔ رۄٹی-ٹُکّ دا سادھن بںدّ ہۄ جاںدا سی۔

ماہِراں دا کسُۄر وی کۄئی نہِیں۔ اِہ ردّۄ-بدل اُہناں سرکار دی بِہتری لئی کِیتی سی٬ ناں کِہ کِسے لالچ لئی۔ سرکاری وکِیل کِویں ناں کِویں مَۄکا سمبھّالے۔ ججّ نال گلّ کرے٬ دۄشِییاں نُۄں سذا کرائے۔ جے دۄشی سذا ہۄ جاݨ تاں سبھ دے پاپ دھۄتے جاݨ۔ جے اِںجھ سمبھّو نہِیں تاں دُۄجی دھِر دے وکِیلاں نال رابتا کائِم کِیتا جاوے۔ اُہ دۄشی بھاویں بری کرا لَیݨ پر ماہِراں دی غلتی ناں اُچھالݨ۔ اِس مِہربانی لئی جے خرچ-ورچ کرنا پوے تاں وی بچن سِںگھّ ناں جھِجکے۔ ماہِر کھُلّہے خرچ لئی تِیار سن۔

اُہ پَیݨ ڈھٹھّے کھُۄہ ’چ۔ بچن سِںگھّ دی آپݨی جان کڑِکّی وِچ پھسی پئی سی۔ سبھ تۄں پہِلاں کھِچائی اُسے دے ہۄݨی سی۔

ماہِراں اتے تفتِیشی دے نال-نال بچن سِںگھّ نُۄں بھںڈّاری وکِیل اتے یُوا سںگھّ ’تے وی غُسّا آ رِہا سی۔ بھںڈّاری اجِیب بںدّا سی۔ ساری کاروائی دَۄران اِک وار وی ادالت وِچ پَیر نہِیں سی دھرِیا۔ اُس دا فرذ سی٬ اُہ اںدّر آ کے گواہاں دا ہال-چال پُچھّدا۔ اُہ بھںڈّاری نُۄں سمجھا دِںدّا۔ ’ججّ گواہاں نُۄں دبکے ’تے دبکا مار رِہا ہَے۔ دبکے دی تاب ناں جھلّدے ہۄئے گواہ نڑے واںگ اُدھڑ پَیںدے ہن۔‘ بچن سِںگھّ دے اِشارے ’تے سںگھّ نیں جے اِک نائرا وی مارِیا ہُںدّا تاں اُلٹا ججّ نیں دبک جاݨا سی تے کیس دے رُخ نیں سرکار ولّ ہۄ جاݨا سی۔

ہالے وی ڈُلّہے بیراں دا کُجھ نہِیں وِگڑِیا۔ ماہِر آخر ماہِر ہی ہُںدّا ہَے۔ اُس نیں کیول رائے ہی دِتّی سی۔ ذرُۄری نہِیں رائے ہمیشا سہی ہۄوے۔ جے مَۄکے دے گواہاں دی گواہی مذبُۄت ہۄوے تاں ججّ نُۄں ماہِراں نالۄں اُہناں دی گواہی نُۄں ترجِیہ دیݨی پَیݨی سی۔ ہُݨ اُس دا بچاء اِسے وِچ سی کِہ مَۄکے دے گواہ نُۄں چںگّی ترہاں بھُگتا لِیا جاوے۔

ماہِراں نُۄں ٹال کے بچن سِںگھّ بھںڈّاری دے کھۄکھے ولّ ہۄ گِیا۔

سُبہا بچن سِںگھّ دا وِچار سی کِہ سرکاری گواہ اُہ بھُگتا دیویگا اتے پْرائیِویٹ گواہ بھںڈّاری ’تے چھڈّ دیویگا۔ سویر دے تجربے نیں اُس دا اِہ وِچار بدل دِتّا۔ نوِیں یۄجنا تہِت اُس نیں گواہ وی آپݨے بھُگتائُݨے سن اتے اُہناں نُۄں گواہی وی خُد سمجھائُݨی سی۔ اِسے لئی اُس نیں باراں وجے کچہِری برخاست کروا لئی سی۔ اُس کۄل دۄ گھںٹّے دا سماں سی۔ رۄٹی-ٹُکّ دا خِیال چھڈّ کے اُہ گواہاں نال مغذ کھپائی کرنا چاہُںدّا سی۔

بھںڈّاری دے کَیبن وِچ پُۄری گہِما-گہِمی سی۔ لالا جی تۄں لَے کے سںگھّ دے پْردھان تے سکتّر تک سبھ مَۄجُۄد سن۔ پْرائیِویٹ گواہاں دے نال-نال پُلِس مُلاذماں دا وی تاںتا لگّا ہۄئِیا سی۔ بھںڈّاری دے سارے جُۄنِیئر وکِیل گواہاں نال دۄ-چار ہۄ رہے سن۔

ہُݨ کیول دُہرائی ہۄ رہی سی۔ گواہاں نُۄں بِیان تاں کلّہ ہی تۄتے واںگ رٹا دِتّے گئے سن۔

گواہی سمجھائُݨ اتے پکّی کرن دا بھںڈّاری دا آپݨا ہی ڈھںگّ سی۔ اُہ آپݨی لمبّی-چَۄڑی کۄٹھی وِچ اُسے ترہاں دا سَیٹّ تِیار کر لِیا کردا سی٬ جِس ترہاں دی کہاݨی پُلِس نیں گھڑی ہُںدّی سی۔ اُہۄ جِہا مَۄسم٬ اُہۄ جِہا سماں اتے اُہۄ جِہا ماہَۄل۔ گواہاں اتے نکلی دۄشِییاں نُۄں اُسے تھاں کھڑائِیا جاںدا٬ جِتھے پُلِس نیں آپݨے نکشے وِچ کھڑے دِکھائِیا ہُںدّا۔ کتل جاں لڑائی-جھگڑے دا مُکدّما ہۄوے تاں نکلی دۄشِییاں دے ہتھّاں وِچ اُہۄ جِہے ہتھِیار پھڑائے جاںدے٬ جِہڑے پُلِس نیں اسل دۄشِییاں دے ہتھّاں وِچ پھڑائے ہُںدّے۔ پھیر کہاݨی مُتابک مجرُۄباں دے سٹّاں مارن دا ناٹک کھیڈِیا جاںدا۔ کِس نیں کِہڑا للکارا مارِیا٬ کِس نیں کِس نُۄں کِتھے سٹّ ماری؟ کَۄݨ کِدھر نُۄں بھجّا؟ کِس نیں کِس نُۄں سمبھّالِیا؟ ساری کہاݨی دُہرائی جاںدی۔ جدۄں پُلِس ولّۄں گھڑی کہاݨی نُۄں اِںج اسلِیئت وِچ بدل دِتّا جاںدا تاں وِرۄدھی دھِر دے وکِیل نُۄں جِراہ کرن سمیں بِیاناں وِچ فرک پائُݨ دا مَۄکا ہی نہِیں مِلدا۔ اِسے گُݨ کارن بھںڈّاری اکسر مُدئّی دھِر دا وکِیل بݨِیا کردا ہَے اتے اُس ولّۄں لڑے بہُتے کیساں وِچ سذا ہُںدّی ہَے۔

اِس کیس دی کہاݨی بھاویں اجِیبۄ-غرِیب سی٬ پھیر وی بھںڈّاری نیں سَیٹّ تِیار کروا کے ہی گواہی سمجھائی سی۔

گواہ آپݨا-آپݨا رۄل کلّہ ہی سمجھ گئے سن۔ اجّ مہِذ رِہرسل ہۄ رہی سی۔ گواہ نُۄں پہِلاں پُلِس ولّۄں لِکھِیا بِیان پڑھ کے سُݨائِیا جاںدا۔ پھیر ہر لائیِن دا متلب سمجھائِیا جاںدا۔ پھیر بھںڈّاری گواہ تۄں بِیان سُݨدا۔ جِتھۄں اُہ اُکّدا٬ اُتھۄں اُس نُۄں پکّا کروائِیا جاںدا۔

جدۄں گواہ آپݨا بِیان رٹ لَیںدا تاں اُس نُۄں اُہ سوال سمجھائے جاںدے جِہڑے دُۄجے وکِیل نیں گواہ تۄں پُچھّݨے سن۔ سوالاں دے اُتّر سمجھائے جاںدے۔ آخر وِچ اِک مںتّر پڑھائِیا جاںدا۔ جے سوال دا اُتّر ناں سُجھّے تاں آکھ دِئۄ ’یاد نہِیں’۔

جدۄں بھںڈّاری دی تسلّی ہۄ جاںدی تاں گواہ جُۄنِیئر دے ہوالے ہُںدّا۔ پھیر اُہۄ کاروائی اُہ دُہرائُںدا۔

جںگّی پدھّر تے ہۄ رہی تِیاری نُۄں دیکھ کے بچن سِںگھّ نُۄں راہت مہِسُۄس ہۄئی۔ جے اِہ گواہ چںگّی ترہاں بھُگت جاݨ تاں وی بچاء ہۄ جاوے۔

بچن سِںگھّ دے آکھݨ ’تے واری-واری ہر گواہ اُس اگّے پیش کِیتا گِیا۔ گواہ ٹلّی واںگ ٹݨکدے سن۔ بچن سِںگھّ نیں سَۄ-سَۄ سوال پُچھّے٬ کۄئی اِک تۄں وی ناں تھِڑکِیا۔

گواہاں ’تے شکّ کرنا بچن سِںگھّ دا اِک وہِم سابت ہۄئِیا۔ دُدھّ دے پھُۄکے واںگ اُہ لسّی نُۄں وی پھُۄکاں مار رِہا سی۔

گواہاں ولّۄں نِسّر پھںڈّ ہۄ کے بچن سِںگھّ نیں بھںڈّاری نال دُۄسرا مسلا وِچارِیا۔ نائریباذی ناں کر کے سںگھّ نیں پہِلاں ہی بہُت نُکسان کروا لِیا سی۔ اِہ غلتی ناں دُہرائی جائے۔

“پہِلاں تاں اُۄئیِں اُکّ ’گے۔ تُسِیں پرواہ ناں کرۄ۔ ادالت دے بَیٹھدِیاں ہی پُۄرے ذۄر-شۄر نال نائریباذی ہۄئیگی۔”

بھںڈّاری دا اِہ وِشواس ہاسل کر کے بچن سِںگھّ ادالت وِچ جا بَیٹھا۔ جِنّے گواہ ودھّ بھُگت جاݨ, اۄنا ہی فائِدا سی۔

اِہۄ اُدیش مۄہن جی دا وی سی۔ اُس نُۄں سمّتی ولّۄں رِپۄرٹ مِلی سی۔ اجّ بھُگتݨ والے سارے گواہ آپݨے بِیاناں تۄں مُکرنے سن۔ جِنّے گواہ بھُگت جاݨ, اۄنی اگاںہ سَۄکھ رہیگی۔

دۄہاں دھِراں دے وکِیلاں نُۄں ہاذر ہۄئِیاں دیکھ کے ججّ ساہِب وی کُرسی ’تے آ بِراجے۔

کاروائی شُرُۄ ہُںدِّیاں ہی مۄہن جی نیں کئی اِتراذ اُٹھائے۔

پہِلاں اِہ کِہ گواہاں نُۄں ڈرائِیا-دھمکائِیا جا رِہا سی۔

اُہ کلّہ دے پُلِس ہِراست وِچ سن۔ ہُݨ وی اُہ سرکاری وکِیل دے دفتر ’چ بَیٹھے سن۔ کئی وکِیل اُہناں نُۄں بِیان رٹائُݨ وِچ جُٹے ہۄئے سن۔ گواہاں نُۄں بِیان سمجھائُݨ دا کی متلب؟ اُہناں جۄ دیکھِیا ہَے٬ آپے دسّ دیݨگے۔

دُۄجا اِہ کِہ کُجھ گواہاں نُۄں نشا پِیا دِتّا گِیا سی۔ اُہ سۄچ-سمجھ کے گواہی دیݨ دے کابل نہِیں رہے۔ اُسے ترہاں بۄلݨگے٬ جِویں پُلِس نیں رٹائِیا سی۔ چںگّا ہۄوے جے تارِیخ اگّے پا دِتّی جاوے۔

مۄہن جی دی اِس تجوِیذ ’تے بچن سِںگھّ٬ بھںڈّاری اتے ججّ تِنّۄں تِلمِلا اُٹھّے۔

اِہ نہِیں ہۄ سکدا۔ ناں سرکاری وکِیل اِنے گواہ مُڑ تامِیل کروا سکدا سی اتے ناں ججّ باکی دے دِن لئی ہتھّ ’تے ہتھّ دھر کے بَیٹھ سکدا سی۔ گواہ ہر ہِیلے لِکھے جاݨگے۔ کۄئی ہۄر راہ لبھّدا ہۄوے تاں ادالت وِچار کر سکدی ہَے۔

ادالت دے گواہ بھُگتائُݨ ’تے بذِدّ ہۄݨ ’تے بچن سِںگھّ بڑا خُش سی۔ سفائی دھِر ولّۄں تارِیخ مںگّݨ دا متلب سی کِہ اُہ مَیدانۄں بھج رہی سی۔ گواہ بھُگتائُݨ دا بچن سِںگھّ لئی اِہۄ اُچِت سماں سی۔

جے تارِیخ نہِیں دِتّی جا سکدی٬ ناں سہی۔ ادالت اِہ تسلّی کر لئے کِہ گواہ رِشٹ-پُشٹ ہن۔ اُہ کِسے دے ڈر جاں دباء تھلّے تاں نہِیں۔

اِس وِچ کِسے نُۄں کی اِتراذ سی۔ اِہ تاں سگۄں ججّ دا فرذ سی۔

سارے گواہاں نُۄں ادالت وِچ پیش کِیتا گِیا۔

ججّ نیں اِک-اِک گواہ تۄں پُچھِّیا۔ ناں کۄئی بِیمار سی٬ ناں کِسے نُۄں کِسے دا ڈر سی۔

لگّدے ہتھّ ججّ نیں اِک ہۄر فرذ وی نِبھائِیا۔ گواہاں نُۄں پِیار نال سمجھائِیا گِیا۔ اُہ بِناں کِسے ڈر دے سچّ بۄلݨ۔

سفائی دھِر دے اِتراذ کرن ’تے گواہاں نُۄں سرکاری وکِیل دے دفتر جاں بھںڈّاری دے کھۄکھے وِچ جاݨۄ رۄک دِتّا گِیا۔ اُہناں نُۄں ادالت دے باہر پئے بَیںچاں ’تے وی ناں بَیٹھݨ دِتّا گِیا۔ اُہ اہِم کیس دے اہِم گواہ سن۔ کۄئی وی دھِر اُہناں دا نُکسان کر سکدی سی۔

گواہاں نُۄں اہِلمدّ دے کمرے وِچ بِٹھائِیا گِیا٬ جِنّا چِر سارے گواہ بھُگت نہِیں جاںدے٬ اۄنا چِر ناں اُہناں نُۄں کمرے وِچۄں باہر آئُݨ دِتّا جاوے اتے ناں ہی کِسے نُۄں مِلݨ دِتّا جاوے۔

سفائی دھِر دے سارے اِتراذ دُۄر کر کے اگلی کاروائی شُرُۄ ہۄئی۔

اردلی دے پہِلے گواہ نُۄں آواذ ماردِیاں ہی اسمان نائرِیاں نال گُۄںج اُٹھِّیا۔

“بںٹّی دے کاتلاں نُۄں پھاہے لائۄ.....۔”

چارے پاسے بھگدڑ مچّ گئی۔ کاواں-رَۄلی جِہی پَے گئی۔

“نِردۄشاں نُۄں رِہاء کرۄ.....۔”

“اسلی کاتلاں نُۄں گْرِفتار کرۄ۔”

“پالے اتے مِیتے نُۄں اِنساف دِئۄ۔”

اِک دے مُکابلے کئی-کئی نائرے پہِلاں نالۄں ودھّ جۄش نال گُۄںجݨ لگّے۔

دۄہاں دھِراں وِچکار ٹاکرا ناں ہۄ جاوے٬ اِس لئی پُلِس ہرکت وِچ آ گئی۔ کُجھ نُۄں سمجھا کے اتے کُجھ نُۄں ڈرا کے بھجا دِتّا گِیا۔

ادالت دی کاروائی ادھّا گھںٹّا رُکی رہی۔ بچن سِںگھّ نُۄں آپݨی یۄجنا دے اسپھل ہۄݨ ’تے پچھتاوا سی۔ لگّدا سی٬ سمّتی پہِلاں ہی تِیار ہۄ کے آئی سی۔ سںگھّ دے ورکراں دی گِݨتی تاں اُہناں دے مُکابلے آٹے وِچ لُۄݨ جِنّی وی نہِیں  سی۔ سںگھّ والے دۄ-چار نائرِیاں بائد ہی ٹھںڈھّے پَے گئے۔ سمّتی والِیاں دے نائرے آخر تک سُݨائی دِںدّے رہے۔ بچن سِںگھّ نُۄں فِکر ہۄ گِیا۔ اِس دا ججّ ’تے کِدھرے اُلٹا اسر ہی ناں ہۄ جاوے۔

اِس بیہُۄدگی نال ادالت دا کِیمتی سماں برباد ہۄئِیا سی۔ نالے تَۄہِین ہۄئی سی۔

دۄہاں دھِراں دے وکِیلاں نیں آپݨے-آپݨے جُرم دا اِکبال کِیتا۔ ماسُۄم جِہے بݨ کے اِس اݨسُکھاوِیں گھٹنا لئی مُیافی مںگّی۔

ججّ مُیافی دیݨ لئی تِیار سی پر اِک شرت ’تے٬ وکِیل ہاذر آئے گواہاں نُۄں بھُگتا کے جاݨ بھاویں رات دے باراں وج جاݨ۔

دۄہاں دھِراں نیں سِر جھُکا کے سذا پْروان کِیتی۔

بڑے ہی سُکھاویں ماہَۄل وِچ گواہِییاں مُڑ شُرُۄ ہۄئیِیاں۔

 

 

16

پہِلا نمبّر مۄدن دا سی۔

پُلِس بِیان انُسار اُہ اِک سال تۄں بںٹّی دے سکُۄل اگّے ریڑھی لگائُںدا سی۔ گچّک رِئۄڑِییاں ویچدا سی۔ لالا جی اتے اُس دے پۄتے نُۄں چںگّی ترہاں جاݨدا سی۔ لالا جی ہر رۄذ بںٹّی نُۄں سکُۄل چھڈّ کے جاںدے اتے پھیر لَے کے آئُںدے سن۔ اُہ پالے اتے مِیتے نُۄں وی جاݨدا سی۔ اگوا والے دِن اُہ شکّی ہالت وِچ سکُۄل اگّے گھُمّدے رہے سن۔ اُہناں نیں مۄدن تۄں مُۄںگپھلی خرِیدی سی۔ ریڑھی کۄل کھڑۄ کے اِدھر- اُدھر تکِّیا سی۔ ادھّی چھُٹّی سمیں پھیر آئے سن۔ اُہناں نال بںٹّی وی سی۔ اِک نیں بںٹّی دا بَیگ چُکِّیا ہۄئِیا سی اتے دُۄجے نیں رۄٹی والا ڈبّا۔ اُہناں نیں بںٹّی نُۄں ٹافِییاں اتے بِسکُٹ خرِید کے دِتّے سن۔ “بںٹّی نُۄں کِدھر لئی پھِردے ہۄ؟” مۄدن نیں اُہناں نُۄں پُچھِّیا سی٬ تسلّی-بخش جواب دِتّے بِناں ہی اُہ اِک رِکشے وِچ بَیٹھ کے اُتھۄں چلے گئے سن۔

کلّہ دا مۄدن نُۄں اِہۄ بِیان رٹائِیا جا رِہا سی۔ بھںڈّاری نُۄں پتا سی٬ اُس نُۄں بِیان سمجھ کے اُہ آپݨا سماں برباد کر رِہا سی۔ گواہی دیݨا مۄدن لئی کۄئی نوِیں گلّ نہِیں سی۔ اِہ اُس دا کارۄبار سی۔ اُس نُۄں چںگّی ترہاں پتا سی٬ اُس نیں کی کہِݨا ہَے؟ اتے کی نہِیں کہِݨا۔

گواہِییاں والا دھںدّا شُرُۄ کرن تۄں پہِلاں اُہ مُخبری کرِیا کردا سی۔

مُخبری دا دھںدّا شُرُۄ کرن تۄں پہِلاں اُہ اِک سادھارن کِسان سی۔

بھلے دِناں وِچ اُس دا باپ اِک کتل کر بَیٹھا سی۔ کیس دی پَیروائی لئی مۄدن نُۄں تھاݨے آئُݨا-جاݨا پَیںدا سی۔ جِہڑے چار چھِلّڑ پلّے سن٬ اُہ وکِیلاں٬ مُنشِییاں نیں ہڑپّ لئے۔ پُلِس دی رِیائِت دا مُلّ چُکائُݨ لئی اُس کۄل پھُٹّی کَۄڈی وی نہِیں سی۔

تھاݨیداراں نُۄں خُش کرن دا اُس کۄل اِہۄ راہ سی۔

اُہ پُلِس نُۄں مُخبری دیݨ لگّا۔

تھاݨیدار اُس نُۄں بھاجی مۄڑن لگّے۔ اُس ولّۄں پھڑائے دۄشی تۄں مِلݨ والی فِیس وِچۄں ہِسّا دیݨ لگّے۔ فِیس نال مۄدن دے دِن چںگّے لںگھّݨ لگّے۔

پھیر کانُۄن بدلِیا۔ ادالتاں پُلِس ’تے ذۄر پائُݨ لگِّییاں۔ ریڈ سمیں پُلِس پارٹی وِچ کِسے مۄہتبر نُۄں شامل کرِیا کرۄ۔

پُلِس نیں اُس نُۄں مۄہتبر بݨا لِیا۔

مۄدن پہِلاں ہی دھںدّا بدلݨ لئی کاہلا سی۔ مُخبر دے تَۄر ’تے اُہ سارے اِلاکے وِچ بدنام ہۄ چکّا سی۔ کۄئی جِویں مرذی پھڑِیا جاںدا٬ شکّ مۄدن ’تے ہی ہُںدّا۔

اُپر-تھلّی اُس نُۄں دۄ وار مار پَے چکّی سی۔

اِک وار اُس نیں لمبّڑاں دی بھٹھّی پھڑائی سی۔ سۄچِیا سی٬ آسامی چںگّی ہَے۔ نالے پُلِس نُۄں گپھّے مِلݨگے نالے مۄدن نُۄں۔ اُہناں بھڑُۄیاں نیں آپݨے کُڑم دی سِفارش لَے آںدی۔ کُڑم ڈِپٹی سی٬ پرچا کٹِّیا جا چُکّا سی۔ ڈِپٹی کیس تاں خُرد-بُرد ناں کروا سکِیا پر مُخبر دا ناں ذرُۄر پُچھّ گِیا۔ لمبّڑ ڈاںگاں لَے کے آ گئے۔ مۄدن نیں بھری پںچّائِت وِچ آپݨی غلتی منّی٬ نکّ نال لکِیراں کڈھِّییاں اتے لمبّڑاں نُۄں بری کرائُݨ تک دے سارے خرچے دی ذِمّیواری لئی٬ تاں کِتے جا کے کھہِڑا چھّٹِیا۔

دُۄجی واری چَۄدھری دے گھرۄں نجائِذ بںدُّۄکاں پھڑِییاں گئیِیاں۔ اُہناں نُۄں وی مۄدن ’تے شکّ ہۄ گِیا۔ بِناں پُچھّے-دسّے اُہ رات نُۄں مۄدن دے ڈاںگاں جڑ گئے۔ پُۄرا اِک مہِینا اُہ ہسپتال وِچ سہِکدا رِہا۔ “کی لَیݨَے آپاں اِس کُتّے کمّ تۄں؟ ملائی- ملائی پُلِس کھا جاںدی ہَے٬ لسّی ساڈے لئی رہِ جاںدی ہَے۔” گھر والی دے مشورے ’تے مۄدن نیں سہُں کھادھی۔ ہسپتالۄں چھُٹّی ہۄݨ ’تے مُڑ اُہ مُخبری والے راہ نہِیں پئیگا۔

پر جدۄں رۄٹی پکّݨی بںدّ ہُںدّی دِسّی تاں گھر والی نیں خُد اُس نُۄں تھاݨے بھیج دِتّا۔

گواہ بݨ کے اُہ خُش سی۔ جِس مُجرم ’تے اُس دی گواہی پَیںدی٬ اُس دی اکھّ نِوݨ لگّدی۔ گل پَیݨ دی تھاں اُہ مۄدن دی جتّی ہیٹھ رہِںدّا۔ نالے مۄدن دی سیوا کردا نالے مِنّت۔

اِس دھںدّے وِچ کمائی وی ودھّ سی۔ ہفتے دس دِناں بائد کۄئی ناں کۄئی گواہی آئی ہی رہِںدّی۔ بری ہۄݨ لئی مُلذم نُۄں اُس دی جیب بھرنی پَیںدی۔

اِس دھںدّے وِچ اُس نُۄں اِکۄ وار ڈاںگاں پئیِیاں سن۔ بلاتکار دے اِک کیس وِچ اُہ مُجرم دے ہکّ وِچ بَیٹھ گِیا سی۔ کُڑی والِیاں نیں مُۄںہ کالا کر کے اُس دا سارے شہِر وِچ جلُۄس کڈھِّیا۔ پُلِس نیں چھِتّر پھیرِیا۔

اُس مار تۄں اُس نیں سبک سِکھِّیا۔ اگّے تۄں اُہ اجِہے کیس وِچ گواہی نہِیں دیویگا جِتھے دۄ دھِراں دے سِںگّ اڑے ہۄݨ۔ اُہ چھۄٹے-مۄٹے کیساں وِچ گواہی پائُݨ لگّا۔ اُہ وی اجِہے٬ جِدھر اِک پاسے سرکار ہۄوے اتے دُۄجی پاسے دۄشی۔

بںٹّی کتل وِچ گواہی اُس تۄں بِناں پُچھّے رکھّی گئی سی۔

اِہ کتل کیس سی۔ کتل دے دۄش وِچ دۄشِییاں نُۄں فاںسی وی ہۄ سکدی سی۔ مۄدن جھُۄٹھی گواہی ذرُۄر دِںدّا سی٬ پر چھۄٹے-مۄٹے کیساں وِچ۔ شراب٬ افِیم جاں چۄری ورگے مُکدّمِیاں وِچ دۄشی اکسر بری ہُںدّے سن۔ کدے کَید ہۄوے وی تاں سال چھے مہِینے۔ اِنی کُ سذا دے مۄدن اُہناں نُۄں ہکّدار سمجھدا سی۔

تھۄڑھی بہُت ذمِیر ہالے مۄدن وِچ باکی سی۔ اُہ جھُۄٹھ بۄل کے نِردۄشاں نُۄں پھاہے  نہِیں لگوا سکدا۔

سمّن مِلدِیاں ہی مۄدن نیں من بݨا لِیا سی۔ اُہ جھُۄٹھی گواہی نہِیں دیویگا۔

اُس نُۄں بسّ کِسے پیشکش دی اُڈِیک سی۔

پیشکش جدۄں مۄہن جی ولّۄں آئی تاں اُہ پھُلّ کے کُپّا ہۄ گِیا۔ مۄدن مۄہن جی دا کدردان سی۔ مۄدن نُۄں بہُتی کمائی اُسے راہِیں ہںدّی سی۔ جے مۄہن جی اِہ کیس مُفت لڑ رِہا سی تاں مۄدن وی کۄئی جھاک نہِیں رکھّیگا۔ اُس نیں مۄہن جی نُۄں یکِین دِوائِیا سی۔

مۄدن آپݨے بۄلاں ’تے پُۄرا اُترِیا سی۔

گواہی ہۄݨ تک اُس نیں کِسے نُۄں بھِݨک نہِیں سی ہۄݨ دِتّی کِہ اُس دے من وِچ کی سی؟

مۄدن نُۄں سچّ بۄلݨ دی سہُں رسمی تَۄر ’تے کھوائی گئی سی۔

اُہ سچّمُچّ سچّ بۄلݨ لگّا۔

اُہ جٹّاں دا پُتّ سی۔ اُہ ریڑھی کِئۄں لائیگا؟ اُہ انپڑھ سی۔ اُس نُۄں کی پتا٬ کِلّۄ دا وٹّا کِہڑا ہُںدّا تے سَۄ گرام دا کِہڑا۔

اُہ پالے اتے مِیتے نُۄں بہُت پہِلاں تۄں جاݨدا سی۔ پہِلاں اُہناں ’تے کئی وار گواہی دے چُکّا سی۔ بںٹّی دے اگوا ہۄݨ والے دِن ناں اُس نیں کِتے کۄئی ریڑھی لائی سی٬ ناں پالے اتے مِیتے نُۄں کِسے سکُۄل اگّے دیکھِیا سی۔ ناں مۄدن تۄں پُلِس نیں کۄئی پُچھّ-گِچھّ کِیتی سی٬ ناں اُس دا کۄئی بِیان لِکھِیا سی۔ اُس دا بِیان اِک من-گھڑت کہاݨی سی٬ جِہڑی پُلِس نیں آپ گھڑی سی۔

مۄدن نُۄں کِہڑا سپّ سُںگھّ گِیا؟ اِس دی ناں بھںڈّاری نُۄں سمجھ آئی٬ ناں بچن سِںگھّ نُۄں۔

“اِہ بھاڑے دا ٹٹُّۄ سی۔ اِس دی سیوا-سُۄوا نہِیں سی کِیتی؟” ہَیران ہۄئے سرکاری وکِیل نیں بھںڈّاری تۄں پُچھِّیا۔

بھںڈّاری نیں ناںہ وِچ سِر ہِلائِیا تاں بچن سِںگھّ نیں متھّے ’تے ہتھّ مارِیا۔

“پھیر اِس دا سِر بھوِیاں سی کِہ اِہ جھُۄٹھی گواہی دے کے نرکاں دا بھاگی بݨدا۔”

اِہ پیشیوار گواہ سی۔ اجِہے گواہ دا کۄئی بھرۄسا نہِیں ہُںدّا۔ جِیء کرے گواہی دے جاوے٬ ناں جِیء کرے ناں دیوے۔ بچن سِںگھّ نُۄں مۄدن بارے اِلم تاں سی پر اُہ مُکّر جائیگا٬ اِس دی سمبھّاونا نہِیں سی۔ اِک پاسے بھںڈّاری وکِیل سی٬ جِہڑا اجِہے گواہاں دِییاں آدتاں تۄں چںگّی ترہاں واکف سی۔ دُۄجے پاسے پالے ورگے ملںگّ دۄشی سن٬ جِہڑے گواہ نُۄں چاہ دا کپّ تک نہِیں پِلا سکدے٬ خرِیدݨا تاں دُۄر رِہا۔ اِہۄ کُجھ سۄچ کے بچن سِںگھّ اویسلا رِہا سی۔

اِس اویسلیپݨ دا نتِیجا ساہمݨے سی۔

اگلا گواہ وی مۄدن بھائیِچارے وِچۄں سی۔ اُہ سی بابُۄ بدماش۔

تفتِیش دَۄران لِکھے بِیان انُسار اُہ واݨ-وٹّݨا سی۔ اُہ رِکشا-چالک سی۔ اگوا والے دِن اُس نُۄں کۄئی سواری نہِیں سی مِلی۔ اِدھرۄں اُدھر تے اُدھرۄں اِدھر گیڑے مار-مار اُہ ہمبھّ چُکّا سی۔ کُجھ دیر سُستائُݨ لئی اُہ مۄدن دی ریڑھی کۄل کھڑۄئِیا سی۔ اِنے نُۄں اُتھے پالا اتے مِیتا پُجّ گئے۔ اُہناں نال بںٹّی وی سی۔ اُہ تِنّاں نُۄں جاݨدا سی۔ پالے دے آکھݨ ’تے اُہ اُہناں نُۄں گاںدھی بستی چھڈّ آئِیا سی۔ اُس نُۄں مذدُۄری دے دۄ دی تھاں چار رُپئے مِلے سن۔ اگلے دِن آپݨی اِک رِشتیداری وِچ اُہ راجستھان چلا گِیا۔ دۄ مہِینے بائد واپس آئِیا تاں پتا لگّا٬ بںٹّی دا کتل ہۄ گِیا۔

بابُۄ بںدّا وی خترناک سی اتے گواہی وی خترناک کِسم دی دِںدّا سی۔ مۄدن واںگ اُہ چھۄٹے-مۄٹے کیساں وِچ گواہی نہِیں سی پائُںدا۔ اُہ اجِہے کیساں وِچ ہی گواہ بݨدا سی٬ جِنہاں دی سمائِت سَیشن ججّ نیں کرنی ہںدّی سی۔

بچن سِںگھّ نُۄں بابُۄ ’تے بھرۄسا سی۔ ناں اُہ ڈرن والا سی٬ ناں وِکݨ والا۔

اُس دے اِسے گُݨ کارن پُلِس اُس نُۄں بہُت اہِم کیساں وِچ ورتدی سی۔ اُس نُۄں مرے کیساں وِچ جان پائُݨ لئی بُلائِیا جاںدا جاں اجِہے کیساں وِچ جِتھے اُس دی گواہی دا مُلّ لکھّاں رُپئے پَیݨا ہُںدّا۔ اُس دی گواہی کِسے اہِم نُکتے  ’تے رکھّی جاںدی۔ نُکتا اِدھر تاں دۄشی بری٬ اُدھر تاں سذا۔

مۄدن واںگ ناں اُہ لالچ وِچ آئُںدا سی ناں کِسے رِشتیدار جاں یار- دۄست دے دباء ہیٹھ۔ اُہ کیول اُسے تھاݨیدار دا آکھا منّدا٬ جِس نیں اُس نُۄں گواہ رکھِّیا ہُںدّا سی۔ گواہی مُکّرن دا مُلّ وی اُہۄ تھاݨیدار تَیء کردا سی۔

پَیسے تھاݨیدار پھڑدا۔ گواہی بابُۄ مُکّردا۔ دۄشی بری وی ہۄ جاںدا تے تھاݨیدار نُۄں آںچ تک ناں آئُںدی۔ گپھّے دۄہاں نُۄں مِلدے۔

بںٹّی کتل کیس وِچ ناں کۄئی بابُۄ دا مُلّ اُتار سکدا سی٬ ناں ناذر سِںگھّ تھاݨیدار اُس نُۄں مُکرن دا اِشارا کر سکدا سی۔ پھیر اُہ گواہی دیویگا کِئۄں نہِیں؟

سرکاری وکِیل نیں اِہ پُچھّ کے گواہی شُرُۄ کِیتی کِہ اُہ کِنّے چِر تۄں رِکشا چلائُںدا ہَے۔ رِکشا چلائُݨ والی گلّ سُݨدِیاں ہی بابُۄ تَیش وِچ آ گِیا۔ اُہ سرکاری وکِیل نُۄں جھئی لَے کے پِیا۔

“چار ٹرکّاں دے مالک نُۄں کی لۄڑ ہَے رِکشا چلائُݨ دی؟”

بابُۄ دا اُتّر  سُݨدِیاں ہی بچن سِںگھّ دے پَیراں ہیٹھۄں ذمِین کھِسکݨ لگّی۔

ناذر سِںگھّ اِہ کی غلتی کر بَیٹھا سی؟ گواہ رکھّدے سمیں اُس دی اکل ’تے پردا کِئۄں پَے گِیا سی؟ اُس نیں بِیان لِکھدے سمیں گواہ دا اگّا-پِچھّا کِئۄں نہِیں سی دیکھِیا۔

رِکشا بابُۄ نہِیں٬ بابُۄ دا باپ چلائُںدا سی۔

رِکشا چلائُݨ لئی اُس نُۄں نشا-پتّا کھاݨا پَیںدا سی۔ نشے-پتّے لئی جدۄں پَیسے ناں ہُںدّے٬ اُہ تھاݨے چلا جاںدا۔ اُس دا بھتِیجا تھاݨے دا مُنشی سی۔ نشے-پتّے بدلے بھتِیجا اُس نُۄں کِسے ناں کِسے کیس وِچ گواہ رکھّ لَیںدا۔ دۄہاں دا لاںگھا لںگھّ جاںدا۔

باپُۄ مرِیا تاں کبِیلداری دا بۄجھ بابُۄ سِر آ گِیا٬ پر رِکشا اُس تۄں اِک دِن وی ناں چلِّیا۔ رِکشے دی تھاں اُس نیں گواہِییاں والا دھںدّا پھڑ لِیا۔

اُہ جوان سی٬ دلیر سی۔ تھاݨیدار جِتھے اڑا دِںدے٬ اُہ سانہ واںگ اڑ جاںدا۔

پُلِس دا اِہ وِشواس پاتر دِناں وِچ ہی امِیر بݨ گِیا۔ اِک-اِک کر کے چار گڈِّییاں پا لئیِیاں۔ بںدُّۄک خرِید لئی۔ پھیر آپݨی پارٹی کھڑی کر لئی۔ ذمِیناں٬ پلاٹاں ’تے کبذے کرائُݨ دے ٹھیکے لَیݨ لگّا۔

اِلاکے دے سِرکڈھّ بدماش نُۄں رِکشے والا بݨا کے پیش کرن ’تے ججّ نُۄں وی ہاسا آ گِیا۔

بابُۄ دی اِک گھُرکی نیں بھںڈّاری دے وی کنّ کھڑے کر دِتّے۔

’اِہ وی گِیا‘ آکھدِیاں اُس نیں ہئُکا لِیا۔

بابُۄ نیں اِہ رُخ اُںجھ ہی نہِیں اپݨائِیا۔ اُس نُۄں سِدھّے راہ پائُݨ لئی مۄہن جی نیں ’جَیسے کۄ تَیسے‘ دا راہ اپݨائِیا سی۔

اِہ ذِمّیواری *تِیکاری فرںٹّ دے راجِںدّر نیں آپݨے سِر لئی سی۔ اُس نُۄں یاد سی٬ جوانی سمیں بابُۄ نیں ناذم سمہاں والے ’تے گواہی لِکھائی سی۔ جدۄں اُہ گواہی دیݨ کچہِری وِچ گِیا تاں سمہاں والے نیں اُس نُۄں کۄرٹ-رُۄم وِچ ہی للکار دِتّا سی۔

“بابُۄ٬ سچّ-سچّ بۄلِیں٬ نہِیں پھیر دیکھ لئیِں۔ میرے ساتھی تیری ذبان کٹّ کے میذ ’تے رکھّ دیݨگے۔”

تے گھبرائے بابُۄ دی گھِگّی بجھّ گئی سی۔

اُسے سمہاں والے نُۄں اِک وار پھیر بابُۄ دے متھّے لائِیا گِیا سی تے اِک وار پھیر اُس دا چادرا گِلّا ہۄئِیا سی۔

’وکِیلاں دے کنّ کُترن والے بابُۄ نُۄں کی ہۄ گِیا؟‘ بھںڈّاری کِیاس ارائیِیاں کردا ہی رہِ گِیا تے اُدھر بابُۄ سارا بِیان مُکّر گِیا۔

بھںڈّاری اُکّا ہی دِل چھڈّ گِیا۔ اُس نیں ہذاراں کیس لڑے سن۔ اُس نال اِنی بھَیڑی کدے نہِیں سی ہۄئی۔ پُلِس نیں کیس بݨائِیا جاں ذابتا پُۄرا کِیتا سی؟ مُدئّی دھِر دے وکِیل ترلۄمچھّی ہۄ رہے سن۔ سفائی دھِر دے وکِیل آرام نال کُرسِییاں ’تے بَیٹھے سن۔ ہۄݨا اُلٹ چاہِیدا سی۔

بچن سِںگھّ وی کسُۄتی ستھِتی وِچ پھس گِیا۔ ادھّے گھںٹّے وِچ دۄ گواہ بھُگت گئے۔ باکِییاں دا وی اِہۄ اںذّام ہۄݨا سی۔ ادالت دے اُٹھّݨ وِچ ہالے ڈیڈھ گھںٹّا باکی سی۔ وَیسے وی اُہ سارے گواہ بھُگتائُݨ دا وچن دے چُکّا سی۔ سماں سماپت ہۄݨ دا بہانا نہِیں سی گھڑِیا جا سکدا۔ گواہاں نُۄں باہرۄ-باہری بھجائُݨا وی مُشکل سی۔ اُہ پہِلاں ہی کابُۄ کر لئے گئے سن۔

گواہاں دے بِیمار ہۄݨ دا بہانا وی نہِیں سی چلّ سکدا۔ ہُݨے اُہ رِشٹ-پُشٹ دی پُشٹی کر کے گئے سن۔

اُہ باکی گواہاں نُۄں ٹالے تاں کِس ترہاں؟ بچن سِںگھّ نُۄں کُجھ سمجھ نہِیں سی آ رِہا۔

پالا اتے مِیتا چۄر-اُچکّے سن۔ اُہناں تۄں تاں چۄری دے کیس دی پَیروائی نہِیں سی ہۄئِیا کردی۔ کتل کیس کھیرُۄں-کھیرُۄں کِویں کر گئے؟ پِیارے لال دے مُۄںہ تۄں مکھّی نہِیں سی اُٹھِیا کردی٬ اُس اںدّر اکل دا پھُہارا کِویں پھُٹّ پِیا؟ مۄہن جی دا اِہ پہِلا کتل کیس سی۔ اُہ وی پالکی والے واںگ ہِکّ چَۄڑی کری کھڑا سی۔ گہِری چال چلّ رِہَے۔ اِہ اِنہاں دی آپݨی اکل دا کمال نہِیں ہۄ سکدا۔ ذرُۄر اِہناں پِچھّے کۄئی ہۄر تاکت کمّ کر رہی ہَے۔ اُہ کِہڑی بلا ہَے؟ کِسے نُۄں کۄئی تھہُ-پتا نہِیں سی لگّ رِہا۔

مۄہن جی آپݨی چلاکی نال چکّروِئۄُ رچ چُکّا سی۔ ہُݨ کِسے وی گواہ نُۄں اُس وِچۄں باہر کڈھّݨا مُشکل سی۔

سِر سُٹّ کے اُہ اگلا گواہ بھُگتائُݨ لگّا۔

سکُۄل دے چپڑاسی مُرلی نُۄں پُلِس نیں گواہ رکھِّیا سی۔

پُلِس انُسار بںٹّی نُۄں پالے اتے مِیتے دے ہوالے اُسے نیں کِیتا سی۔ ادھّی چھُٹّی سمیں اُہ سکُۄل آئے سن۔ پالے نیں دسِّیا سی کِہ لالا جی بِیمار ہن۔ اُہ بںٹّی نُۄں لَیݨ نہِیں آ سکے۔ بںٹّی دا ماما گھر آئِیا بَیٹھا ہَے۔ اُہناں نانکے جاݨا ہَے۔ اُہ بںٹّی نُۄں لَیݨ آئے ہن۔ بںٹّی نُۄں بُلا دِتّا جاوے۔ مُرلی اُہناں دِییاں گلّاں وِچ آ گِیا۔ اُس نیں بںٹّی نُۄں کلاس وِچۄں بُلا کے اُہناں دے ہوالے کر دِتّا۔

اِس گواہ نال کِویں نجِٹھِّیا جاوے؟ جدۄں لِیگل سَیلّ دے وکِیلاں وِچکار بہِس ہۄئی سی تاں پِیارے لال نیں متّ پْرگٹائِیا سی کِہ کانُۄنی نذرِیئے تۄں اِس گواہ دی کۄئی مہتّتا نہِیں۔ بںٹّی کرِیب وِیہ دِن گُمّ رِہا سی۔ بںٹّی دی مَۄت دے پںدّراں دِناں بائد تک وی پُلِس دۄشِییاں دی شناخت نہِیں کر سکی۔ اِس سارے ارسے دَۄران مُرلی سکُۄل وِچ ہاذر رِہا سی۔ دۄشِییاں دی گْرِفتاری تۄں پہِلاں وی پُلِسنے اِہناں تۄں کئی وار پُچھّ-گِچھّ کِیتی سی۔ جے اِسے ترہاں واپرِیا ہُںدّا تاں اِسنیپہِلاں بِیان کِئۄں ناں دِتّا؟ اِہ پِچھّۄں گھڑی کہاݨی سی۔ ادالت منّݨنہِیںلگّی۔

پر گُرمِیت کِسے ترہاں دا وی ذۄخم اُٹھائُݨ نُۄں تِیار نہِیں سی۔ بھاویں پِیارے لال دی پُشٹی لئی سَیلّ کۄل پُلِس دِییاں آپݨِییاں لِکھِییاں رِپۄرٹاں اتے ذِمنِییاں مَۄجُۄد سن پر اِہ سِیاسی کیس سی۔ اجِہے کیساں وِچ کئی وار مامُۄلی جِہی گواہی وی پھاںسی دا کارن بݨ جاںدی سی۔

سیوادار بابا جی دا اُپاشک سی۔ اِس سکُۄل وِچ اُس نُۄں بابا جی نیں نَۄکری دِوائی سی۔ اُس دی بُڈھّی ماں نُۄں بُڈھاپا پَینشن لَے کے دِتّی سی اتے باپ نُۄں ٹی.بی. ہسپتال وِچ داخل کرائِیا سی۔ سچّی گواہی تۄں رۄکݨا ماڑی گلّ سی۔ جھُۄٹھ بۄلݨ تۄں تاں بابا جی اُس نُۄں رۄک ہی سکدے سن۔

بابا جی دی اپِیل ’تے مُرلی چکّاں دے پُڑاں وِچ پھسِیا مہِسُۄس کرن لگّا۔ اِک پاسے پُلِس٬ مُکھّ ادھِیاپک دی دھمکی اتے سںگھّ والِیاں دا ڈںڈّا٬ دُۄجے پاسے اُس دی آپݨی ذمِیر اتے بابا جی دی اپِیل۔

سۄچ-وِچار کے وِچکارلا رستا لبھِّیا گِیا۔ باکی بِیان مُرلی بیشکّ دے دیوے٬ بسّ پالے اتے مِیتے نُۄں پچھاݨن تۄں ناںہ کر دیوے۔ اِس ترہاں سپّ وی مر جاݨا سی اتے لاٹھی وی بچی رہِݨی سی۔

سیوادار نیں اِسے ترہاں کِیتا۔

“ذرا اُہناں بںدِّیاں نُۄں تاں پچھاݨ, جِنہاں ہوالے تُۄں بںٹّی نُۄں کِیتا سی۔”

مُرلی نُۄں ادالت وِچ ہاذر بھِیڑ وِچۄں دۄشِییاں دی شناخت کرن دا ہُکم ہۄئِیا۔ مُرلی نیں دِماغ ’تے بتھیرا ذۄر پائِیا پر اُہ کِسے ولّ اُںگل ناں کر سکِیا۔

سرکاری وکِیل دے ہُکم ’تے دۄشِییاں نُۄں کٹہِرے وِچ کھڑا کِیتا گِیا۔ پھیر اُہناں ولّ اُںگل کر کے مُرلی تۄں پُچھِّیا گِیا۔

“دیکھ٬ اِہۄ نیں ناں اُہ بںدّے؟”

مُرلی نیں کُجھ دیر ڈُۄںگھائی نال سۄچِیا۔ پھیر ناںہ وِچ سِر ہِلا دِتّا۔ اِہ اُہ بںدّے نہِیں۔

سرکاری وکِیل دے پُچھّݨ ’تے اُس نیں سپشّٹِیکرن دِتّا۔ پُلِس نیں اُس دا بِیان لِکھِیا سی۔ بِیان وِچ اُس نیں پالے اتے مِیتے دا ناں وی درج کرائِیا سی۔ پر اِہ ناں-پتے اُس نُۄں پُلِس نیں ہی دسّے سن۔

سفائی دھِر دے سوالاں دا جواب دِںدِّیاں اُس نیں ستھِتی ہۄر سپشّٹ کِیتی۔ اُہ کِسے پالے اتے مِیتے نُۄں پہِلاں نہِیں سی جاݨدا۔ گواہی لِکھدے سمیں پُلِس نیں اُس نُۄں دۄ بںدّے دِکھائے سن۔ نالے آکھِیا سی اِہۄ پالا اتے مِیتا ہن۔ اِہناں نُۄں چںگّی ترہاں دیکھ لَے۔ ادالت وِچ شناخت کرنی پئیگی۔ وَیسے اِہ بںدّے اُہ نہِیں جِہڑے پُلِس نیں اُس نُۄں دِکھائے سن۔

اِہ اُہ نہِیں٬ جِہڑے بںٹّی نُۄں سکُۄلۄں لَے گئے سن۔ اِہ تاں کۄئی ہۄر ہی ہن۔

کھُۄہ ’چ اِٹّ سُٹّݨ والے اِس گواہ نُۄں سرکاری وکِیل گھُۄرے جاں شاباش دیوے۔ اِس نیں پُلِس دا پکھّ وی پُۄرِیا سی اتے سفائی دھِر دا وی۔ چلۄ شناخت نہِیں کر سکِیا ناں سہی۔ گھٹّۄ-گھٹّ اِہ تتھّ تاں مِسل ’تے آئِیا کِہ دۄ بںدِّیاں نیں مُرلی راہِیں بںٹّی نُۄں سکُۄلۄں باہر بُلائِیا سی۔ ہالے بہُت گواہ باکی سن۔ مُلذماں دی شناخت کِسے ہۄر کۄلۄں کروا لئیگا۔

ہَۄسلا پھڑدے بچن سِںگھّ نیں اگلا گواہ تلب کِیتا۔ اُہ مِیتے دی گُیاںڈھݨ بھاگۄ سی۔

بھاگۄ نیں پُلِس لئی اِہ سابت کرنا سی کِہ اُہ مِیتے دی گُیاںڈھݨ ہَے۔ مِیتا وی اِکلّا رہِںدّا ہَے اتے بھاگۄ وی۔ اگاںہ پالا اتے مِیتا یار ہن۔ اُہ مِل کے چۄرِییاں کردے ہن۔ بچّے نُۄں اگوا کر کے پہِلاں اُہ مِیتے دے گھر لِیائے سن۔ جدۄں سختی ودھ گئی تاں اُہ بھاگۄ دے گھر لَے آئے۔ اِس بدلے اُس نُۄں سَۄ رُپِیا وی مِلِیا اتے دھمکی وی۔ جے گلّ باہر نِکلی تاں بھاگۄ دی خَیر نہِیں۔ ڈردی بھاگۄ نیں کِسے کۄل بھاف تک ناں کڈھّی۔ بچّے لئی دُدھّ٬ ٹافِییاں٬ بِسکُٹ اتے برَیڈّ غفُۄر مِییاں دی دُکان تۄں آئُںدے رہے۔ کتل والی رات اُہ بچّے نُۄں اُتھۄں لَے گئے۔ آکھدے سن اُس دے ماپِیاں کۄل چھڈّ کے آئُݨا ہَے۔ اُس نُۄں تاں تِیجے دِن پتا لگّا کِہ بچّا اُہناں مار دِتَّے۔ دۄویں خترناک مُجرم سن۔ کئی وار کَید کٹّ چُکّے ہن۔ چھُرا مار دیݨا اُہناں لئی مامُۄلی گلّ سی۔ جِنّا چِر اُہ پُلِس دے ہتھّ نہِیں آئے بھاگۄ نیں اِہ راذ آپݨے اںدّر ہی چھُپائی رکھِّیا۔ پھڑے گئے تاں جھٹّ پُلِس کۄل بِیان درج کروا دِتّا۔ جِہڑی سبّل دۄشِییاں کۄلۄں برامد ہۄئی٬ اُہ بھاگۄ دی ہی سی۔

بھاگۄ دا پُۄرا رِکارڈ مۄہن جی کۄل مَۄجُۄد سی۔ اِہ اَۄرت بھاویں گواہاں دے کٹہِرے وِچ پہِلاں کدے نہِیں سی کھڑۄتی پر مُلذماں دے کٹہِرے وِچ اکسر کھڑۄںدی سی۔ آواراگردی وِچ اُس دا کئی وار چلان ہۄئِیا سی۔ کدے بری ہۄ جاںدی تے کدے نیک-چلنی دی ذمانت ہۄ جاںدی۔ اِہناں سذاواں دے آدھار ’تے اُہ ’دس نمبّری‘ وی گردانی گئی سی۔

کیس بھُگتدی-بھُگتدی بھاگۄ نُۄں کچہِری دا چسکا پَے گِیا۔ اُہ ڈرائیِوراں٬ کںڈّکٹراں تۄں آپݨے سرِیر دا گھاݨ کِئۄں کرائے۔ کچہِری وِچ بتھیرے کدردان سن اُس دے۔ مِہنت گھٹّ٬ مذدُۄری ذِیادا۔

پہِلاں اُس نیں آپݨے وکِیل نال یاری لائی تے پھیر مُنشی نال۔ مُنشی نیں اگاںہ بابُۄیاں٬ اہِلکاراں نال واکفِیئت کروا دِتّی۔ ہَۄلی-ہَۄلی اُس دی جاݨ- پہِچاݨ پُلس نال وی ہۄ گئی۔ پھیر ناں کدے اہ پھڑی گئی٬ ناں چلان ہۄئِیا۔

پِچھلے دۄ سال تۄں اُہ گھر بَیٹھی سی۔ وی.ڈی. ورگی بھِیانک بِیماری اُس نُۄں آ چمبّڑی سی۔ اُس دے آشکاں دی گِݨتی گھٹدی-گھٹدی سِفر ’تے پُجّ گئی سی۔ مُنشِییاں تے اہِلکاراں نیں اُس نُۄں دھکّے مارنے شُرُۄ کر دِتّے سن۔

بھُکھّی مردی بھاگۄ لئی تاں اِک رُپِیا وی لکھّ ورگا سی۔ اِس گواہی لئی اُس نُۄں تِنّ سَۄ مِلݨے سن۔ دۄ سَۄ پہِلاں مِل چُکّا سی۔ سَۄ بائد وِچ مِلݨا سی۔ پیٹ دی اگّ بُجھائُݨ خاتر بھاگۄ مِیتے وِرُدھّ گواہی دیݨ نُۄں پھِردی سی۔

اُہۄ مِیتا٬ جِہڑا اُس نُۄں ماں آکھدا سی٬ اُہۄ مِیتا٬ جِس نُۄں اُہ پُتّ آکھدی سی۔ ویلے-کُویلے مِیتا اُس دے کمّ آئُںدا رِہا سی۔ کرفِئۄُ سمیں بھاگۄ دۄ دِن بھُکھّی بَیٹھی رہی سی۔ جے مِیتا رۄٹی ناں دِںدّا تاں اُس دا کدۄں دا ’رام نام ستِ‘ ہۄ گِیا ہُںدّا۔ پر لۄک آکھدے ہن٬ جدۄں سپّݨی بھُکھّی ہُںدّی ہَے تاں آپݨے ہی آںڈے پی جاںدی ہَے۔ اِسے ترہاں دی ڈَیݨ بݨی بَیٹھی سی بھاگۄ۔

“چار چھِلّڑاں خاتر آپݨے پُتّ نُۄں پھاہے لوائیںگی؟ چںگّی ماں ہَیں تُۄں؟” مِیتے دا اِہ سوال لَے کے جدۄں جِیون آڑھتِییا اُس نُۄں مِلِیا سی تاں اُہ پھُٹّ-پھٹّ کے رۄئی سی۔

سَۄ رُپئے دا تاں تِیہ کِلّۄ آٹا وی نہِیں آئُݨا۔ جِیون آڑھتِیئے نیں اُس دے گھر کݨک دی بۄری وی سُٹوائی اتے پںجّ سَۄ رُپِیا وی دِتّا۔

بھُکھّے ڈھِڈّ بھاویں بھاگۄ کُفر تۄل دِںدّی۔ رجّ-پُجّ کے اُہ مِیتے نال دھرۄہ نہِیں سی کما سکدی۔

بھری کچہِری وِچ مِیتے دا سِر پلۄس کے اُس نیں آکھِیا سی۔

“میرا پُتّ ہۄر کُجھ وی ہۄوے پر اِک بچّے دا کاتل نہِیں ہۄ سکدا۔

سفائی دھِر نیں اِتھے ہی سبر نہِیں سی کِیتا۔ پُلِس دے دائوے جھُٹھلائُݨ لئی اُس نیں اُس رِپۄرٹ دی نکل پیش کِیتی٬ جِس وِچ گھر-گھر دی تلاشی لئے جاݨ دا ذِکر سی۔ اِس رِپۄرٹ انُسار کرفِئۄُ اتے تلاشِییاں والے دِناں وِچ پُلِس مِیتے اتے بھاگۄ دۄہاں دے گھر گئی سی۔ دۄویں آپݨے گھر مَۄجُۄد مِلے سن۔ دۄہاں دے گھراں دی تلاشی ہۄئی سی۔ پھیر بچّا اُس سمیں کِتھے سی؟

اجّ دا آخری گواہ غفُۄر مِییاں سی۔ اُہ گاںدھی بستی وِچ کرِیانے دی دُکان کردا سی۔ پُلِس انُسار جِنّا چِر بںٹّی اُس بستی وِچ بںدّی بݨا کے رکھِّیا گِیا سی٬ اُس دے کھاݨ-پِیݨ دا سمان اِسے دی دُکان تۄں آئُںدا رِہا سی۔ بںٹّی برَیڈّ٬ ٹافِییاں اتے بِسکُٹ کھاݨ دا شَۄکِین سی۔ اِہناں تۄں سِوا اُہ کۄئی چِیذ نہِیں سی کھاںدا۔ اُہناں دِناں وِچ پالا٬ مِیتا اتے بھاگۄ اُس تۄں اِہ چِیذاں چۄکھی ماترا وِچ لَے کے جاںدے سن۔

غفُۄر مِییاں دِین اِیمان والا بںدّا سی۔ پںجّ وکت نماذ پڑھدا سی۔ جدۄں بھںڈّاری نیں اُس دا بِیان پڑھ کے سُݨائِیا تاں اُس نیں کنّاں نُۄں ہتھّ لا کے تۄبا کِیتی سی۔ اُہ اِہ کُفر نہِیں تۄل سکدا۔ اُہ رُکھّی-سُکھّی مِلݨ نال ہی الّہا دا شُکر گُذار ہَے۔ کِیامت والے دِن اُہ کی جواب دیویگا؟

غفُۄر نُۄں مۄہݨ لئی بھںڈّاری نیں دھرم-کرم ’تے اِک لمبّا سارا بھاشݨ جھاڑِیا۔ بُرائی دے خاتمے لئی جے جھُۄٹھ وی بۄلݨا پئے تاں اُس تۄں وی گُریذ نہِیں کرنا چاہِیدا۔ آپݨی دلِیل دی پُشٹی لئی بھںڈّاری نیں مہامبھارت وِچۄں اِک اُداہرݨ پیش کِیتی۔ دھرم-پُتّر یُدھِشٹر نیں ساری اُمر کدے جھُۄٹھ نہِیں سی بۄلِیا۔ اِک وار اُہناں دے ساہمݨے دی گئۄُ لںگھّی۔ گئۄُ پِچھّے کسائی لگّا ہۄئِیا سی۔ کسائی نیں گئۄُ کِدھر گئی ہَے اِس بارے دھرم-پُتّر تۄں ہی پُچھّ لِیا۔ دھرم-پُتّر دھرم سںکّٹ وِچ پھس گئے۔ سچّ بۄلدے ہن تاں گئۄُ ہتِّیا ہُںدّی ہَے٬ جھُۄٹھ بۄلدے ہن تاں دھرم بھْرِشٹ ہُںدّا ہَے۔ آخر اُہناں جھُۄٹھ بۄلݨ نُۄں ترجِیہ دِتّی۔ اُہناں دے جھُۄٹھ بۄلݨ نال گئۄُ دی جان بچ گئی۔ دھرم گْرںتھّ اُہناں دے اِس جھُۄٹھ نُۄں پاپ نہِیں٬ سگۄں پُنّ منّدے ہن۔ اِہۄ ستھِتی غفُۄر دی سی۔

بھۄلا غفُۄر گلّاں وِچ آ گِیا۔ جے دھرم-پُتّر جھُۄٹھ بۄل سکدے ہن تاں اہ کِئۄں نہِیں؟

سمّتی نیں وی اُس دی کمذۄری لبھّ رکھّی سی۔ دھارمِک وہِݨ وِچ وہِ کے جے  اُہ بۄلݨ لئی منّ سکدا ہَے تاں کُران شرِیف دی ہاذری وِچ اُہ سچّ بۄلݨا وی منّ جائیگا۔

ہُݨ تک سبھ گواہاں نُۄں ’دھرم نال سچّ بۄلݨ’ دی جۄ سہُں کھُیائی گئی سی٬ اُہ ذبانی-کلامی سی۔ گُݨ-گُݨ کر لَیݨ اتے سچّمُچّ دھارمِک گْرںتھّ ’تے ہتھّ رکھّ کے سہُں کھاݨ وِچ ذمِین اسمان دا فرک سی۔ اِسے فرک نُۄں مِٹائُݨ لئی گُرمِیت نیں پوِتّر گںرّتھ نُۄں ادالت وِچ مںگّوائِیا سی۔ اُس دا تجربا آکھدا سی کِہ دھارمِک رُچِییاں والے اِنسان اِشٹ دی سہُں کھا کے آپݨے جانی دُشمݨاں دے خِلاف وی جھُۄٹھ نہِیں بۄلدے۔ اُہ غفُۄر دی اِسے کمذۄری دا فائِدا اُٹھائُݨا چاہُںدّا سی۔

غفُۄر دی کمذۄری سرکاری وکِیل وی سمجھدا سی۔ اُس نیں غفُۄر دے چںگّی ترہاں سہُں کھاݨ ’تے ذۄر نہِیں سی دِتّا۔

“جۄ آکھاںگا٬ سچّ آکھاںگا” ملمی جِہی جِیبھ نال اِنا کُ آکھ کے “اِیمان  نال سچّ آکھاںگا” ورگا اہِم واک ہذم کر لِیا سی۔

گواہ دے ادھُۄری سہُں چُکّݨ ’تے سفائی دھِر نُۄں سخت اِتراذ سی۔

ہرے کپّڑے وِچ لپیٹِیا دھارمِک گْرںتھّ ادالت وِچ مںگّوائِیا گِیا۔ دھارمِک گْرںتھّ دی ہاذری وِچ جدۄں غفُۄر نُۄں سچّ بۄلݨ لئی آکھِیا گِیا تاں غفُۄر دے نال-نال بچن سِںگھّ نُۄں وی تریلی آ گئی۔

پوِتّر گْرںتھّ دی ہاذری وِچ غفُۄر اِہۄ آکھ سکدا سی کِہ جِس بستی وِچ اُہ دُکان کردا سی٬ اُس دے وسنِیکاں وِچ ناں برَیڈّ خرِیدݨ دی پرۄکھۄں سی٬ ناں بِسکُٹ۔ کرفِئۄُ دے دِناں وِچ تاں اُس کۄل آٹا٬ آلُۄ اتے لکّڑاں وی نہِیں سن بچِییاں۔ دُدھّ٬ برَیڈّ دی گلّ تاں دُۄر سی۔ جدۄں اُہ آپݨی دُکان ’تے اَیش دِییاں اِہ وستاں رکھّدا ہی نہِیں تاں اِہناں نُۄں کِسے ولّۄں خرِیدݨ دا سوال ہی پَیدا نہِیں ہُںدّا۔

غفُۄر مِییاں دی گواہی دے نال ہی اُس دِن دی کاروائی سماپت ہۄ گئی۔

پِیارے لال پْرَیس کانفرںسّ بُلائُݨا چاہُںدّا سی۔

بابا جی اتے گُرمِیت اِس دے اُلٹ سن۔ ہالے خُشی والی کۄئی گلّ نہِیں سی۔ اسل لڑائی ہالے شُرُۄ ہۄݨی سی۔

اجّ دی کاروائی تۄں گھبرائی پُلِس نیں گواہاں ’تے کڑاکا چاڑھنا سی اتے سرکار نیں ججّ ’تے۔

ناما-نِگاراں دا کھہِڑا چھڈّ کے اُہناں نُۄں آئُݨ والِییاں سمسِّیاواں دے ٹاکرے لئی تِیاری کرنی چاہِیدی سی۔