کۄرۄنا وائِرس تۄں بچا واستے سرکاراں نیں تُرںتّ تالابںدّی٬ گھربںدّی٬ سماجِک پھاسلابںدّی٬ لاذمی اِکاںتبںدّی٬ آدِ سختی نال لاگُۄ کر دِتّے۔ لائے وی بِناں کِسے تِیاری/ پْربںدھّاں دے۔ جِویں وی٬ جِتھّے وی کۄئی سی٬ جِسمانی تے مانسِک تَۄر ’تے گھِر گِیا۔ جرواݨِیاں ولّۄں پائے گھیرے واںگ۔ لۄک اچانک اسمانۄں ڈِگّی بِجلی واںگ سہِم گئے۔ وِشیش کرکے پْرواسی٬ وِدیشی تے وتن وِچلے۔ سرکاراں دے ہِٹلری بِیاناں٬ چالاں (کُچالاں) تے املاں تۄں لگّدا ہَے کِہ اُنہاں نُۄں کۄرۄنا نالۄں چۄݨاں دی ذِیادا چِںتّا ہَے۔ اِہ بںدِّییاں واتاورݨ نُۄں ساف-سُتھرا بݨائُݨ وِچّ تاں ور سابت ہۄئیِیاں پر کِرتِییاں٬ مذدُۄراں٬ کِساناں تے بذُرگ پْرواسِییاں لئی سراپ بݨِییاں ہۄئیِیاں نیں۔ وِدیشی پْرواسِییاں نُۄں کھاݨ-پِیݨ, رہِݨ-سہِݨ دی بھاویں کۄئی بہُتی سمسِّیا نہِیں٬ پر دوا-دارُۄ مُکّ گئے ہن٬ جۄ اِکّ وڈّی تے گمبھِّیر سمسِّیا بݨے ہۄئے ہن۔ دُۄجا٬ جیٹھ-ہاڑ دے تپدے مَۄسم نیں بہُتا ہی تپائِیا تے ستائِیا پِیا ہَے۔ اِکّ ویراں تاں چھتّݨی ہتھّ لوا دِتّے۔ مردے کی ناں کردے۔ بھجّ نٹھّ کے لۄڑِیںدے اۄڑھ-پۄڑھ کِیتے۔ کُجھ راہت مِلی۔ اِہ پہِلاں ہمیش ہی مارچ-اپرَیل وِچّ واپس اُڈاری مار جاںدے سن۔ گرمی نال مُکابلا کرن والے گھریلُۄ بِجلئی یںتّر وںڈّے-ترںڈّے گئے ہۄئے سن۔

اینِییاں تںگِّییاں٬ بںدّشاں٬ بںدِّییاں٬ بںدھّیجاں وِچّ جِئُݨا تاں پَیݨا ہی سی پر نِرے جِئۄُݨ نال نہِیں سی سردا۔ ہۄںد ہی خترے وِچّ پئی ہۄئی سی٬ جِس کارن اُہ اُداسِینتا٬ دِلگِیری وِچّ ڈُبّݨ لگّے۔ اِکلّتا بہُتی واری دباء تے بیئرامی والی ہالت پَیدا کر دِںدّی ہَے۔ اِہ ہالت سِہت لئی اِکّ گمبھِّیر خترا ہُںدّی ہَے۔ اِہ ہالت ہی سماجِک جِیون وِچّۄں پِچھّے ہٹݨ دا کارن بݨ جاںدی اےَ۔ وَیسے پِچھاںہ ہٹ جاݨا اِکّ لابھکاری تے ستِکارت پْرماݨچِنّہ وی ہُںدّا ہَے۔ مِتھِہاس وِچّ وِراگی٬ تِیاگی٬ تپسّوی٬ یۄگی (جیسِس٬ بُدھّا٬ اۄڈِین٬ لئۄ ذُۄ) دے جںگّلی جھَۄمپڑِیاں٬ گُفاواں وِچّ الۄپ ہۄݨ دے کِسّے٬ کہاݨِییاں سُݨدے رہے ہاں۔ اِہ وی اِکّ مانسِک وِکاس٬ بھرپائی ہُںدّی ہَے۔ اِس دَۄران سوَے-اُتپتی (سوَے-شُدھّتا) ہۄݨ ’تے وِئکتی مُڑ جِیون وِچّ آ ہاذر ہُںدّا ہَے٬ جدۄں اُس نُۄں آپݨے اِشٹ دی کۄئی نُۄری رِشم اُس دے من وِچّ جھلک پَیںدی ہَے۔

مَیں اِکّ دِن ڈُۄںگھی اُداسی دے آلم وِچّ ڈُبِّیا پِیا سی۔ سۄچ پڑھائُݨ سِمْرتِییاں دے گلِیاراں وِچّ پہُںچّ گئی۔ سِکھِّیا دے ارتھاں اتے اُدیشاں بارے کِیتِییاں گلّاں من وِچّ گھُمّݨ لگّ پئیِیاں۔ اَیجُۄکیشن اِکّ جِیون بھر دی پْرکِرِیا ہُںدّی ہَے۔ اِہ تاں کُکھّ تۄں کبر تکّ دا امل ہَے؛ اِہ تاں جِیون بھر دی پْرکِرِیا ہُںدّی ہَے۔ نال ہی آدرشواد ولّۄں دِتّا گِیا سِکھِّیا دا اُدیش ’سوَے-پچھاݨ’ دِماگ وِچّ لِشکݨ لگّ پِیا۔ ’من تُۄں جۄت سرُۄپ ہَیں آپݨا مُۄل پچھاݨُ’۔ اِہ اُدیش نِپُنّتا (پرپھَیکشن) ولّ تۄردا ہَے٬ جۄ پْراپت تاں ہۄ نہِیں سکدا٬ پر اسِیں اُس ولّ ودھݨ دی کۄشِش اُمر بھر کردے رہِںدّے ہاں۔ نِپُنّتا تیرا نام تاں پْرماتما٬ کرتا٬ کرتار ہَے۔ دُۄجے پاسے٬ پْرکِرتِیواد٬ پْریۄگواد تے ہۄںدواد (استِتواد) نیں کْرموار سِکھِّیا دِییاں کیول وِدھِییاں تے املی جِیون دِییاں اسلِیئت دے پْرسںگّاں دِییاں وڈّمُلِّییاں باتاں پائیِیاں ہن۔ سِکھِیارتھِییاں نُۄں اُتشاہت کرن والِییاں ساری گلّاں چیتے وِچّ گھُمّݨ لگّ پئیِیاں۔ اِہناں باتاں نیں نِجّ نُۄں اَیسا ہُلارا دِتّا کِہ اُٹھّ کے بَیٹھا ہی نہِیں٬ سگۄں مہان وِچارواناں٬ دارشنِکاں نال آپݨے آپ نُۄں جا جۄڑِیا اتے پہِلاں نالۄں ودھیرے کِرِیاشِیل ہۄ تُرِیا۔ پرِوارک تے باگ-بگِیچی دے کمّاں وِچّ ہتھّ وٹائُݨ لگّ پِیا۔ پھُلّاں٬ فلاں٬ سبذِییاں نُۄں پاݨی لائُںدِیاں٬ نِہاردِیاں سرُۄر جِہا آ جاںدا۔

ہَۄلی ہَۄلی٬ تھۄڑھے دِناں وِچّ سماجِک سبںدھّاں اتے اسل انُبھواں وِچّ کھپّا مِٹدا مہِسُۄس ہۄئِیا۔ سوَے-پچھاݨ کی ہَے٬ دی لۄء جِہی ہۄݨ لگّ پئی۔ جِویں پُۄرب ولّۄں سرگھی ویلے دِییاں رِشماں لۄء دیݨ لگّ پَیںدِییاں ہن۔ مانوی کدراں دا کدردان ہۄݨا سوَے-پچھاݨ (ہۄںدواد) دا اِکّ اہِم جُذّ ہُںدّا ہَے٬ دُۄجا٬ دُۄجِیاں نُۄں ودھ مہتّو دیݨا؛ تِیجا٬ وِئکتِیگت بھاونا دی کدر کرنا؛ چَۄتھا٬ سوَے-آذادی اتے پںجّواں٬ سوَے-ستِکار٬ سوَے-پِیار جۄ اُس دی بھائیِچارک کِرِیاشِیلتا اتے لابھکاری ہۄݨ وِچّۄں پْراپت ہُںدّا ہَے۔ اِہ ہی ہن ہۄںدواد (استِتواد) دِییاں مُۄل وِشیشتاواں۔ گُرباݨی کہِںدّی ہَے: ’ایک نُۄر تۄں سبھ جگ اُپجِیا٬ کَۄݨ بھلے کَۄݨ مںدّے’۔ کُدرت ولّۄں بخشے آپݨے اسلے نُۄں پچھاݨنا۔ ’ہر ذررے-ذررے وِچّ اُسدا نُۄر ہَے٬ تُجھ کۄ نذر ناں آئے تۄں کِس کا کسُۄر ہَے’۔ بسّ اِس نُۄر دی پچھاݨ پْرتھم ذرُۄرت ہُںدّی ہَے۔ سوَے-پچھاݨ نال آپݨِییاں اِچھّاواں٬ لالساواں پِچھّے رہِ جاںدِییاں ہن۔ وِئکتی جاگدا٬ جگدا ہی نہِیں سگۄں جگائُݨ والی پدھّتی اپݨا لَیںدا۔ ہۄںدوادی دْرِشٹی وِئکتی نُۄں اِکّ وِکّلۄترے جِہے بھُۄدْرِش ’تے لِیا کھڑھا کردی ہَے۔ اِس دْرِشٹی ’تے آپݨِییاں وِئکتِیگت رُچِییاں٬ پْرتِبھاواں تے سمبھّاوناواں دی پچھاݨ ہۄݨ لگّ پَیںدی ہَے۔ اِس دی نُۄری لِشکۄر نال بںدّا ڈھہِںدّی تۄں چڑھدی کلا وِچّ ہۄ جاںدا ہَے اتے منۄبل اُپرلے گیئر پَے جاںدا ہَے۔

کِسے وی گمبھِّیر سںکّٹ نُۄں سمجھݨ تے اُس نال سِجھّݨ واستے ہر جِیو کۄل اِکّ ڈھلݨہار کُدرتی پْروِرتی وی ہُںدّی ہَے٬ جۄ سوَے-رکھِّیا واستے ودھیرے کِرِیاشِیل ہۄ جاںدی ہَے۔ کُجھ سال پہِلاں مَیں اِکّ لیکھ لِکھِیا سی ’کۄٹھی لگّے پْرواسی بذُرگ’۔ کۄرۄنا تالابںدّی نیں ہُݨ اُدۄں نالۄں پْرواسِییاں دی ہالت بد تۄں بدتر بݨا دِتّی ہَے۔ ہُݨ جاپدا ہَے کِہ ’کۄرۄنا لگّے پْرواسی‘ بݨے ہۄئے ہاں۔ اُدۄں کیول آپݨے آلہݨے دی چِںتّا سی٬ ہُݨ نال نال آپݨے آپ دی وی چِںتّا ہَے۔ ارتھ مںدّی پہِلاں نالۄں وی ودھیرے نِواݨاں ولّ ودھ رہی ہَے۔ ہُݨ کدی کدی اُمر دے تکاذے دے سنمُکھ کۄرۄنا کرکے ودھیرے گمبھِّیر سِہت سںکّٹ مہِسُۄس ہُںدّا ہَے۔ سمُچّی پْرستھِتی وِچّۄں سۄچ کدی کدی لِشک ماردی ہَے: منا کِتے جاہ جاںدی ہی ناں ہۄ جائے! پر پھِر ہَۄسلا آ جاںدا ہَے٬ بںدِّیا تیرے نالۄں وی بدتر ہالتاں وِچّ ہن دیش اںدّرلے لۄک۔

اِکّ مہاں سچّ: پْرتِبھا اِکاںت وِچّ وِگسدی ہَے۔ تالابںدّی وِچّ پڑھن دی رُچی تھۄڑھی-بہُتی چلّ ہی رہی سی۔ لمبّے سمیں تۄں سِہت سِیماواں کارن لِکھݨا چھُٹّ چُکِّیا ہۄئِیا سی۔ اَۄکھی پْرسِتھّی وِچّ پھرَۄگ (ڈڈُّۄ) سِںڈّرۄم دی مِتھہاسک کتھا انُسار ہۄر وی ودھیرے اُۄرجا٬ شکتِییاں رِسݨ, جھرن لگّ پئیِیاں۔ نال ہی تھۄڑھی بہُتی سوَے-پچھاݨ وی ہۄ گئی سی۔ ہُݨ کمپِّئۄُٹر دے کِیء بۄرڈ ’تے اُںگلاں کلۄلاں کردِییاں ہن۔ ہتھّاں دا سُنّ ہۄݨا اتے گھٹی یادداشت وڈِّییاں اڑچݨاں سن۔ اِہناں سرِیرک تے دِماگی سِیماواں دی گھاٹ پُۄری کرن لئی بہُت ساری سمگّری ٹائیِپ/سکَین کرکے اِکتّر کرکے رکھّدا ہاں۔ پہِلاں پہِل تاں کاپھی مُشکلاں آئیِیاں۔ ہَۄلی ہَۄلی کمّ چلّ پِیا۔ کمپِّئۄُٹر تکِیئے دے پِیر٬ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں دے سِکھائے کمپِّئۄُٹری ہُنر٬ گِیان بڑے ہی کارگر سِدھّ ہۄ رہے ہن۔ چلںتّ ماملِیاں٬ خبراں اتے سمپّادکِییاں٬ ٹِپّݨِییاں تاں ہمیشا ہی واچدا٬ پڑچۄلدا رہِںدّا سی۔ دۄ کُ مہِینے دی سِرڑی تے کرڑی مِہنت نال کۄرۄنا اُتّے ہی چار کُ لیکھ مُکمّل کر لئے ہن٬ جۄ نامور پںجّابی رِسالِیاں٬ اخباراں وِچّ لگّ گئے۔ سنیہِییاں دے ہُںگّارے مِل رہے ہن۔ بھائیِچارے وِچّ آپݨی ہۄںد کائِم ہۄ رہی جاپدی ہَے۔ استِتو تے وِئکتتو ہۄر اُتشاہی ہۄ گِیا ہَے۔ اِہ ہی سماجِک پچھاݨ دے ماݨمتّے سںکّیت ہُںدّے ہن۔

کِتھّے مَیں نِراشاوادی آلم وِچّ بھٹک رِہا سی٬ ہُݨ ہۄںدواد نُۄں جِیوت رکھّݨ دی چاہت نیں ہۄر وی اُتشاہی بݨا دِتّا ہَے۔ باوجُۄد گرمی دے بِردھ اوستھا چڑھدی کلا وِچّ ہۄ گئی ہَے۔ اوستھا٬ جِس دی ارتھرائیِٹِک باڈی دِییاں سارِییاں اںگّ پْرݨالِییاں ہارِییاں٬ تھکِّییاں مہِسُۄس کردِییاں ہن۔ چکّر٬ تھکاوٹ٬ تُرن پھِرن٬ کھلۄݨ وِچّ اَۄکھِیائی٬ ڈۄلدا سرِیرک سںتُّلن٬ آدِ مُکھّ سِہت سمسِّیاواں ہن۔ دُۄجے پاسے نِیںد٬ کھاݨ-پِیݨ, جںگّل-پاݨی ٹھِیک ٹھاک ہن۔ سںتُّلت کھُراک دا انںدّ سںجّم تے سںکّۄچ وِچّ ماݨدا ہاں۔ چِتّ تاں نہِیں منّدا تُرن نُۄں٬ پر پھِر وی من کرڑا کر سویرے شام تُرنا-پھِرنا جاری ہَے۔ پھِذِیئۄ تھرَیپِسٹ ولّۄں دِتِّییاں کسرتاں آپݨی لۄڑ انُسار ڈھال لئیِیاں ہۄئیِیاں ہن۔ جِس دِن دا لِکھݨ کارج آرمبھّ کِیتا ہَے٬ مانسک تے سرِیرک تَۄر تے ودھیرے سَۄکھا مہِسُۄس کر رِہا ہاں۔ نِراشا بھجّ کھلۄتی ہَے۔

باہرلے پْرواسی جۄ چارٹرڈ پھلائیِٹاں راہِیں دُگّݨی در ’تے واپس گئے ہن٬ اُنہاں دِییاں نِرالِییاں ’گھاݨِییاں‘ وی پڑھن سُݨن نُۄں مِلِییاں ہن۔ گھرۄں ہی آچار نال رۄٹِییاں٬ پرَۄںٹھے٬ بِسکُٹ بنّہکے تُرے سن۔ اِنہاں نُۄں پلین وِچّ کیول پاݨی ہی مِلݨا سی۔ 14 تۄں 20 گھںٹّے وِچّ پہُںچّݨ والِییاں اُڈاݨاں٬ 40, 40 گھںٹِّیاں وِچّ پہُںچِّییاں۔ رستے دے اڈِّیاں ’تے اکیویں تے تھکیویں بھرے اِںتذاراں وکھّرِییاں۔ اُنہاں دِییاں آپݨِییاں وِشیش٬ وِکّۄلِتّری گھریلُۄ٬ کارۄباری تے پیشاواری مجبُۄرِییاں ہۄݨگِییاں۔ پْرواسِییاں وِچّۄں بہُتِیاں نیں اِنہاں دُشوارِییاں نُۄں بھامپدِیاں آپۄ آپݨے ٹِکاݨِیاں وِچّ دڑوٹّ بَیٹھے رہِݨا بِہتر سمجھِیا۔ جۄہ لِیا کِہ اسِیں ایڈے لمبّے سپھر دِییاں مُشکلاں سہِݨ نہِیں کر سکدے۔ اُمر٬ کھُراک٬ جل-پاݨی دِییاں مُشکلاں ڈرائُںدِییاں سن۔ اُہ تاں 14 گھںٹّے دا سِدھّا سپھر اکھّاں وِچّ مسِیں گُذاردے سی٬ اُہ وی اُدۄں٬ جدۄں ودھِییا جل-پاݨی سمیت چار واری کھاݨے پرۄسے جاںدے سن۔ اِنہاں چارٹرڈ پھلائیِٹ کمپّنِییاں نیں آنی-بہانی کِرائِیاں دا مِیٹر بہُتا ہی اُپّر چکّ دِتّا ہۄئِیا ہَے۔ پہِلاں اِہ پْرتی سواری (اِکّ پاسڑ) اِکّ لکھّ 10 ہذار بۄلدے سی۔ ہُݨ ایجںٹّاں دی سُۄئی 1.50 لکھّ رُپئے بۄل رہی ہَے۔ ہر کۄئی آپۄ آپݨے ماس دے ٹُکڑے لئی چاکُۄ تِکھّا کر رِہا ہَے۔

ساڈے ورگے آپݨِییاں نوِیںیاں ٹِکٹاں دِییاں اُڈِیکاں وِچّ ہن۔ ہر رۄذ کۄرۄنا کہِر دے بدلاں دے چھٹݨ دا اِںتذار ہَے۔ آپݨے رہِݨ وسیبے واستے آرتھک٬ پدارتھک سہُۄلتاں مدھورگی پدھّر دِییاں ہن۔ پر ساڈے دُکھّڑے مانسِک٬ سِہت تے سرِیرک ہن۔ اِنہاں وِچّۄں بہُتے اسِیں ستّروِیاں-اسِّیوِیاں وِچّ ہاں۔ سِہت واستے دوائیِیاں لئی بھٹکݨا پِیا ہَے۔ اِتھّۄں لئیِیاں کُجھ دوائیِیاں دے سالٹ سُۄٹ نہِیں کِیتے۔ پھِر پھارمسِسٹاں نال جا وِچاراں کِیتِییاں۔ اسِیں آپݨِییاں پِتری جڑھاں نال ذرُۄر جُڑے ہۄئے ہاں٬ پر پھلاں تۄں دُۄر بَیٹھے کُجھ وِیۄگے جِہے مہِسُۄس ذرُۄر کردے ہاں۔ دُۄجے پاسے بچّے وی وڈیری اُمر دِییاں ساڈِییاں مُشکلاں دے اہِساساں نال تڑپ رہے ہن۔ پیش کِسے دی کۄئی جاںدی نہِیں۔ اسِیں پْرواسی جِہڑے لگبھگ اُدھّر جا ٹِکے پھلاں نال جُڑن دی تاںگھاں وِچّ ہاں٬ اُتھّے بچِّیاں لئی اسِیں سںگھّݨِییاں چھاواں ہاں:

باپ دی مَۄجُۄدگی سُۄرج دی ترہاں ہَے

سُۄرج گرم ذرُۄر ہُںدّا ہَے

پر جے ناں ہۄوے تاں ہنیرا ہۄ جاںدا ہَے۔

ہُݨ جدۄں جیٹھ-ہاڑھ نال انکُۄلݨ جِہا ہۄ گِیا ہَے٬ ساڈے وی جہاذی کمپّنِییاں نال پیچے پَے گئے ہن کِہ اُدۄں ہی جاواںگے جدۄں رَیگُۄلر پھلائیِٹاں سانُۄں رِٹرن ٹِکٹاں ’تے لِجاݨ لئی ہاکاں مارنگِییاں۔ آرام نال جاواںگے۔ آپݨے پِتّری گھراں وِچّ بَیٹھے ہاں۔ اساں وی ہُݨ رُکھّاں والی جِیراںد اُتپنّ کر لئی ہَے۔ دس کُ دِناں وِچّ مَۄنسُۄن پہُںچّݨ والِییاں ہن۔ ٹپّکے دے دُسہِری٬ لںگّڑے امبّاں دا آنںدّ ماݨاںگے۔ جِہڑی جان کدے ہالاتی شِکںجّے وِچّ پھسی لگّدی سی ہُݨ شِکںجّے ’تے بھارُۄ ہۄ رہی ہَے۔ اُہ نِتاݨِیاں دا بِرتاںت سی٬ ہُݨ تاݨ والِیاں دا ہَے۔ ہۄںدواد دی ہاںدرُۄ شکتی نیں پُۄری چڑھدی کلا وِچّ کر دِتّا ہۄئِیا ہَے۔ آپݨے بݨائے آلہݨے دا پُۄرا آنںدّ لَے رہے ہاں۔