“ٹھِیک کمّ گِیان تۄں ودھِییا ہُںدّا ہَے پر اِس نُۄں کرن واستے ٹھِیک دا گِیان ہۄݨا ذرُۄری ہَے۔” (چارلس مہان)

آپاں نُۄں ’گِیان‘ دی مہتّتا دا گِیان ہَے کِئُںکِہ اِہ ساڈا جِیون-آدھار ہَے۔ گُۄڑھ گِیان دا وِشا ہۄݨ دے نال-نال اِہ ہر اِنسان دے رۄذ-مرا جِیون نال وی جُڑِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِسے کرکے اِہ اُنہاں کُجھ ارتھ-بھرپُۄر وِشِیاں وِچّۄں ہَے جِنہاں دا مہتّو پُراتن یُگاں وِچّ وی اُنّا ہی سی جِنّا کِہ اجّ ہَے۔ اجّ ’اِنپھارمیشن‘ تکنالۄجی٬ ’آرٹِیپھِیشل اِںٹَیلِیجَیںس‘, ’نَۄلِج مَینیجمَیںٹ‘ آدِ دے ناں ہیٹھ اِہ سارے سںسّار ’تے پُۄری ترہاں چھائِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِہ سمُچّی فِلاسفی دے پںجّ بھاگاں وِچّۄں مُکھّ اتے گُۄڑھ وِشا ہَے جِسدا نائۄں گِیان-مِیماںسا (اَیپِسٹمَۄلۄجی) ہَے۔ مِیماںسا دا ارتھ ہَے: کھۄج٬ پڑتالھ٬ وِیاکھِیا٬ گمبھِّیر چِںتّن جاں سۄچ-وِچار۔ اِس واستے ’چانݨ’ اتے ’تاکت‘ دے الںکّار آم ورتے جاںدے ہن۔ کِئُںکِہ اِس نال اِنسان بُدھِّیمان اتے سمرتھّ بݨ سکدا ہَے۔ نِجّی جِیون نُۄں سُچجّا اتے سپھل بݨا سکدا ہَے٬ اِکّ ودھِییا سںسّار سِرجݨ وِچّ ہِسّا پا سکدا ہَے۔ اَیسا سںسّار جِسدی کلپنا ساڈے مہاں-پُرکھاں اتے سِیاݨِیاں نیں آم کِیتی ہَے۔ تاں کی گِیان اِنسان نُۄں اِس آدرش ول تۄر سکِیا ہَے؟ منُکھّی اِتِہاس اتے اجۄکِییاں ستھِتِییاں انُسار اِس سوال دا جواب ہَے: ناںہ۔ وِگِیانِک پکھّۄں اِسدے کُجھ کارن وِچاردے ہاں۔

پہِلے سمِیاں وِچّ گِیان ’تے اُچّ ورگاں دا ایکا-دھِکار سی اتے اِہ دھرم٬ چِںتّن اتے گِیان-گۄشٹِییاں تک سِیمت سی۔ سمجھِیا جاںدا سی کِہ جِنّے گِیان دی کِسے منُکھّ نُۄں لۄڑ ہَے٬ اُنّا دھارمِک گْرںتھّاں وِچّ اُپلبدھ ہَے٬ اتے جۄ اُنہاں وِچّ درج نہِیں٬ اُس دی لۄڑ نہِیں۔ گِیان بارے اِس سَۄڑی وِچاردھارا نیں منُکھّ نُۄں دھارمِک کھیتر تۄں باہر دے ہر کِسم دے ’گِیان‘ اتے اِس ’تے ادھارِت کھۄجاں اتے کاڈھاں تۄں باںجھا رکھِّیا۔ شاسکاں دا مُکھّ نِشانا وی پرجا نُۄں گِیان-بِہُۄݨی رکھّݨ دا سی اتے اِس کمّ واستے اُنہاں نیں پُجاری-شْریݨی نُۄں ورتِیا۔ اِس کر کے ہی مدھّ-یُگ وِچّ کۄئی ترکّی نہِیں ہۄئی٬ نوِییاں کھۄجاں نہِیں ہۄئیِیاں اتے جن-کلِیاݨ دے کمّ نہِیں ہۄئے۔ کۄئی اچمبھّے دی گلّ نہِیں کِہ اِس یُگ نُۄں ’اںدھّکار-یُگ‘ وی کِہا جاںدا ہَے۔

گِیان دا سرب-جنک پسار 15وِیں سدی دے شُرُۄ وِچّ پْرِںٹِّںگّ-پرَیسّ دی کاڈھ نال شُرُۄ ہۄئِیا۔ یُۄرپی دیشاں اتے امرِیکا وِچّ بھُۄگۄلِک٬ راجنِیتک٬ سماجِک٬ وِگِیانک آدِ کھیتراں وِچّ کھۄجاں ہۄݨِییاں شُرُۄ ہۄئیِیاں۔ سُدھارکاں٬ وِگِیانِییاں اتے کھۄجِییاں نیں اݨتھکّ مِہنتاں کر کے اتے کشٹ جھلّ کے پُنر-جاگْرِتی٬ وِگِیانِک٬ اُدیۄگِک٬ پھراںس اتے گِیان نائۄں دِییاں یُگ-پلٹائۄُ کْراںتِییاں لِیاںدِییاں۔ اِس ترہاں اُنہاں نیں سںسّار دے اپُۄرو وِکاس دی نِیںہ رکھّی۔ گِیان دے پسارے وِچّ تِنّ رُکاوٹاں مُکھّ رہِییاں ہن: راجا-شاہی٬ پْرۄہِت-واد اتے جنتک اگِیانتا۔ اِہ تِنّے٬ سُدھارکاں وِرُدھّ لامبںدّ ہُںدِّییاں رہِییاں ہن اتے اِہ سِلسِلا اجّ وی جاری ہَے۔ پر اِنہاں ورۄسائیِیاں ہستِییاں نیں اِس ترہاں دِییاں رُکاوٹاں نُۄں سر کِیتا اتے اِس واستے اُنہاں نُۄں آپݨِییاں جاناں تک دیݨِییاں پئیِیاں۔ بہُ-پکھّی ہستی گیلِیلِیئۄ دی اُداہرݨ ورݨنیۄگ ہَے۔ دھرتی نُۄں سُۄرج دُیالھے گھُمّدی کہِݨ کر کے اُس نُۄں اُمر-کَید کٹّݨی پئی اتے اُس نُۄں اِکّ نِکمّی جِہی کبر وِچّ دفنائِیا گِیا۔ اُس دے مرن تۄں 360 سال بائد (1992 وِچّ) چرچ نیں آپݨی گلتی سوِیکار کِیتی اتے اجّ اُس نُۄں ’آدھُنِک سائِںس دا پِتا‘ کِہا جاںدا ہَے٬ ہۄر کئی اُپادھِییاں نال یاد کِیتا جاںدا ہَے۔

اِتھّے اِہ گلّ پْرسںگّک ہَے کِہ یُۄرپ وِچّ وِگِیانک کْراںتی دے سمیں تۄں کُجھ چِر پہِلاں بھارت وِچّ بھگتی-لہِر شُرُۄ ہۄ چُکّی سی٬ جِس نُۄں سِکھّ گُرُۄ ساہِباناں نیں سںگّٹھِت وی کِیتا اتے اِسدِییاں سِکھِّیاواں دی چکّ-بںدّی وی کِیتی۔ اِس نال دھرماں دی آڑ وِچّ پھَیلے پکھںڈّواد وِرُدھّ جن-جاگْرِتی آئی اتے ہۄر کھیتراں دا گِیان وی سرل ہۄ کے جن-سدھارن دی جدّ وِچّ آئُݨ لگِّیا۔ پر اُنہاں نُۄں اِس سبھ واستے بہُت مُلّ تارنا پِیا۔ بھارتی اِتِہاس اُنہاں دِییاں کُربانِییاں دے دُۄر-رس اسراں اتے ہۄئے بہُ-پکھّی لابھاں دا گواہ ہَے۔ بھارت وِچّ شُرُۄ تۄں ہی اِکّ کُ-پْرتھا اِہ رہی ہَے کِہ اِتھّے گِیان اتے املی کمّاں دا کۄئی میل نہِیں سی۔ گِیان والِیاں نیں کمّ نہِیں کِیتا اتے کمّ کرن والِیاں نُۄں گِیان پْراپت نہِیں کرن دِتّا گِیا۔ اِہ کُ-پْرتھا بھارت دی نِرںتّر ادھۄگتی دا مُکھّ کارن رہی ہَے اتے تْراسدی اِہ ہَے کِہ اِہ اجّ وی چلّ رہی ہَے۔

اِنہاں مہاں-منُکھّاں دِییاں سپھلتاواں دے دۄ مُکھّ کارن ہن۔ پہِلا آپݨی اگِیانتا نُۄں سمجھݨا اتے سوِیکارنا۔ دُۄجا اِس نُۄں گِیان وِچّ بدلݨ دی وِگِیانِک پہُںچّ اپنائُݨی اتے پُۄروجاں اتے سمکالِییاں دِییاں کھۄجاں تۄں سِکھّݨا۔ اِنہاں پِرتاں دا کھُلاسا اَیلبرٹ آئیِنسٹائیِن نیں بڑے سۄہݨے شبداں وِچّ کِیتا ہَے کِہ “جے مَیں باکِییاں تۄں پرے دی گلّ سۄچ سکِیاں ہاں تاں سِرپھ اِس کر کے کِہ مَیں اُنہاں دے مۄڈھِیاں ’تے کھڑھا ہۄئِیا ہاں۔” رسمی دھرماں دی تُلنا وِچّ وِگِیان دی سپھلتا دے اِہ ہی مُکھّ کارن ہن۔ “وِگِیانی جدۄں اسپھل رہِںدّے ہن تاں اُہ اِس نُۄں سوِیکار کر کے نویں سِرِئۄں نوِیں ترذ دِییاں کھۄجاں کرنِییاں شُرُۄ کر دِںدّے ہن۔ تتھا-کتھِت دھارمِک بںدّے جد اسپھل ہُںدّے ہن تاں نویں بہانے بݨائُںدے ہن٬ پھۄکے سپشٹِیکرن دِںدّے ہن اتے بھاںڈا ہۄراں سِر بھنّدے ہن۔” (یُۄول ہراری)۔

جِیون دے تجربے دے آدھار ’تے اسِیں جاݨدے ہاں کِہ ’گِیان‘ دا سرل ارتھ ہَے سہی جاݨکاری٬ پُۄرا پتا٬ پکّی پچھاݨ جاں سٹِیک اِلم٬ جِویں کِہ ساڈے نال سبںدھِّت ہر وِئکتی٬ ہر وستُۄ اتے ہر وِشے دے تتھّاں٬ اںکّڑِیاں٬ سُۄچناواں٬ پھرذاں٬ اسُۄلاں٬ سِدھاںتاں٬ یۄگتاواں٬ کمذۄرِییاں آدِ دی جاݨکاری۔ اتے اِس گِیان ’تے ادھارِت کاروائیِیاں کرن جاں ناں کرن دی سُۄرت وِچّ سمبھّاوی نتِیجِیاں دا مُلاںکݨ کرن دی نِپُنّتا۔” اِہ وی سمجھݨا ذرُۄری ہَے کِہ ہر جاݨکاری اتے ہر گلّ گِیان نہِیں ہُںدّی؛ اِسدا سچّا٬ بھرۄسے-یۄگ اتے وِگِیانک ہۄݨا ذرُۄری ہَے۔

جنم سمیں اسِیں گِیان تۄں کۄرے ہُںدّے ہاں پر کُدرتی بݨت انُسار اِس نُۄں گْرہِݨ کر سکݨ دِییاں سبھ پْروِرتِییاں اتے پْرتِبھاواں ساڈے وِچّ مَۄجُۄد ہُںدِّییاں ہن۔ جِویں کِہ جِگِیاسا٬ پںجّ گِیان-اِںدرِییاں٬ وِکسِت دِماگ اتے کھاس ڈِذائِن دے سرِیرک نَیݨ-پْراݨ۔ اُداہرݨ وجۄں سِرپھ اِنسانی گلھا ہی بۄلݨا اتے اِنسانی ہتھّ ہی لِکھݨا سِکھّ سکدے ہن۔ اِس تۄں وی وڈّا گُݨ اِہ کِہ ساڈے کۄلھ چیتن شکتی اتے بُدھّ-وِویک ہَے جِس کر کے اسِیں سۄچݨ, سمجھݨ, سِکھّݨ, یاد رکھّݨ اتے سمُۄہ بݨا کے سۄچݨ اتے کاروائیِیاں کرن دے یۄگ ہاں۔ اِنہاں جماںدرُۄ (اِںٹرِںذِّک - intrinsic) گُݨاں دے جۄڑ کر کے اِنسان جنم تۄں ہی لۄڑِیںدا گِیان پْراپت کرنا شُرُۄ کر دِںدّا ہَے اتے اِسدے آدھار ’تے انیکاں کِسم دے کمّ کر کے اِس نُۄں پرپکّ کردا رہِںدّا ہَے۔ ورݨنیۄگ ہَے کِہ بۄلݨ, لِکھݨ اتے پڑھن دِییاں یۄگتاواں کر کے اِنسان آپݨے گِیان نُۄں پِیڑھی-در-پِیڑھی اگّے وِراست وِچّ دِںدّا رہِںدّا ہَے۔

کۄئی وی وِئکتی آپݨی سمرتھّا تۄں ودھّ گِیان پْراپت نہِیں کر سکدا اتے ناں ہی کِسے دی ہر کِسم دا گِیان پْراپت کرن دی یۄگتا جاں رُچی ہُںدّی ہَے۔ پر اِکّ سُچجّے اتے سپھل جِیون واستے ہر اِکّ نُۄں اِنہاں ہدّاں تۄں کِتے ودھّ گِیان دی لۄڑ پَیںدی ہَے- کھاس کر کے اجّ دے تکنالۄجی-ادھارِت اتے سںسّاری-کْرِت یُگ وِچّ۔ جۄ گِیان ساڈی سمرتھّا تۄں باہر ہَے جاں ساڈِییاں رُچِییاں انُسار نہِیں٬ اُس دی بھرپائی ساڈا پرِوار٬ سماج٬ دیش اتے سمُچّا منُکھّی بھائیِچارا کردا ہَے۔ اِس نُۄں اسِیں ’سمُۄہک گِیان‘ کہِںدّے ہاں۔ اِسدے سادھن پرِوار٬ رسمی پڑھائی٬ کارۄباری سںسّتھاواں٬ سوَے-سِکھِّیا٬ سوَے-سادھناں٬ سںگّت٬ دھارمِک گْرںتھّ٬ ہۄر کِتاباں٬ نِجّی تجربے آدِ سݨے کۄئی وی ہۄ سکدے ہن۔ بھاو ہر اِنسان گِیان پکھّۄں سَیںکڑے نہِیں بلکِہ ہذاراں ہۄراں ’تے نِربھر ہَے۔ اِسدا پْرتکھّ سبُۄت اِہ ہَے کِہ سںسّار دے پْرمُکھّ وِئکتِییاں نُۄں وی سلاہکاراں دی لۄڑ پَیںدی ہَے٬ اُنہاں نُۄں وی جِنہاں نُۄں دُنِییاں جاݨی-جاݨ سمجھدی ہَے۔

اِس سبھ دی پِٹھّ-بھُۄمی وِچّ پڑچۄل دی لۄڑ ہَے کِہ کی منُکھّ نیں نِجّی اتے سمُۄہک تَۄر ’تے گِیان دی سد-ورتۄں کِیتی ہَے جاں کر رِہا ہَے؟ جواب ذۄردار ’ناںہ‘ ہَے۔ اِتِہاس وِچّ اِنساناں نیں کئی وار اِس نُۄں ٹھِیک ڈھںگّ نال ورتِیا وی ہَے پر بہُتا کر کے گلت ڈھںگّ نال ورتِیا ہَے۔ ہالات پہِلاں نالۄں سُدھرے ذرُۄر ہن پر اجے وی کاپھی بُرے ہن۔ جے مہِذ گِیان نال ودھِییا اِنسان اتے ودھِییا سںسّار بݨ سکدا ہُںدّا تاں اجّ تۄں ودھّ گِیان تاں سںسّار وِچّ پہِلاں کدے اِکٹھّا ہی نہِیں ہۄئِیا۔ اجّ سںسّار دے سارے ہی لِیڈر (سرکاراں دے وی اتے وڈِّییاں-چھۄٹِییاں سںسّتھاواں دے وی) وِئکتِیگت تَۄر ’تے کِنّے گِیانوان اتے اکلمںدّ ہن۔ وِشو دے ’ایلِیٹ‘ پْربںدھّکی اِںسٹِیچُۄٹ٬ وڈِّییاں-وڈِّییاں لائِبْریرِییاں٬ سُپر کمپِّئۄُٹر اِکلّے-اِکلّے گِیان دے سمُںدّر ہن۔ پر اِتِہاس اتے اجّ دِییاں ستھانک اتے وِشو-وِیاپی سمسِّیاواں تۄں سِدھّ ہُںدّا ہَے کِہ اِہ سبھ گِیان اِنسان نُۄں سہی سیدھ نہِیں دے سکِیا۔ سِیاݨِیاں دا کہِݨا ٹھِیک ہَے کِہ اِکلّا گِیان ہںکّار دا کارن بݨدا ہَے۔ اِسے کر کے گُرباݨی وِچّ اِسدی بہُتی اُپما نہِیں کِیتی گئی۔

گِیان کِنّا وی ودھِییا ہۄوے٬ آپݨے-آپ وِچّ پُۄرن نہِیں ہُںدّا۔ اِہ کِسے املی کاروائی دی تِیاری ہُںدّا ہَے جِسدا اگّے کۄئی مںتّو ہُںدّا ہَے۔ گِیان ہمیشا ہی ذرُۄری٬ پر سدا ہی ناں-کاپھی (Always necessary but never sufficient) ہُںدّا ہَے۔ اِسدی سد-ورتۄں اِسدی پْراپتی تۄں ودھّ ذرُۄری ہَے۔ اِس نُۄں سداچارک اتے نَیتِک کدراں-کِیمتاں انُسار ورتݨ دی نِپُنّتا ودھّ ذرُۄری ہَے۔ پْرسِدھّ منۄ-وِگِیانی ابراہم مَیسلۄء دی اِکّ ٹُۄک ہَے کِہ “جِس دے ہتھّ وِچّ ہتھَۄڑا ہُںدّا ہَے اُس نُۄں سبھ چِیذاں کِلّ اتے میکھاں لگّدِییاں ہن۔” اجّ اسِیں وِگِیان دا ہتھَۄڑا پھڑِیا ہۄئِیا ہَے ہر سمسِّیا دا ہلّ اِس ہتھَۄڑے نال کرنا چاہُںدّے ہاں۔ پہِلے سمِیاں وِچّ اسِیں اِکلّے دھرماں ’تے نِربھر سی اجّ اِکلّی سائِںس دے اُپاشک بݨ گئے ہاں جد کِہ لۄڑ دۄہاں وِچّ سںتُّلن دی ہَے۔ آئِنسٹائیِن دی پْرسِدھّ ٹُۄک کِہ “سائِںس دھرم تۄں بگَیر لںگّڑی اتے دھرم سائِںس تۄں بگَیر انّہا ہَے” سانُۄں گِیان دی سہی ورتۄں کرنی سِکھا سکدا ہَے۔ پْرسِدھّ سماجِک منۄ-وِگِیانی ڈا. جَۄنتھن ہائیِٹ انُسار اِس واستے ’پُراتن سِیاݨپاں اتے آدھُنِک سچائیِیاں دا سُمیل‘ ذرُۄری ہَے۔

آپݨی ساںجھی کِتاب ’دی نَۄلِج اَیلُۄئجن‘ وِچّ سٹِیون سلۄمن اتے پھِلِپ پھرنباک نیں کھۄج کِیتی ہَے کِہ ساڈِییاں کُجھ دھارناواں سانُۄں گِیان دی سد-ورتۄں کرن تۄں رۄکدِییاں ہن۔ نِجّی تَۄر ’تے اِنہاں پْرتی سُچیت ہۄ کے اسِیں کُجھ سُدھار کر سکدے ہاں۔ جِویں کِہ:

گِیان-پْراپتی دے پِچھّے کمّ کردے کُدرتی سِدھاںتاں٬ اِسدے اِتِہاس اتے سماجِک پْرݨالِییاں نُۄں سمجھݨا اتے اِنہاں دا ستِکار ذرُۄری ہَے۔ ساڈے گِیان پِچھّے٬ اِنہاں دی تُلنا وِچّ ساڈا وِئکتِیگت یۄگدان بہُت گھٹّ ہُںدّا ہَے۔

جِنّا گِیان کۄئی سمجھدا ہَے کِہ اُس نُۄں ہَے٬ اسل وِچّ اُس نُۄں اُس تۄں گھٹّ ہُںدّا ہَے۔ ہر اِنسان نُۄں بھُلیکھا ہَے کِہ اُس نُۄں ودھّ گِیان ہَے۔ اِہ ساڈا گِیان-بھرم (نَۄلِج الُۄئجن) ہَے۔

ساڈا بہُتا گِیان سرسری ہُںدّا ہَے۔ اُداہرݨ وجۄں اسِیں نہِیں جاݨ سکدے کِہ اِکّ سوِچّ دبّݨ نال سارے گھر وِچّ چانݨ کِویں ہۄ جاںدا ہَے؟

اسِیں کدے وی نِجّی سۄچ دے ادھار ’تے جِیون نہِیں جِئۄں سکدے کِئُںکِہ اسِیں سمُۄہک-سۄچ ادھِین ہاں۔ اِس سِسٹم تۄں بگَیر ترکّی سمبھّو ہی نہِیں۔ سمُۄہک گِیان ہی منُکھّی ترکّی اتے ہۄر جِیواں ’تے اِسدی سرداری دا راج ہَے۔ اِس اسلِیئت نُۄں پچھاݨ کے منُکھّی بھائیِچارے دے سںکّلپ نُۄں اُتشاہِت کرنا سبھ دا پھرذ ہَے۔

اِسدا نکاراتمک پکھّ اِہ ہَے کِہ اسِیں نِجّی پدھّر ’تے آپݨی ترک-سںگّت سۄچ دے باوجُۄد سمُۄہک سۄچ دے بںدھّناں تۄں چھُٹکارا نہِیں پا سکدا۔ اِس کر کے اسِیں کئی وار ہۄراں ’تے ہدّۄں ودھّ نِربھر ہۄ جاںدے ہاں جاں ہںکّار ادھِین ہۄ کے ہۄراں نُۄں ٹِچّ سمجھݨ لگّ جاںدے ہاں۔ سانُۄں سںتُّلن اتے آپسی-نِربھرتا دی نِپُنّتا دی لۄڑ ہَے۔

اسِیں اجۄکے گِیان نُۄں پُراتن سِیاݨپاں دا اِکّ یۄگ وارِس منّݨ دی بجائ اِس نُۄں اُنہاں دا وِرۄدھی بدل سمجھݨا شُرُۄ کر دِتّا ہَے۔ اِہ ساڈی سُبھاوِک کمذۄری ہَے کِہ اسِیں ’اِہ اتے اُہ‘ دی بجائ ’اِہ جاں اُہ‘ دی نِیتی ودھّ اپݨائُںدے ہاں۔ اجّ دی پرچلّت وِچاردھارا ’نوِییاں وِگِیانک کھۄجاں اتے پُراتن سِیاݨپاں دے سُمیل‘ دی ہامی ہَے۔

اِہ سمجھݨ دی بہُت ذرُۄرت ہَے کِہ ہر جاݨکاری جاں گلّ گِیان نہِیں ہُںدّی۔ آپݨے گِیان اتے اگِیانتا دِییاں سِیماواں دی نِشاندیہی ذرُۄری ہَے اتے اگِیانتا دی سوِیکارتا دی لۄڑ ہَے۔ چںگّے اتے مںدّے گِیان دا پھرک سمجھݨ دی لۄڑ ہَے۔

سار-تتّ اِہ کِہ آپݨِییاں اِنہاں کُجھ سُبھاوِک پْروِرتِییاں نُۄں سمجھکے٬ نِجّی اتے سمُۄہک بھلائی واستے سہی گِیان پْراپت کرنا اتے اِسدی سد-ورتۄں کرنی اتی ذرُۄری ہَے۔ اِس ترہاں اسِیں کُدرت ولّۄں پردان سادھناں اتے پُۄروجاں دِییاں مِہنتاں دا ستِکار کردے ہۄئے آئُݨ والھِییا پِیڑھِییاں واستے اُہ کرن دے بھرپُۄر جتن کر سکاںگے جۄ پُۄروجاں نیں ساڈے واستے کِیتا ہَے۔