سںدِّیپ دھنۄیا اِکّ چِتّرکار ہَے٬ اِکّ کوی ہَے٬ اِکّ چِںتّک ہَے٬ اتے ہَے ہۄر بڑا کُجھّ۔ اسل وِچّ اُہ اِکّ کھِڈارن ہَے٬ رںگّاں دی٬ وِچاراں دی٬ شبداں دی٬ جِمناسٹک دی٬ کھۄہ-کھۄہ دی٬ اتے پتا نہِیں ہۄر کِس کِس کلا دی۔ جۄ شائِد سماں ہی جاݨدا ہَے۔

اُسدے چِتّراں نُۄں دیکھدے ہاں تاں دِل کردا ہَے کِہ اُنہاں نُۄں دیکھی جائیِئے٬ دیکھی جائیِئے٬ دیکھی ہی جائیِئے۔ اُسدی کوِتا نُۄں پڑھدے ہاں تاں رُۄہ کردی ہَے کِہ اُس نُۄں پڑھی جائیِئے٬ پڑھی جائیِئے٬ پڑھی ہی جائیِئے۔ اُسدے وِچار اتے اُنہاں دے وِستھار سُݨدے ہاں تاں من کردا ہَے کِہ اُنہاں نُۄں سُݨی جائیِئے٬ سُݨی جائیِئے٬ سُݨی ہی جائیِئے۔

اِہ ساری سۄچ میرے اِکلّے دی نہِیں٬ سگۄں ساڈے ساںجھے سمپّرک وِچّ آئے ہر چِںتّک دی ہَے۔ سِیاݨے کہِںدّے ہن کِہ تِیر دی سمرتھّا اُسدی چھڈّݨ والھی کمان اتے چلاݨ والھے دی جان (باہُۄ-بل) وِچّ ہُںدّی ہَے۔ اِس لئی آئۄ پہِلۄں سںدِّیپ دے پِچھۄکڑ اُتّے اِکّ پںچھّی جھات مار لئی جائے۔

سںدِّیپ دا جنم پھُٹّبال کھِڈارِییاں دی کرم بھُۄمی ماہلپُر دے نیڑے اِکّ پِںڈّ ’بمبّیلی‘ اںدّر 1973 وِچّ پںڈّت رکھّا رام دے مکان وِچّ ہۄئِیا۔ کِئُںکِہ سںدِّیپ دے ماتا پِتا اُس پِںڈّ وِچّ ٹِیچر سن اتے پںڈّت جی دے گھر وِچّ رہِںدّے سن۔ پںڈّت جی دے گھر ستّ لڑکِییاں سن۔ اُہ سںدِّیپ نُۄں آپݨی اٹھّوِیں بیٹی واںگ منّدے سن۔ پںڈّت جی دا وڈّا پرِوار اِتنا سُہِرد اتے نِگھّا پرِوار ہَے کِہ اُہ اجّ تِیکر سںدِّیپ نُۄں آپݨی سکی بیٹی جِتنا نِگھّ وںڈّدا آ رِہا ہَے۔

سںدِّیپ دا اسل وِچّ جدّی پِںڈّ باڑِییاں کلاں ہَے جۄ بمبّیلی اتے ماہلپُر تۄں 5,7 کِلۄمِیٹر دی دُۄری اُتّے ہَے۔ اُس دے ماتا سُرِںدّر کَۄر جی آرٹ اَیںڈ کراپھٹ دے راٹائِٹڈ ٹِیچر ہن۔ پِتا سردار رکھّا سِںگھّ جی اِکّ سِینِیئر سکَیںڈّری سکُۄل وِچّ ٹِیچر رہے۔ سںدِّیپ اجے کیول ساڈھے تِنّ کُ سالاں دی بالڑی ہی سی کِہ اُس دے پِتا جی ہڑھ دے پاݨی تۄں کِسے بذُرگ نُۄں بچائُݨ گئے دِل دا دَۄرا پَے جاݨ کارن کیول اکھِیرلے تِیہوِیاں دے سالاں دی اُمر وِچّ ہی آپݨے پرِوار نُۄں سدِیوی وِچھۄڑا دے گئے۔ اِس دُکھدائی وِچھۄڑے پِچھّۄں پرِوار دے سِر اُتّے ہتھّ سںدِّیپ دے نانا نِرمل سِںگھّ ہۄراں نیں ہی رکھِّیا۔ سںدِّیپ دے تِنّ مامے ہن۔ اُنہاں تِنّاں نیں وی آپݨے مۄہ پِیار وِچّ کِسے پرکار دی کمی نہِیں آئُݨ دِتّی۔ اُنہاں وِچّۄں اجّ کلّہ چھۄٹے ماما جی سردار گُرشرن سِںگھّ بَیںس اِںگلَیںڈ وِچّ ہن٬ وڈّے ڈاکٹر بلوِںدّر سِںگھّ بَیںس بی.سی. کَینیڈا وِچّ ہۄمِئۄپَیتھی دے ماہر ڈاکٹر ہن اتے وِچکارلے سردار گُربںسّ سِںگھّ امرِیکا وِچّ ہن۔

سںدِّیپ نُۄں٬ اِس دے بھَیݨ بھراواں نُۄں٬ اُسارن تے نِکھارن وِچّ اسل دیݨ تاں اِنہاں دے ماتا سُرِںدّر کَۄر جی دی ہَے۔ جِنہاں نیں آپݨی 35 سال دی اُمر تۄں لَے کے اجّ تکّ سِرڑی گھالݨا گھالھ کے پرِوار دی ہر آرتھِک لۄڑ نُۄں پُۄرِیاں کِیتا ہَے۔ اِس دے نالھ نالھ اُس اِکلّی نیں ماتا اتے پِتا دۄہاں دا رجّواں پِیار وی بچِّیاں نُۄں دِتّا ہَے۔ سمیں نالھ بھاویں لکھّ اَۄکڑاں آئیِیاں پر اُس نیں کِسے ہال وی آپݨے متھّے وٹّ نہِیں پَیݨ دِتّا اتے آپݨے بچِّیاں دے بھوِکھّ دی کِسے وی ذرُۄری لۄڑ نُۄں تھۄڑ دا مُۄںہ نہِیں دیکھݨ دِتّا۔ سںدِّیپ جدۄں وی اُنہاں ولّۄں اِنہاں لئی کِیتِییاں کُربانِییاں نُۄں یاد کردی ہَے تاں اِس دا تن من ماتا جی دے پِیار تے ستِکار وِچّ گُۄڑھا رںگِّیا جاںدا ہَے۔ اِہۄ جِہی وِرلی ماں ہی٬ سچّ مُچّ دھرتی جِتنی مہان ہۄئِیا کردی ہَے۔

سںدِّیپ ہۄری تِنّ بھَیݨ بھرا ہن۔ وڈّا وِیر کرنوِیر سِںگھّ سہۄتا آپݨے پرِوار اتے ماتا جی نالھ ماہلپُر ہی رہِںدّا ہَے۔ جۄ آپݨِییاں بھَیݨاں نُۄں وِیر والھا بھرماں پِیار وی دِںدّا رِہا ہَے اتے پِتا والھی چھتر چھائِیا اتے سیدھ وی۔ اُس دی چھۄٹی بھَیݨ ہرئںجّن کَۄر لالی پرِوار سمیت برَیمپّٹن وِچّ ہی رہِںدّی ہَے۔ جۄ اجّ کلّہ ٹِیوی پرۄگرام ’پںجّابی دھڑکن‘ دی ہۄسٹ ہَے۔

سںدِّیپ نیں آپݨی مُڈھلی وِدِّیا ماہل پُر دے اِکّ کانوَیںٹّ سکُۄل تۄں پراپت کِیتی اتے اُہ آپݨے اِلاکے دی اِکّ ودھِییا جِمناسٹ رہی۔ اِس وِچّ اُہ ذِلہا پدھّر تِیکر بھاگ لَیںدی رہی۔

پھِر اُس دی رُچی کھۄہ-کھۄہ ولّ ہۄ گئی اتے اُس نیں اِس وِچّ سٹیٹ پدھّر تکّ بھاگ لِیا۔ اِس وِچّ اُس نیں اٹھّ نَۄں کَیمپّ وی لگائے۔ پر دسوِیں تِیکر جاںدے-جاںدے اِکّ لڑکی ہۄݨ کارن سںدِّیپ دا کھیڈاں دا کھیتر بںدّ ہی ہۄ گِیا۔ پر اِس سمیں تِیکر سوَے پرگٹاوے دی پُرذۄر سۄچ اتے لۄچ اُس دے لُۄںء لُۄںء وِچّ سما چُکّی سی۔

ماتا جی دی بتَۄر اِکّ ودھِییا آرٹ اَیںڈ کراپھٹ ٹِیچر دی وڈِیائی سُݨ سُݨ کے سوَے پرگٹاوے لئی اُس دِییاں رُچِییاں نیں چِتّرکاری ولّ گَۄرومئی مۄڑ کٹِّیا۔ اِس وِچّ سںدِّیپ نیں اِکّ من اِکّ چِتّ ہۄ کے آپݨی ساری کرتاری شکتی جھۄک دِتّی۔ اُہ اِس کلا نالھ آپݨی رُۄہ تِیکر پرنائی گئی۔ اُسنے آپݨی ساری لگن اتے درِڑھتا اِںتہا دی ہدّ تِیکر اِس کلا نالھ جۄڑ لئی۔ کئی ویر اِس ترہاں دا اِتپھاک وی ہۄئِیا کِہ سںدِّیپ نُۄں آرٹ دا کمّ کردِیاں چھڈّ کے اِس دے ماتا جی سکُۄل پڑھائُݨ چلے جاںدے اتے آپݨا سکُۄل دا سار کمّ کار کر کے جدۄں گھر آئُںدے تاں سںدِّیپ اُسے آرٹ نالھ اِکّ مِکّ ہۄئی کارجشِیل مِلھدی۔ ماتا جی نُۄں ہَیران ہُںدِّیاں اِہ نِرنا کرنا اَۄکھا ہۄ جاںدا کِہ کی سںدِّیپ کلا سِرج رہی ہَے جاں کلا سںدِّیپ نُۄں۔ کدی کدی اِس ترہاں وی واپرِیا کِہ ماتا جی نیں سںدِّیپ دے نیڑے پِیݨ لئی گرم-گرم چاہ دا پِیالا رکھّ جاݨا تے کُجھّ سمیں پِچھّۄں جدۄں کھالی پِیالے نُۄں چُکّݨ لئی آئُݨا تاں دیکھݨا کِہ پِیݨ دی تھاں تے سںدِّیپ نیں چاہ نُۄں پیںٹِںگّ والھا تیل سمجھ کے اُس بھرے پِیالے وِچّ آپݨی کلا دے ستّے رںگّ گھۄلھ دِتّے ہُںدّے۔

اُس نیں آپݨی چِتّرکلا اتے پھَیبرِک پیٹِںگّ اںدّر پاݨی رںگّاں٬ تیل رںگّاں٬ آدِ دا پریۄگ کِیتا۔ ٹِکائۄُ دی تھاں ٹرکائۄُ کمّ کرنا اُس نیں کدی سُپنے وِچّ وی نہِیں سۄچِیا۔ جۄ وی کمّ کِیتا پُۄرے تن-من نالھ٬ سمپُّۄرن سمرپِت ہۄ کے کِیتا اتے ودھِییا کِیتا۔

اگلی پڑھائی وِچّ پہِلۄں اُس نیں نان مَیڈِیکل دی پڑھائی چُݨ لئی۔ پر چھیتی ہی اُہ اِس چۄݨ نالھ بہُت پریشان ہۄ گئی۔ اُس نُۄں جاپدا سی کِہ اُسدی مںذِّل اِکّ اِںجنِیئر بݨن دی نہِیں سگۄں کِسے ہۄر دِشا دی ہَے۔ سۄچ سۄچ کے اِکّ دیر رات گئی اُس نیں آپݨی اِہ دۄ چِتّی وِیر جی نُۄں دسّی تے اُنہاں کُجھّ دیر سۄچ کے کِہا کِہ ٹھِیک ہَے تُۄں آپݨی چۄݨ بدلی کر لَے۔ پھِر اُس نیں آپݨی 10 + 2, مَیتھ٬ اِکنامِکس وِچّ٬ اتے گرَیجُۄئیشن آرٹ وِچّ پاس کِیتی۔

اجے سںدِّیپ دی بی.اے. دی پڑھائی چلّ ہی رہی سی کِہ ہُشِیارپُر وِچّ چِتّرکاری دا اِکّ کھُلّہا مُکابلا ہۄئِیا۔ اُس وِچّ اِس دی اِکّ پیٹِںگّ بہُت ہی سلاہی گئی اتے اُہ پہِلے درجے تے رہی۔ سرکاری کالج ہُشِیارپُر دے پرۄپھَیسّر اجِیت سِںگھّ جبل اتے گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ کھالسا کالج ماہلپُر دے پرۄپھَیسّر اجِیت سِںگھّ نیں اِس پیںٹِںگّ دی بھرپُۄر سراہنا کرن دے نالھ نالھ اُس نُۄں اِہ سلاہ وی دِتّی کِہ اُہ آپݨی ماسٹر پھائیِن آرٹ وِچّ ہی کرے۔ اِس نالھ سںدِّیپ دی سۄچ نُۄں اِکّ پربل پریرنا مِلھی اتے اُس نُۄں اِہ پکّا وِشواش ہۄ گِیا کِہ اُس دے آرٹ ورک وِچّ کۄئی ناں کۄئی دم ذرُۄر ہَے۔ اِسے پریرنا سدکا اُس دے بھوِکھّ دے پَیںڈے وی ڈُۄںگھے اُلِیکے گئے۔

لۄڑِیںدا اَیڈِیشنل پھائیِن آرٹ دا کۄرس جۄ تِنّ سال دا سی اِکّ سال وِچّ پاس کر لَیݨ پِچھّۄں٬ جِس وِچّ اُس دے 85% نمبّر سن٬ جدۄں اُہ سرکاری کالج ہُشِیارپُر وِچّ داکھلے لئی گئی تاں سارِییاں سِیٹاں پُۄرِییاں ہۄ چُکِّییاں سن۔ سُجھاء مِلݨ اُتّے اُہ پںجّاب یُۄنِیورسِٹی چںڈِّیگڑھ دے وائیِس چاںسلر نُۄں جا کے مِلھی۔ سںدِّیپ دے اَیڈِیشنل پھائیِن آرٹ دے اِس کۄرس دا رِیجلٹ دیکھ کے اُہ بہُت ہی پربھاوت ہۄئے اتے اُنہاں نیں سرکاری کالج ہُشِیارپُر وِچّ پھائیِن آرٹ دی اِکّ ہۄر وادھُۄ سِیٹ اُس لئی دے دِتّی۔ جِس وِچّ سںدِّیپ نیں داکھلا لَے لِیا تے ماسٹر دی ڈِگری 80% نمبّر لَے کے پہِلے درجے وِچّ پاس کر لئی۔

پھِر اُس نیں اَیپٹِک اِںسٹِیچِئۄُشن ہُشِیارپر وِچّ کمپِّئۄُٹر ساپھٹویئر دا کۄرس کرنا ارمبھّ کر دِتّا۔ اُسے سمیں وِچّ مارچ 1998 نُۄں کَینیڈا تۄں آئے منجِیت سِںگھّ دھنۄیا نالھ اُس دا وِیاہ ہۄ گِیا تے اُہ کَینیڈا آ گئی۔ دھنۄیا پرِوار کۄئی 40 کُ سالاں تۄں ہَۄںگکَۄگ وِچّ رہِںدّا آئِیا سی اتے منجِیت دا جنم وی اُتھّے ہی ہۄئِیا۔ اِس واتاورن وِچّ کُدرتی ہی ہَے اُس دے اتے منجِیت دے سبھِّیاچارک٬ بھائیِچارک٬ پںجّابی بۄلی سبںدھّی کدراں کِیمتاں وِچّ اںتّر دا ہۄݨا۔ پھِر وی اُنہاں دۄہاں وِچّ سںگِّیت دی اِکّ ودھِییا ساںجھ ہَے٬ اتے آپسی سُہِرد سُۄجھ-بُۄجھ کر کے اُنہاں دا پرِوارک جِیون بڑا ہی سُکھاواں چلّ رِہا ہَے۔

کَینیڈا پہُںچّ کے اُس نیں کُجھّ دپھتراں دِییاں جَۄباں کِیتِییاں اتے اِتھّۄں دے رںگّ ڈھںگّ انُسار چلݨ-ڈھلݨ دی جاچ سِکھّی۔ اِس سارے سمیں وِچّ اُسدی کرتاری بِرتی کِدھرے بھُلّی وِسّری وی رہی تے اُس نُۄں جِیون دے بِرتھا-بِرتھا گُیاچݨ دا اہِساس وی کروائُںدی رہی۔ اُس نُۄں سدا ہی اِہ رہِ-رہِ کے یاد آئُںدا رِہا٬ “پْربھ جی تُۄ میرے پْران ادھارَے’۔” جِس وِچّ ’پْربھ جی‘ سبھ دے پالݨ پۄسݨ والھا پْربھ جی وی ہَے اتے جِس وِچّ ’پْربھ جی‘ آپ اِکّ کرتاری کمّ وی ہَے٬ کلا وی ہَے٬ سِرجݨا وی ہَے۔ اسل وِچّ جِئُݨ جۄگِیاں دے پراݨاں دا آدھار ہۄئِیا ہی اِہۄ کرتاری کمّ کردا ہَے۔ جۄ اُنہاں دے تن اتے من نُۄں آہرے وی لائی رکھّدا ہَے اتے اُنہاں نُۄں کھُماری دے لۄر وِچّ اُچّے امبّرِیں اُڈائی وی رکھّدا ہَے۔

اِسی سمیں وِچّ اُنہاں دے پرِوار وِچّ دۄ بچِّیاں دا وادھا ہۄئِیا۔ اجّ وڈّا منتاب سِںگھّ دھنۄیا٬ 3 سال٬ اتے چھۄٹا وِیرپرتاپ سِںگھّ دھنۄیا٬ 2 سال دا ہَے۔ بچِّیاں نُۄں جنم دیݨ لئی اتے اُنہاں دے پالݨ پۄسݨ لئی٬ سںدِّیپ لئی ذرُۄری سی کِہ اُہ جَۄب تۄں چھُٹّی لَے کے گھر بہِںدّی۔ اِنہاں دِناں وِچّ گھر رہِݨ دے سںکھّیپ جِہے گھیرے دے کھلاء اںدّر اُس دی چِتّر کلا نیں پھِر اںگّڑائی لئی۔

سںدِّیپ دے اِس ستھِتی وِچّ پہُںچّدِیاں ہی اُس دی کلا دی پہِچاݨ وی کِیتی اتے کدر وی پائی ٹۄراںٹۄ تۄں چھپدے ’ٹۄراںٹۄ ٹْرِبِئۄُن‘ نیں٬ اُس دے سمپّادک ڈاکٹر بلوِںدّر سِںگھّ اتے سہائِک سمپّادک بِیبی راج گھُمّݨ نیں۔ ’ٹۄراںٹۄ ٹْرِبِئۄُن‘ دے چھیویں پنّے اُتّے سںدِّیپ دی سۄچ دا چِتّر اتے اُس نُۄں پرگٹائُںدے ہۄئے کاوِک وِچار نِرںتّر ہر ہپھتے چھپݨ لگّے جۄ ہُݨ تِیکر لگّ پگّ 26 کُ بار چھپ چُکّے ہن۔ جِنہاں دی بہُتی ویر پرسںسّا کِیتی جاںدی ہَے اتے کِسے کِسے ولّۄں وِچاراں دا وکھریواں ہۄݨ کارن اُنہاں دی الۄچنا وی کِیتی جاںدی ہَے۔ اِس ورتارے نالھ اُس نُۄں بہُت ہی اُتشاہ مِلھِیا ہَے اتے اُس دے من وِچّ سِرجݨا دا اُماہ اُگمِیا ہَے۔

سںدِّیپ دے اِہ وِلکھّݨ چِتّر اتے بھاو پرگٹائُںدے شبدی تِتّر سُۄجھوان پاٹھکاں نُۄں کلا نالھ جۄڑ دے ہن اتے اُنہاں دی جاݨکاری نُۄں نِتّ اگّے تۄر دے ہن۔ اِنہاں دا سبھ تۄں وڈّا لابھ اِہ ہۄ رِہا ہَے کِہ ’ٹۄراںٹۄ ٹْرِبِئۄُن‘ دا ہر پاٹھک تھۄڑھا جاں بہُتا اجّ چِتّر کلا دے اںگّ سںگّ ہۄ تُرِیا ہَے۔

سںدِّیپ دا کہِݨا ہَے کِہ آم تَۄر اُتّے اُہ چِتّر پہِلۄں تِیار کردی ہَے اتے پھِر اُس سبںدھّی کوِتا لِکھدی ہَے۔ پر کدی کدی کوِتا پہِلۄں لِکھی جاںدی ہَے اتے اُس دا چِتّر پِچھّۄں تِیار ہُںدّا ہَے۔

اجّ کلّہ اُس دا مُکھّ کارج آپݨے بچِّیاں دی دیکھ بھال کرنا ہَے۔ اِس دے نالھ-نالھ اُہ پَینسِل سکَیچ بݨائُںدی ہَے٬ تیل رںگّاں نالھ پیںٹِںگّذ تِیار کردی ہَے٬ کوِتا لِکھدی ہَے اتے پھَیبرِک (کپّڑِیاں) اُتّے ڈِیجائیِن کردی ہَے۔ جۄ اُس دی آمدن دا سادھن وی ہَے۔

اُس نالھ گلّ بات کرن پِچھّۄں اُس دے شُبھاء دے کئی وِشیش پکھّ اُگھڑ کے ساہمݨے آئُںدے ہن۔ جِویں کِہ اُہ کِسے دے وِچاراں پِچھّے اکھّاں مِیچ کے نہِیں تُردی۔ سۄچ سمجھ کے آپݨے وِچار پیش کردی ہَے اتے دُۄسرے دے وِچار دھِیان نالھ سُݨدی ہَے۔ اُس پِچھّۄں جِہڑے پاسے ترک پردھان ہۄوے اُسنُۄں کھِڑے متھّے سوِیکار کردی ہَے۔ اُہ آپݨے وِچاراں اُتّے اَیویں نہِیں اڑی رہِںدّی۔ ترک نالھ اُنہاں وِچّ بدلائۄ لِیائُݨ لئی اُہ سدا تتپر رہِںدّی ہَے۔ پھۄن اُتّے وِچار وٹاںدرے سمیں جدۄں اُس دے من وِچّ کۄئی نواں کھِیال اُگمدا ہَے تاں اُس دے کِیء بۄرڈ دے ٹائیِپ دا مِٹھّا-مِٹھّا مِئۄُذِک سُݨائی دِںدّا ہَے۔

آپݨی کلا دی اُتّمتا سبںدھّی اُس نُۄں کۄئی بھُلیکھا نہِیں ہَے۔ اُہ آپ کہِںدّی ہَے کِہ اجے اُس نیں بڑا کُجھّ ہۄر سِکھّݨا ہَے اتے اجے بڑا کُجھّ ہۄر کرنا ہَے۔ ہاں اِہ ذرُۄر ہَے کِہ اُہ آپݨی کلا نُۄں آپݨے پراݨاں دا آدھار منّدی ہَے۔ کلا …? آئۄ سںدِّیپ دے ’پراݨاں دی آدھار٬ کلا‘ سبںدھّی وی کُجھّ سۄچ وِچار ہۄ جائے:

کلا دے اِتِہاس نُۄں 30,000 سال پُراݨا منِّیاں گِیا ہَے۔ اِس لمّے سمیں وِچّ کلا دے رُۄپ٬ کلا دے آسے اتے کلا دی پرِیبھاشا بدلدی رہی ہَے جاں وِکاش کردی رہی ہَے۔ اِس رچنا دے لیکھک دے آپݨے وِچار انُسار کلا کِسے ادِکھّ نُۄں دِکھّ٬ کِسے اچھۄہ نُۄں چھۄہ٬ کِسے اپہُںچّ نُۄں پہُںچّ٬ کِسے وِچار نُۄں سںچّار دا رُۄپ دِںدّی ہَے۔ کلا کِسے ماݨے وِچار نُۄں امر کردی ہَے۔ جِس نالھ کلاکار آپ وی امر ہۄ جاںدا ہَے۔ کلا کال تۄں وی مُکت ہُںدّی ہَے اتے کئی ویر دُۄرِییاں دِییاں مجبُۄرِییاں وی تۄڑدی ہَے۔ آئۄ کلا سبںدھّی پرماݨِت وِئکتِییاں دے وِچار وی واچِیئے:

مَیرِیلِن سٹَیکسٹَیڈ نامی اِکّ اِتِہاسکار آپݨے اِکّ رُۄبرُۄ وِچّ دسّدا ہَے کِہ “سُرںگّاں دی سبھ تۄں ودھِییا اُہ چِتّرکاری بچی رہِ سکی ہَے جۄ کِہ ڈُۄںگھِییاں سُرںگّاں دِییاں کںدھّاں اُتّے ہَے۔ اِس لئی کِہ …, سارا سال اُتھّے تاپمان اتے نمی اِکّۄ رہِںدّی ہَے۔ اِہ کیول اِس ترہاں ہَے جِویں کِہ تُہاڈے کِسے اجائِب گھر وِچّ کمال دا انُکُۄل واتاورن ہۄوے۔ اُہ وی اِکّ کُدرتی اجائِب گھر ہن۔”

” … چِتّرکار اسل وِچّ پتجھڑ دے دِناں وِچّ جںگّلھی سانہاں دے اِجّڑ دی دِکھّ نُۄں درسائُݨ دے یتن کردا ہَے۔ اِہ اُہ مَۄسم ہُںدّا ہَے جدۄں کِہ جںگّلھی سانہ اِکٹھّے ہۄ جاںدے ہن اتے اجیہے کارج کردے ہن٬ جِنہاں نُۄں پشُۄیاں دا گِیان رکھّݨ والھے دھُۄل جاں چِکّڑ وِچّ لِٹݨا٬ بڑھکاں مارنِییاں اتے مَۄج میلا کرنا کہِںدّے ہن۔ اِس وِچّ اُہ مِٹّی چِکّڑ وِچّ لِٹدے ہن اتے بڑھکاں ماردے ہن۔ اتے اِہ ہَے … اِہ ہَے سانہاں دے نسل وادھے دی کِرِیا۔ اتے اِہۄ ہی ہَے جۄ اسل وِچّ سُرںگّ-چِتراں دے کلاکاراں ولّۄں اِہۄ ہی سُرںگّ چھتّاں اںدّر مُڑ درسائِیا جاںدا ہَے۔”

اِتِہاسکار جِین-لِئۄُس کلِئۄُمِیئۄُ آپݨے اِکّ رُۄبرُۄ وِچّ دسّدا ہَے کِہ٬ “یُۄنانِییاں نیں (آپݨی کلا لئی) سُںدّر لڑکِییاں اتے نَۄجوان چُݨے۔ اُنہاں دے ماڈل سدا ہی نَۄجوان ہُںدّے سن۔ پَۄلِیکلاٹس دی اِہ کلا کِرتی کیول اِکّ منِّیاں پرمنِّیاں نںگّیج نہِیں ہَے۔ اِس وِچّ اِکّ لَیء ہَے۔ اِس وِچّ مۄڈھے٬ پِٹھّاں٬ گۄڈے اتے پَیر اِہ سارے اِکّ سُر وِچّ ہن٬ جۄ اُچائیِیاں٬ گہِرائیِیاں اتے گُلائیِیاں نُۄں سمتۄل بݨائُںدے ہن۔ اِس وِچّ کُجھّ ٹۄئے ٹِبّے ہن٬ مۄڑ ہن جۄ پدھرائیِیاں دا وِگِیان کہائُںدا ہَے۔”

سماج وِگِیانی ویرا یۄلورگ کہِںدّا ہَے کِہ٬ “… کَیتھۄلِک چرچ دی چرچ کاںئۄُںسل نیں اِہ نِئم بݨا دِتّا کِہ (کلا وِچّ) سرِیر دے کُجھّ ہِسّے ناں درسائے جاݨ۔ اُس کلا نُۄں کیول اِہۄ ہی درسائُݨا پئِگا … جِویں کِہ کیول مَیڈۄنا … تُسِیں کیول اُس دا چِہرا ہی دیکھ سکدے ہۄ٬ تُسِیں اُس دے کنّ نہِیں دیکھ سکدے۔ اُس دا پہِراوا (اجّ دی) اِکّ نن واںگ ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ پھِر اِسے ترہاں ہی نن دا پہِراوا ہۄںد وِچّ آئِیا۔ اتے اِہۄ وِدھی٬ اِہۄ اِکّۄ اِکّ وِدھی بݨ گئی جِس نالھ پوِتّر پرِوار دے وِئکتی درسائے جا سکدے سن۔ اِہ یُۄنانِییاں دے دیوتِیاں نُۄں پرگٹائُݨ دی پُراݨی وِدھی٬ جِس وِچّ دیوتے بِلکُل نںگّے ہُںدّے سن٬ دے سِدھّی ہی وِرۄدھی سی۔”

جِین-لِئۄُس کلِئۄُمِیئۄُ اِتِہاس نُۄں اگّے تۄردا ہۄئِیا دسّدا ہَے کِہ گِئۄٹۄ پہِلی نوِچیتنا دی چِتّر-کلا دا مہاںرتھی سی۔ اُہدے کۄلھ کمال دی دِبھّ درِشٹی سی۔ اُس نیں پہِلۄں بݨے چِتّر-کلا دے نِئماں نُۄں ٹھُکرائِیا پر ناں تاں آپ اُسنے اُنہاں نُۄں ترکپُۄرن بݨائِیا اتے ناں ہی کِسے سِدھاںت وِچّ بنّہِیاں۔ گِئۄٹۄ تۄں پہِلۄں دیکھۄ وِچار کِویں چِتّرے جاںدے سن؟ تُسِیں چرچ دِیاں کںدھّ چِتّراں نُۄں دیکھۄ۔ جے ربّ دا چِتّر بݨائِیا گِیا تاں اُہ بہُت لمّاں ہۄݨا ذرُۄری سی؛ سںتّ درمِیانے کدّ دے٬ اتے سادھارن لۄک بہُت چھۄٹے کدّ دے۔

”گُرُۄیاں پرۄہتاں دِییاں تسوِیراں وِچّ٬ رُہانِیئت والھِییاں سن۔ گِئۄٹۄ نیں کرِیسٹ تۄں کلںکّ کھٹّدِیاں سیںٹ پھراںکِس نُۄں سچّ مُچّ چِترِیا۔ پر ہَیرانی ہَے کِہ اِس وِچّ کرِیسٹ اتے سیںٹ پھراںکِس اِکّۄ ناپ دے ہن۔”

کہِںدّے ہن کِہ کِئۄٹۄ پھلۄرَیںسّ نِواسی سی۔ جۄ اِکّ اَیسی شہِری رِیاست سی جِس نُۄں امِیر پرِوار چلائُںدے سن۔ 14وِیں سدی وِچّ٬ پھلۄرَیںسّ نِواسی پُراݨِییاں کلا کِرتِییاں نُۄں پراپت کرن دی بھاری رُچی رکھدے سن۔ ساری اِٹلی وِچّ ہی یُۄنانی-رۄمن کلا دے مہان آرٹ نُۄں لۄکاں ولّۄں لبھِّیا جا رِہا سی۔

پھِر لِئُنارڈ د وِنسی جۄ کِہ چِتّر-کلا دے پُنر جِیون٬ وِگِیانِک اتے تکنِیکی کارِیگری دا اُستاد ہَے٬ نیں ادِکھّ نُۄں چِترن دا سُپنا لِیا۔

اِکّ اِتِہاسکار مَیرِیلِن سٹۄکسٹڈ منّدا ہَے کِہ٬ ”اُداہرن وجۄں٬ اسِیں جاݨدے ہاں کِہ رُۄبنذ کۄلھ اِکّ نیمبدھ چِتّرکاری دی پھَیکٹری سی … اتے اُسنے آپݨے نالھ کمّ کرن لئی بہُت سارے چںگّے کارِیگر رکھّے ہۄئے سن۔ اُنہاں وِچّۄں کۄئی کپّڑا اتے کۄئی پھلھاں-پھُلّاں دی چِترائی کرن دا ماہر سی۔ اِس پرکار اُس کۄلھ ہر پرکار دا ماہر سی۔ پھِر رُۄبنذ اُنہاں دے کِیتے کمّ نُۄں تھاںئۄں تھاںئیِں ٹِکا کے چِتّر بݨا لَیںدا سی۔”

اِہ وی دھرنا ہَے کِہ مائیِکلئَںجلۄ اِکّ ہۄر کلاکار سی جِس نُۄں اُس دے جِئُںدِیاں ہی ماݨتا پراپت ہۄئی۔ اُہ بہُت ہی ڈُۄںگھا رہسّوادی آدمی سی۔ اُسدا وِشواس سی کِہ اِکّ سُہپّݨ ہی ہَے جِس دے راہِیں مانوتا پرماتما نالھ سمپّرک بݨا سکدی ہَے۔ سِسٹائیِن چرچ دی چھتّ دی چِتّرکاری اُس دی اِس اُتّم پْرتِبھا نُۄں اُجاگر کردی ہَے۔

ویرا ذۄلورگ دا وِچار ہَے کِہ٬ “سںسّار وِچّ اجّ اِکّ اِہ سمسِّیا ہَے کِہ جدۄں کۄئی کلا جاں کلاکاراں نالھ جُڑدا ہَے٬ تاں اِہ اِکّ چںگّی وِدِّیا پراپتی مںگّ کر دے ہن۔ بہُتے لۄکاں لئی کِسے کلا نُۄں مانݨاں اِکّ وںگّار واںگ ہَے۔ بہُت ساری کلا اَیسی ہَے جۄ آپݨے آپ سمجھ نہِیں پَیںدی۔ اِس نُۄں سمجھائُݨا پَیںدا ہَے۔ اُداہرݨ وجۄں 20وِیں سدی وِچّ اِہۄ جِہے کئی وِشیش کلاکار ہن٬ جِویں کِہ اِٹلی دا گِیاکۄمیٹی٬ سوِس-اِٹلی دا گِیاکۄمیٹی٬ جِس دے بݨائے ہۄئے لۄکاں دے بُتّ بہُت ہی اجِیب پرکار دے ہن۔ اُس دے سارے بُتّاں وِچّ سارِییاں کِسماں دے ارتھ لُکے ہۄئے ہن۔ اتے تُسِیں اُنہاں نُۄں کِویں بِیان کر سکدے ہۄ جدۄں کِہ تُسِیں کلا دے کھیتر وِچّ انپڑھ ہۄ۔”

جِین-لِئۄُس کلِئۄُمِیئۄُ کہِںدّا ہَے کِہ٬ ” … اُہ کی ہَے جۄ اِس نُۄں کلا بݨائُںدا ہَے؟ جدۄں کۄئی وِئکتی کِسے رُۄہانی٬ امُۄرت چِیذ نُۄں ارتھ پُۄرن بݨا کے اُجاگر کر دِںدّا ہَے تاں اِہ کلا ہَے۔”

بِنا شکّ مِشری لۄکاں دا اِہ کتھن سہی ہَے کِہ تسوِیراں نیں اِنساناں نُۄں جِیوت رکھِّیا ہَے۔

کلا ہی سانُۄں آپݨا بہُتا اِتِہاس مُڑ لبھّݨ وِچّ سہائی ہۄئی ہَے۔ اتے وِشواس کرن لئی ہر دلِیل مِل جاںدی ہَے کِہ اِہ مہان اتے ساہسی کمّ اگّے نُۄں وی چلدا رہیگا۔

اِنسانی وِچاروان سںسّار سبںدھّی آپݨے وِچار پرگٹ کرن لئی سدا سدا ہی اُتیجِت ہُںدّے رہِݨگے۔

کلا اتے کلا دے اِتِہاس سبںدھّی اِہ پںچھّی جھات مارن پِچھّۄں اسِیں اِس وِچار دے دھارنی ہۄ جاںدے ہاں کِہ چِتّر کلا وی سںگِّیت کلا واںگ اِکّ بہُت ہی بہُ پساری کلا ہَے۔ اِس وِچّ کِسے کلاکار دا پرِیپُۄرن ہۄݨا کیول سُپنا ہی ہۄ سکدا ہَے سچّ نہِیں۔ سۄ سںدِّیپ کَۄر دھنۄیا آپݨے بارے آپ ٹھِیک ہی کہِںدّی ہَے کِہ اُس نیں اجے بڑا کُجھّ سِکھّݨا ہَے۔ پر جۄ وی ہَے اُہ آپݨی کلا نُۄں کیول کلاکاراں جاں اِس کلا دے وِدّواناں تِیکر ہی سِیمت نہِیں رکھّݨا چاہُںدّی۔ اِسے لئی اُہ آپݨی کلا دے سِرلیکھ دے نالھ نالھ اُس نُۄں پرگٹ کرن دے یتناں وِچّ ساہِتک کلا دے اںگّ سںگّ ہۄ کے آپݨے کاوِک وِچار وی اُلِیکدی ہَے۔ بھاویں کِہ کئی ویر اُس دے شبد اُس دی چِتّر کلا تۄں پِچھّے رہِ گئے انُبھو ہُںدّے ہن۔ کِدھرے کِدھرے شبداں نالھ ہۄئِیا انرتھ وی انُبھو ہُںدّا ہَے جِس نُۄں شبداں دے نویں (میرے آپݨے) ارتھ کہِ کے سںدِّیپ اُنہاں نُۄں اِنساپھ دیݨ دے یتن کردی ہَے۔

سںدِّیپ دی کلا٬ وِشیش کر کے اجّ دی پںجّابی اِستری دی امُۄرت آواذ دی پرتکھّ پردرشنی ہَے۔ جے کِسے پرواسی پںجّابی اِستری دی رُۄہ دی تھاہ پائُݨ دا یتن کرنا ہۄوے تاں اُہ سںدِّیپ دھنۄیا دے چِتّر پڑھ لوے اتے اُس دے اُلِیکے شبد گُڑھ لوے۔ اُتھّۄں ابھِلاسی نُۄں سبھ کُجھّ ناں ہی سہی پر بہُت کُجھّ پراپت ہۄ جائِگا٬ سݨے رُۄہ دے سُکھّ-سانتی دے۔

شالا! سںدِّیپ دی چِتّر کلا سدا آپݨے امُکّ پریرنا سرۄت نالھ جُڑی رہے اتے اِہ نِتّ نوِیں نویلی رہے۔