मार्च 12, 2026

writingDetail.created_by
By: महिंदर सिंघ रंधावा

भारत दी रुत्त माला

भारत दी रुत्त माला सचमुच्च ही बड़ी रुमांचिक है। हिंदूआं अनुसार साल विच छे रुत्तां हुंदीआं हन ते हर रुत्त दो कु महीने चलदी है। फग्गण ते चेतर दे दो महीने बसंत रुत्त दे हन। वैसाख विच शुरू होई गरमी जेठ ते हाड़ दे दो महीने ज़ोरां ते हुंदी है ते इस तों बाअद साउण ते भादों दे दो महीने वरखा दी रुत्त चलदी है। अस्सू दे महीने बारशां बंद हो जाण ते पतझड़ दा मौसम शुरू हो जांदा है। इस महीने दा नज़ारा देखण वाला हुंदा है। असमान ते बद्दलां दी कोई कोई टुकड़ी नज़र आउंदी है ते शाम दे वेले जद सूरज डुबदा है लहिंदा पासा सुनहिरा ही सुनहिरा नज़र आउण लग पैंदा है। कतक दे महीने धरती चंन दी चांदनी विच चांदी वांग झलकां मारदी है। मघर तों शुरू पोह तक हेमंत रुत्त चलदी है। इनहां दिनां 'च सरदी शुरू हो चुकी हुंदी है ते हुण हौली हौली ज़ोर फड़न लग पैंदी है। अध्ध पोह तों लै के माघ दे अख़ीर तक दे दिन सरदी दे हन। इनहां दिनां विच सरदी कड़ाके दी पैंदी है, खेतां विच कक्कर जंम जांदा है ते हिमालीआ दीआं पहाड़ीआं ते बरफ़ां पैंदीआं रहिंदीआं हन। वरतमान ताप-मान अनुसार साल नूं चार मौसमां विच वंडिआ जा सकदा है.......बसंत, गरमी, पत्तझड़ ते सरदी। इनहां चवहां रुत्तां दा टाकरा दिन दे चार हिस्सिआं–सवेर, दुपहिर, शाम ते रात नाल वी कीता जा सकदा है। बसंत रुत्त दिन दी सवेर वांग ते गरमी दिन दी दुपहिर वांग है। इसे तरहां पत्तझड़ नूं शाम ते सरदी नूं रात आखिआ जा सकदा है।

भारत देश विच बसंत रुत्त होण दे नाल ही घुग्गीआं दा गुटकणा सुणाई देण लग पैंदा है। शुरू फ़रवरी विच ही खेतां अंदर सरहों दे पीले फुल्ल निकल आउंदे हन ते खेत सोने दे समुंदर वांग ठाठां मारन लग पैंदे हन। टाहलीआं दे रुख्ख पट्ट जिहे पीले-हरे पत्तिआं नाल लद्दे जांदे हन। इसतरी पुरख पीले वसतर पहिण कुदरत नाल इक-मिक हो जांदे हन। पुरातन भारत विच ‘सुवासंतका' दा तिउहार मनाइआ जांदा सी। इह तिउहार पिआर दे देवते ‘कामदेव’ नाल संबंधत सी ते इस तिउहार वाले दिन बहुत ख़ुशीआं मनाईआं जांदीआं हन। हर पिंड विच नाच गाणे ते रंग-रलीआं दा प्रबंध कीता जांदा सी ते इस विच इसतरी ते पुरश सभ भाग लैंदे हन।

फ़रवरी दे महीने कचनार दे रुख्खां विच कोई कशश नहीं हुंदी। पर छेती ही इस दीआं पत्ते-रहित सांवलीआं डालीआं गुलाबी, सफ़ैद ते अरगवानी रंग दे फुल्लां नाल भर जांदीआं हन ते पूरा इक महीना धरती दी रौणक वधाउंदीआं हन। कचनार दे कोमल फुल्ल वेख के मनुख्खी हिरदे विच खेड़ा आ वसदा है ते अख्खां नूं ठंडक पहुंचदी है। कचनार तों बाअद सिंमल दे खिड़न दी रुत्त आउंदी है। इह रुख्ख कांगड़े दी वादी विच आम हुंदा है। जद इस दीआं टाहणीआं उते पिआलीआं वरगे लाल लाल फुल्ल निकल आउंदे हन, तां इउं जापदा है मानो ‘लछमी’ देवी आपणीआं अनेक तलीआं 'ते दीवे टिकाई खड़ी होवेङ हुण अंब दे बे-रौणके बूटिआं विच वी जान पैण लग पैंदी है ते इनहां नूं पीले पीले फुल्ल लगणे शुरू हो जांदे हन। अंब दे फुल्लां दी महिक दी खिच्ची कोइल अंब दे बाग़ां विच आ पहुंचदी है ते अपणी सुरीली कू कू दी आवाज़ नाल बाग़ां दे वातावरन नूं गूंजा दिंदी है। मारच दे अध्ध तक बसंत रुत्त आपणे पूरे जोबन ते आ जांदी है। सरदी विच छछरे दे टेढे मेढे रुख्ख देखण नूं वी जी नहीं करदा पर इस रुत्त विच इह त्रिपख्खी पत्तिआं नूं झाड़ सुटदे हन ते इनहां दीआं टाहणीआं गूहड़े भूरे रंग दीआं कलीआं नाल भर जांदीआं हन। कुझ दिनां मगरों इह कलीआं अचानक ही खिड़ उठदीआं हन मानो किसे नें इनहां नूं जादू दा डंडा छुहा दिता होवे। अग्ग दीआं लाटां वरगे गुलानारी फुल्लां नाल छछरे दीआं टाहणीआं अग्ग दे अंगिआरे जापदीआं हन ते लाल चमकदे फुल्लां दे वसतर पहिनी धरती नवीं नवेली नार दा रूप धार लैंदी है।

कांगड़े दी वादी अंदर खेतां ते वाड़ां दे विच विच बरफ़ वरगे चिट्टे फुल्लां वाले कैंथ दे कई बूटे विखाई दिंदे हन। इह बूटा कुझ दिन पहिलां करूप झाड़ी वरगा जापदा है पर फ़रवरी दे अख़ीरी हफ़ते पत्ते निकलण तों वी पहिलां इस नूं फुल्ल लग पैंदे हन ते इह फुल्लां दे बणे इक गुंबद दा रूप धार लैंदा है; मानो कहि रिहा है ‘मैं सरिशटी दी सवछ्छ गीत हां'। अध्ध मारच तक नवीआं पत्तीआं निकल आउंदीआं हन। हवा नाल टाहणीआं हिल्लण तां इउं जापदा है मानो हरेक रुख्ख 'ते हलके रंग दीआं हज़ारां झंडीआं झूल रहीआं हन इनहां पत्तीआं नाल चांदी-रंगे फुल्लां दी शोभा होर वी दूणी हो जांदी है। वाड़ां दीआं कतारां विच बसंत दे पीले फुल्ल आम दिखाई देण लग पैंदे हन ते उभरीआं होईआं कटोरीआं वरगे इह फुल्ल बसंत रुत्त दे आउण दे सुनेहे देण लग पैंदे हन। वगदे पाणीआं दे कंढिआं 'ते कणक दे हरे भरे खेतां दे आले दुआले हज़ारां दी गिणती विच उगे फिरोज़ी रंग दे चरेते ते फुल्ल देख के भासदा है जिवें सुंदर चितरां दुआले सुंदर चौखटे जिहे जड़े होण। कुझ खेतां विचों सरहों दे पीले पीले फुल्लां दे विच विच अलसी दे नीले फुल्ल वी दिखाई दिंदे हन जिनहां दी रंग-विरोधता नज़ारे नूं होर वी दिल खिचवां बणा दिंदी है।

हवा विच निघ्घ जिहा आ जांदा है ते परेमी-जन निहुं-अलसाए जिहे भासण लग पैंदे हन। फग्गण महीने दे दिन ते रातां वी फग्गण माह वांग रंगीलीआं हुंदीआं हन। फग्गण दी रुत्त परेम दी रुत्त है ते परेमी-जन फग्गण दी उडीक वी उंज ही करदे हन जिवें लंमी हनेरी दुध्ध-चानणी पूरनमाशी दी।

इह रुत्त फुल्लां लद्दीआं टाहणीआं उते पींघां पाउण दी है। शहिद दीआं मख्खीआं फुल्लां 'चों रस चूसदीआं इधर उधर भिंन भिंनाउंदीआं फिरदीआं हन। हुण बसंत रुत्त आपणे पूरे जोबन 'ते हुंदी है पिआर ते ख़ुशी दा कोई हद्द बंना नहीं हुंदा। चमेली दे फुल्ल खिड़ के हवा विच महिक भर दिंदे हन। आकाश नीली मान सरोवर झील वांग साफ़ हुंदा है ते सूरज चंद इस विच दो वड्डे फुल्लां वांग तरदे दिखाई दिंदे हन।

बसंत रुत्त हौली हौली गरमी दा रूप धारन लग पैंदी है ते अपरैल दे पहिले हफ़ते तों गरमी पैणी शुरू हो जांदी है। बहुते रुख्खां दे नवें पत्ते निकलण लग पैंदे हन। छतरीनुमा पाकर दे रुख्ख दे तांबे रंगे पत्ते बहुत ही सुंदर लगदे हन ते शाम दे ढलदे सूरज दीआं तिरछीआं किरनां विच इह अग्ग दे बद्दल दी निआईं जापदे हन। सिल्लीआं जगहां दे टटहिणे लख्खां दी गिणती विच तारिआं वांग टिमटिमाउंदे फिरदे हन ते सोने वांग झिमझिम करदे कोमल तालां ते हवा विच नाच करदे इधर उधर उडदे फिरदे हन। सुक्के पत्ते अगांह-पिछांह द्रिश दी सुंदरता विच होर वी वाधा कर दिंदे हन।महूए दे रुख्खां हेठ तां अजीब ही नज़ारा हुंदा है मानो सुक्के पत्तिआं दी होली सड़ रही होवे। निंम ते शरींह दे फुल्लां दी वाशना नाल हवा, महिक उठदी है। रातां सुंनीआं सुंनीआं हुंदीआं हन। शरींह दीआं फलीआं दी कड़-कड़ दी आवाज़ तों बिनां होर कोई आवाज़ सुणाई नहीं दिंदी। चहड़दे सूरज दीआं किरनां पैण नाल महूए दीआं जंगाल-रंगी पत्तीआं सोने महड़ीआं जापण लग पैंदीआं हन। गुलमुहर दे फुल्ल खिड़ के किरमची रंग फड़ लैंदे हन ते इस दे नाल ही गरमी वी सहिजे सहिजे वधण लग जांदी है।

गरमीआं विच गरम लूआं वग्गण लग पैंदीआं हन। फुल्ल बूटे सड़ जांदे हन। ज़मीन ते आकाश नूं आपस विच मिलाउंदे वा-वरोले आम वगदे हन जो धूड़ मिट्टी ते सुक्के पत्ते आपणे विच समा लैंदे हन ते बड़ी तेज़ी नाल उडदे फिरदे हन। सूरज दीआं तेज़ किरनां दी बुछाड़ नाल धरती तप के तांबा हो जांदी है ते चवहीं पासीं घट्टा ही घट्टा उडण लग पैंदा है। की मनुख्ख ते की पशू सभ छां विच सिर लुकाउंदे फिरदे हन। रुख्खां दे झुरमट विच बैठे मोर बुत्त बण जांदे हन ते मींह लई प्रारथना करन लग पैंदे हन।मोरनीआं मोरां दे पिछे पिछे रुख्खां दी छावें आ बैठदीआं हन पर गरमी दे सताए मोरां दा इनहां वल धिआन नहीं जांदा। गरम ते खुशक लू दे वगण नाल रेत दे टीले पाणीआं दीआं नदीआं जां झीलां वांग चमकदे हन ते पिआसे हिरन इस नूं सचमुच्च दा पाणी जाण के विअरथ ही इस दे मगर मीलां तक भजदे फिरदे हन। शेर चीते वी थक्के टुट्टे आपणे घुरनिआं विच वड़े रहिंदे हन। सूरज दी तेज़ गरमी नाल सभ वातावरन भख़ उठदा है। इक महीना पहिलां गुलाबी ते चिट्टे कमल फुल्लां नाल भरीआं झीलां दा पाणी सुक्क जांदा है। पिआसीआं मझ्झां आपणीआं जीभां बाहर लटकाई चिक्कड़ विच लेटदीआं फिरदीआं हन। जंगलां विच अग्गां लगण लग पैंदीआं हन ते जंगल वासी हज़ारां पशू-पंछी इस दी भेट हो जांदे हन। गरमी दे सताए हाथी वी ज़ोर ज़ोर नाल चिंघाड़दे फिरदे हन। इथों तक कि सप्प वी आपणीआं खुड्डां छड्ड बाहर रसतिआं विच ठंडीआं थावां ते आ टिकदे हन। राह जांदे मुसाफ़र अंबां दे झुंडां दी छां दी शरन लैंदे हन ते छबीलां तों पाणी पी पी गरमी दे मारे ख़ुशक हो रहे गलिआं नूं तर करन दे यतन करदे हन।

जेठ ते हाड़ दी प्रचंड गरमी तों बाअद आकाश विच बद्दल दिखाई देण लग पैंदे हन। इनहां नूं देखदिआं इओं प्रतीत हुंदा है जिवें इंदर देवते दे सफ़ैद हाथीआं दा झूमदा झूमदा वग चलिआ आ रिहा होवे। मींह दी आस लगाई बैठा किसान इनहां नूं देखदिआं ही ख़ुशीआं नाल भर जांदा है। ठंडी सुहावणी वरखा रुत्त आउंदी प्रेमी जन वी खुशीआं विच्च नहीं मिआउंदे। काले काले बदलां नूं वेख के ते उनहां दी गरज सुण के मोर आनंद विच कूकण लग पैंदे हन ते आपणे सत-रंगे खंभां नूं फ़ैला पैलां पाउणीआं शुरू कर दिंदे हन।कदंब दे बूटिआं नूं पीले रंग दे गोल गोल गेंदां वरगे फुल्ल वी इसे रुत्त विच लगदे हन।

बद्दल जीवन-दाते पाणी नाल धरती नूं गोतो गोत कर दिंदे हन ते पिआसी धरती उते झट ही हरी हरी घाह दा गलीचा जिहा विछ जांदा है। लाल लाल बीर बहुटीआं निकल आउंदीआं हन। धरती चमकदे हीरिआं मोतीआं नाल जड़ी सुंदर मुटिआर दा रूप धार लैंदी है। मींह दीआं बूंदां टप्प टप करके अंब दे पत्तिआं ते वजदीआं हन तां अंब दे रुख्खां विचों सुरीले संगीत दी मधुर धुनी सुणाई देण लग पैंदी है। इसतरीआं ते बच्चे इक्कठे हो अंबां दे झुंडां विचों डालीआं नालों टुट्टे अंम्रित रूपी रस नाल भरे पीले पीले पक्के होए अंबां नूं ढूंडण निकल पैंदे हन । पिंड दे सरोवर दे शांत पाणी उते मींह दीआं बूंदां पैण नाल रंग बरंगे बुलबुले पैदा हुंदे हन ते थोड़ी जिही रंग-बरंगी आयू बिताउण पिछों उसे पाणी विच ही मुड़ लीन हो जांदे हन।

कदी कदी बद्दल फट जांदे हन। सूरज देवता निम्मी निम्मी फुहार दे विचों दी झातीआं मारदा नज़री पैंदा है। आकाश विच सतरंगी पींघ निकल आउंदी है। मानो सतरंगे झूले उते आकाश ते धरती दा मेल हो रिहा है। हरे हरे घाह नाल भरी पिंड दी चरांद विच चरदीआं गाईआं ते मझ्झां नज़र आउण लग पैंदीआं हन।अंबां ते टाहलीआं दीआं टहिणीआं 'ते हरे रंग दे तोते इधर उधर फड़-फड़ाउंदे फिरदे हन ते घाह दे चिट्टे चिट्टे फुल्लां उते केसरी तितलीआं आपणे परां नूं फड़फड़ाउंदीआं नाच पईआं नचदीआं हन।

हुण साउण दी सिल्ल्ही हवा चमेली दी ख़ुशबू नाल भर गई है ते रात दी राणी ते महिंदी दे फुल्ल वी आपणी महिक लुटा रहे हन। वाड़ां विच लगे गंधराज दे सफ़ैद फुल्ल गूहड़े नीले आकाश विच चमकदे तारिआं वांग दिखाई दिंदे हन ते तेज़ी नाल वग्गदीआं नदीआं दे कंढे चंपक दीआं सुनहिरी चमकदीआं डोडीआं लहिलहा रहीआं हन।

आपणे जुग दीआं सुंदरीआं दे शिंगार दा वरनण करदिआं कवी काली दास लिखदा है कि ‘अलकापुरी दीआं इसतरीआं आपणीआं गल्हां उते लौधर ते फुल्लां दा धूड़ा (पाऊडर) मलदीआं हन, आपणीआं पुड़पुड़ीआं नूं मागय दे फुल्लां नाल सजाउंदीआं हन, आपणीआं मेढीआं विच महिंदी दे फुल्ल लटकाउंदीआं हन ते शरींह दे फुल्लां नाल आपणे कंनां नूं शिंगारदीआं हन। इह मनमोहणीआं सुंदरीआं वरखा रुत्त विच आपणे सिरां नूं सजाउण लई कदंब दे फुल्लां दी वरतों करदीआं हन ते आपणे हत्थां विच लाल कमल दे फुल्ल रखदीआं हन। अज्ज वी महाराशटर दीआं इसतरीआं आपणे जूड़िआं दी शोभा वधाउण लई चंपक दे फुल्ल आपणे वालां विच शिंगारदीआं हन ते घणघोर काले वालां विच इह चिट्टे फुल्ल इउं प्रतीत हुंदे हन जिवें शाम रंगे परबत नाल कोई चंदरमा लटक रिहा होवे, उह चमेली दे गजरे आपणीआं कलाईआं ते पा आपणीआं बांहां दी शोभा नूं वी चार चंन ला लैंदीआं हन। गरमी दी रुत्ते चंबे ते चमेली दे हार सारे भारत विच बहुत पसंद कीते जांदे हन। भारत विच फुल्लां दी सुगंधी दी शलाघा कीती जांदी रही है। पर यूरपी लोकां नूं इनहां दे रंग वधेरे पसंद हुंदे हन। उनहां नें साल दे साल फुल्ल देण वाले रंग बरंगे फुल्लां वाले कई पौदे विगसत कीते हन। इस दे उलट भारती बाग़ भिंनी भिंनी ख़ुशबोई देण वाले फुल्लां दीआं वेलां, बूटिआं ते रुख्खां नाल भरे हुंदे हन।

वरखा रुत्त विच नदीआं गंधले पाणी नाल मूंहों मूंह भर जांदीआं हन। किनारिआं ’ते उगे वडे वडे रुख्ख वी पाणी दे वेग नाल जड़ों पुट्टे जांदे हन ते पाणी विच तिणकिआं वांग इधर उधर पए उछलदे हन। हवा दे थपेड़िआं विच बद्दल दिन रात इधर उधर उडदे रहिंदे हन। हनेरी रात विच तेज़ हवा नाल रुख्खां दे पत्तिआं ते वेलां तों पाणी दीआं बूंदां टप टप करके ज़मीन ते डिगदीआं रहिंदीआं हन ते शहिद दीआं मख्खीआं शहिद दे फुल्लां दी ख़ुशबू नूं भुल्ल आपणे आप नूं छत्तिआं विच जा लुकाओंदीआं हन।

साउण दा महीना इशक-मुठ्ठे परेमीआं दा महीना है। ठंढी ते भिंनी हवा नाल विछड़े परेमीआं नूं पुराणीआं यादां सताण लग्ग पैंदीआं हन ते पिआरे दे मिलण दी तांघ उमड्ड आउंदी है। पती तों विछड़ी नार विआकुल हो उठदी है ते संजोगी परेमी घनघोर घटा विच लिशकदी बिजली नूं उडीकदे रहिंदे हन। सुनहिरी लत्तां वाले सफ़ैद बगले जद काले-काले बद्दलां नूं चीरदे होए उडानां लाउंदे हन तां बरखा रुत्त दी ख़ुशी विच मत्ते परेमीआं दे हिरदे विच ख़ुशी दी लहिर होर वी तीबर हो उठदी है।

वरखा रुत्त ख़तम हो गई है। वातावरन धूड़ ते धुंद तों मुकत हो के निरमल हो गिआ है। आकाश गूहड़ा नीला दिखाई देण लग पिआ है ते ठंढी ठंढी हवा वगण लग पई है।पत्तझड़ विच सूरज दे डुबण दा नज़ारा बहुत ही सुंदर हुंदा है। धरती उते सफ़ैद फुल्लां वाला उचा उचा घाह उग आउंदा है ते नदीआं दे कंढे हवा चलण नाल इह घाह चौर वांग झुलदा दिखाई दिंदा है। आकाश विच कोई कोई वरखा रहित सफ़ैद बद्दल इउं उडदे दिखाई दिंदे हन जिवें किसे पेंजे नें पिंजी होई रूं खिलारी होवे। पत्तझड़ विच मौलण वाले कचनार दे रुख्खां नूं हज़ारां दी गिणती विच लाल ते गुलाबी रंग दे फुल्ल लगण लग पैंदे हन ते लख्खां भिंन-भिंनाउंदीआं शहिद दीआं मख्खीआं इनहां दुआले आ इकठ्ठीआं हुंदीआं हन।

कांगड़े दी वादी विचले पदम दे रुख्खां दी शोभा नहीं भुलाई जा सकदी । डुबदे सूरज दीआं किरनां नाल चमकदे हिमालीआ दे नीले आकाश विच आपणे लाल फुल्लां दे गुछिआं नाल लद्दिआं पदम दा इह रुख अग्ग दे बद्दल समान दिखाई दिंदा है ते इउं भासदा है जिवें कहि रिहा होवे, ‘मैं पत्तझड़ दे सुफ़ने विच तुर रिहा ख़ुशीआं दा इक गुलाबी बद्दल हां'। शाह-बलूत दे पत्तिआं दा रंग गूहड़ा भूरा हो जांदा है अते मैपल ते चैसटनट वी आपणे सुनहिरी भूरे पतिआं कारण झट ही पहिचाणे जा सकदे हन।

नदीआं कंढे मटक मटक चलदे सारस बहुत ही सुंदर दिखाई दिंदे हन। मुरगाबीआं पहाड़ां तों उड उड के मैदानी झीलां वल आउणा शुरू कर दिंदीआं हन। किसान लोक धान दी कुटाई विच रुझ जांदे हन ते उनहां दे कोठिआं दीआं छत्तां मक्की दीआं सुनहिरी छल्लीआं नाल ढकीआं जांदीआं हन। घाह (कांसा) ते सफ़ैद फुल्लां उते जद चंदरमा दीआं किरनां नाच करदीआं हन तां इस घाह दे तिणके जादू दे खंभिआं समान दिखाई देण लग पैंदे हन। रात चंद दी चांदनी नाल डलकां मारदी है ते सुक्कीआं पहाड़ी नदीआं दी रेत हीरिआं वांग चमकण लग पैंदी है।

माघ दे महीने दे नाल ही सरदी दा आगमन हो जांदा है। दिन छोटे हो जांदे हन ते रातां लंमीआं। आकाश दा नीला रंग उघड़ आउंदा है ते किते वी कोई बद्दल दिखाई नहीं देंदा। पहाड़ वलों ठंढीआं हवावां आउण लग पैंदीआं हन ते सारे मनुख्ख ते डंगर मकानां दे कोनिआं विच निघ्घ ढूंडदे फिरदे हन। कचनार दे पत्ते झड़ जांदे हन ते नंगीआं टहिणीआं रब्बी लीला दा द्रिश पेश करदीआं हन।

सूरज दे चहड़न नाल जीवन विच गती आ जांदी है। पेंडू लोक लोईआं चादरां दीआं बुकलां मारी आपणे घरां दे विहड़िआं दीआं नुकरां विच जां कोठिआं उते धुप्पे जा बैठदे हन। इस रुत्त दी हवा उतशाह-जनक ते शकती वरधक हुंदी है।

('पत्ते पत्ते गोबिंद बैठा' विच्चों)