अजोके मनुख्ख दा इह बहुत वड्डा संकट है कि इसदा कुदरत प्रती विवहार लगातार अणसुखावां हो रिहा है। हर खेतर विच्च बेमिसाल तरक्की करके जित्थे मनुख्ख नें आपणे आप लई हर तरहां दीआं सुख सहूलतां पैदा कर लईआं हन, उत्थे मनुख्खी नसल साहमणे कई तरहां दीआं मुशकलां वी सिर चुक्क खलोतीआं हन। इस विच्च कोई शक्क नहीं कि दुनीआं भर विच्च होई तरक्की अते विकास पिछ्छे विगिआन दा ही हत्थ है। उदयोग, खेतीबाड़ी अते सिहत सहूलतां दे खेतर विच्च होए विकास नें जित्थे अबादी विच्च बेतहाशा वाधा कीता है, उत्थे मनुख्ख नूं कुदरत नालों बिलकुल अलग्ग थलग्ग कर दित्ता है। अजोका मनुख्ख आपणे कमरे विच्च बैठा कंपिऊटर दे बटनां ’ते उंगलां मार के दुनीआं दी सैर तां कर सकदा है पर उस दा इस अवसथा नूं पहुंचदिआं कुदरती जीवन लगभग खतम हो गिआ है। अजिही सथिती विच्च विचरदिआं मनुख्ख दा आउण वाला समां किंना औकड़ां भरिआ हो सकदा है, इह अज्ज इक्क बेहद्द गंभीर विशा है।
पिछले अरसे तों सिहत सहूलतां विच्च कुझ हद्द तक होए विकास कारन धरती उप्पर मनुख्खी अबादी दा बेरोक वाधा होणा सूरू हो गिआ है। साडे देश दी अबादी हुण सवा सौ करोड़ तक पहुंच गई है। संसार दे ज़िआदातर देशां विच्च अबादी लगातार वध रही है। वध रही अबादी नूं नवें रैण बसेरिआं दी लोड़ है, तन ढक्कण वासते होर कप्पड़िआं दी लोड़ है, खाण पीण लई भोजन अते रोज़ाना जीवन विच्च कंम आउण वालीआं ज़रूरी वसतां चाहीदीआं हन। इहनां वधदीआं लोड़ां दी पूरती करन लई सानूं होर उदयोगां दी लोड़ है। खेतीबाड़ी लई ज़िआदा ज़मीन दी लोड़ है। इहनां लोड़ां दी पूरती लई पिछले अरसे दौरान वड्डी पध्धर ’ते जंगलां दा सफाइआ कीता गिआ। नाल ही वधदी अबादी नें खेती योग ज़मीनां नूं मकान उसार उसार के आपणी लपेट विच्च लैणा अरंभ कर दित्ता है। खेतीबाड़ी अते वणां हेठला रकबा बड़ी तेज़ी नाल घटणा शुरू हो गिआ है। जित्थे कदे हरे कचूर रुख्खां दे झुंड हुंदे सन. उत्थे इमारतां दा विशाल जंगल उस्सर रिहा है। हर शहिर दे बाहरवार बड़ी तेज़ी नाल वाहीयोग ज़मीनां नूं कलोनीआं दा रूप दित्ता जा रिहा है।
अबादी दे वाधे नाल लोड़ां वी वधदीआं हन, जिसदे फलसरूप पहिलां नालों ज़िआदा फैकटरीआं, भठ्ठिआं, कारां, बस्सां, रेल गड्डीआं आदि दी ज़रूरत है। बिनां किसे योजनाबंदी तों हर रोज़ हज़ारां नवींआं गड्डीआं लगातार सड़कां ’ते आ रहीआं हन। खेतीबाड़ी विच्च वध्ध झाड़ लैण लई वंन-सुवंनीआं ज़हिरां दी वड्डी पध्धर ’ते वरतों होणी शुरू हो गई है। हर साल ज़हिरां दे भरे टरक्कां दे टरक्क वधेरे झाड़ लैण लई ज़मीनां विच्च खपत कीते जा रहे हन, जिसदे सिट्टे वजों धरती अते इसदे वायूमंडल विच्च प्रदूशण रूपी ज़हिर घुलण लग्ग पिआ है। बिनां सोचे समझे कीती जा रही ज़हिरां दी वरतों दे असर नें मनुख्ख दी तंदरुसती नूं चुणौती देणी अरंभ कर दित्ती है। पिछले कुझ समें तों अनेकां बिमारीआं जिवें दमा, शूगर, बलड्ड प्रैश्शर, हारट अटैक, कैंसर, हैपेटाईटस बी अते सी आदि वड्डी पध्धर ’ते फैलणीआं शुरू हो गईआं हन। धरती हेठला पाणी, मिट्टी अते हवा पलीत होण लग्ग पए हन। प्रदूशण नाल धरती उप्परला तापमान पिछले कुझ समें तों हौली हौली वधण लग्ग पिआ है। धरती दे वायूमंडल विच्च जेकर तापमान दा वधणा जारी रहिंदा है तां आउण वाला समां मनुख्ख लई बेहद्द औकड़ां भरिआ होवेगा, इसदी भविख्ख बाणी अज्ज असीं कर सकदे हां।
मौसम विगिआनीआं वल्लों खदशा प्रगट कीता जा रिहा है कि आउण वाले समें विच्च गरमीआं विच्च वधेरे गरमी अते सरदीआं विच्च वधेरे सरदी पैणी अरंभ हो जावेगी। गरमीआं विच्च हर साल औसतन तापमान विच्च वाधा होणा शुरू हो गिआ है। जिहड़े इलाकिआं विच्च मींह बहुत घट्ट पैंदे हन, उत्थे बेमौसमे मींह पै रहे हन। जित्थे कदे बरफबारी नहीं होई, उत्थे बरफ डिग रही है। जित्थे औड़ लगदी है, उत्थे औड़ वी हद्दों वध्ध लगदी है। पिछले साल मध्ध प्रदेश, यू पी अते राजसथान दे कुझ इलकिआं विच्च लग्गी औड़ नें 40 लख्ख लोकां नूं घर बार छड्ड के होर थावां ’ते जाण लई मजबूर कर दित्ता सी। लोक पाणी दी बूंद बूंद नूं तरस गए सन। जदों धरती उप्परला मौसमी चक्कर गड़बड़ा जावेगा तां इस नाल किते तां मींह हनेरी, झख्खड़, हहड़ सभ कुझ तहिस नहिस करना शुरू कर देणगे अते किते लंबा समां सोका पैण नाल काल वरगी सथिती पैदा हो सकदी है। अज्ज वी जेकर देखिआ जावे तां झख्खड़ां तुफानां दे वेग विच्च पहिलां नालों वधेरे अत्थरापण आ गिआ है। इस बेप्रतीते मौसमी चक्कर कारन मनुख्ख साहमणे कई तरहां दीआं मुशकलां खहड़ीआं हो जाणगीआं। जेकर आउण वाले समें विच्च तापमान कुझ डिगरी होर वधदा है तां धरती उप्पर बेहद्द भिआनक हालात बण सकदे हन। तापमान दे वधण नाल पिघलदी अंटारकटिका दी बरफ समुंदर दे पाणीआं नूं होर डूंघा कर देवेगी जिस नाल समुंदर आपणे नाल नेड़ले धरती हेठले उपजाऊ इलाकिआं नूं आपणी ग्रिफत विच्च लै लवेगा। मनुख्ख दे रहिण योग ज़मीनी खेतर होर सुंगड़ जावेगा। समुंदर दे पाणी विच्च विशालता आ जावेगी। समंदरी तट ’ते वसे वड्डे-वड्डे महानगर, बंदरगाहां समुंदर विच्च समां जाणगीआं। अजिही सथिती नाल नजिठ्ठण लई साडे पास किसे तरहां दी कोई योजना तिआर नहीं है।
इस तों वी भिआनक उह द्रिश होवेगा, जदों धरती उप्पर वधे तापमान नाल कई कुदरती जीव जातीआं धरती तों सदा लई मुक्क जाणगीआं अते वधे तापमान नाल निघ्घे वातावरण विच्च मनुख्खी नसल लई घातक कई तरहां दे कीट, पतंगे, मछ्छर, मख्खीआं, विशाणू आदि दी संखिआ विच्च बेशुमार वाधा हो जावेगा। दुनीआं दे ठंढे मुलकां, जित्थे पहिलां मछ्छर मख्खीआं अते होर गरमी विच्च पलण वाले जीवां दी अणहोंद है, तापमान दे वधण नाल इह उत्थे वी भिंनभिनाउण लग्ग जाणगे, जिसदे सिट्टे वजों पूरी धरती ’ते खतरनाक बिमारीआं फैलाउण वाले विशाणूआं विच्च बेरोक वाधा होणा शुरू हो जावेगा। खाणपीण वालीआं वसतां इहनां तों बुरी तरहां प्रभावित होणगीआं। धरती उप्पर बणी अजिही सथिती विच्च मनुख्ख दा तंदरुसत रहिणा लगभग खतम हो जावेगा। बिमारीआं, महांमारीआं इंनी वड्डी पध्धर ’ते फैलणगीआं कि अजिही सथिती नूं काबू विच्च रख्खणा मनुख्ख लई असंभव हो जावेगा, किउंकि कीटां दीआं कुझ नसलां बहुत थोहड़े समें विच्च ही भैभीत करन वाली हद्द तक वध जांदीआं हन। कीटां दीआं कई नसलां कीटनाशक दवाईआं विरुध्ध लड़न दी ताकत आपणे अंदर बड़ी असानी नाल उपजा लैंदीआं हन। धरती उप्पर वधे तापमान विच्च कीटां दीआं हरल-हरल करदीआं फौजां धरती उप्परले वणां, फसलां, फलां, सबज़ीआं अते पाणीआं तों इलावा दूजे जीव जंतूआं नूं वी बुरी तरहां प्रभावत करनगीआं, जिसदे फलसरूप मनुख्ख अरोगता नूं तरसेगा। तंदरुसती उस लई सुपना बणन जावेगी। हैज़ा, मलेरीआ, कैंसर, दमा, पीलीआ अते जिगर दे होर रोग वड्डी पध्धर ’ते फैलण लग्गणगे। कीटां दी वधी संखिआ कारन फसलां ’ते वधेरे कीटनाशकां दी वरतों करनी पवेगी, जिसदा मनुख्खी सरीर ’ते सिध्धा प्रभाव पवेगा। मनुख्ख कई तरहां दे भिआनक रोगां दा शिकार हो जावेगा। अज्ज वी असीं आपणे आले दुआले अजिही भिआनक बण रही सथिती दे संकेत देख सकदे हां। पंजाब दे मालवा खेतर विच्च, जित्थे नरमे दी फसल वधेरे बीजी जांदी है, लोक कैंसर जिहीआं बिमारीआं दे वधेरे शिकार हो रहे हन।
तापमान दे वधण नाल रुख्खां दी हरिआली ’ते वी बुरा असर पवेगा। सूरज दी तिख्खी तपश रुख्खां दे पत्तिआं नूं झुलसणा अरंभ कर देवेगी जिस करके उह जलदी जलदी झड़न लग्गणगे। रुख्खां दीआं संघणीआं छावां सलामत नहीं रहिणगीआं। उह विरले पैण लग्गणगे। रुख्ख, वायूमंडल दीआं कारबन डाईआकसाईड अते कारबन मोनोऔकसाइड जिहीआं ज़हिरीलीआं गैसां नूं जज़ब करन दे समरत्थ नहीं रहिणगे, जिसदे सिट्टे वजों धरती दे वायू मंडल विच्च ग्रीन हाऊस दा प्रभाव बड़ी तेज़ी नाल वधण लग्गेगा। जीवन रख्खिअक ओज़ोन परत, जिस विच्च पहिलां ही वधे प्रदूशण करके मघोरे बण रहे हन, लीरोलीर हो जावेगी। सूरज दीआं खतरनाक पारवैंगणी किरनां धरती उप्परले जीवन नाल खिलवाड़ करना अरंभ कर देणगीआं। साडी उह धरती, जिसदी सुंदरता नूं वेख के मन अश अश कर उठ्ठदा है, जित्थे कलकल वगदे दरिआवां दे सीतल पाणीआं दे कदे गीत गाए जांदे सन, जिसदीआं सुंदर वादीआं विच्च झरने संगीत छेड़दे सन, जंगल बेले, रुख्खां दे झुंड, जिहनां ’ते पंछी वंनसुवंनीआं बोलीआं बोलदे सन, हरे कचूर पत्तिआं ’ते डिगदीआं मींह दीआं कणीआं दा संगीत मन नूं मोह लैंदा सी, साडी उह धरती इक्क विशाल हसपताल दा रूप धारन करदी जा रही है। कुदरत नाल कीती छेड़छाड़ मनुख्ख नूं बहुत महिंगी पवेगी। साडीआं आउण वालीआं नसलां नूं साडे वल्लों कीतीआं गलतीआं दा बहुत गंभीर खमिआज़ा भुगतणा पै सकदा है।
साडी धरती ’ते बण रही इह भिआनक सथिती किसे आउण वाले समें विच्च शुरू होण वाली नहीं है, सगों इसदा प्रभाव अज्ज वी नज़र आउण लग्ग पिआ है। साडे राजनीतक लोक मनुख्ख नूं दरपेश समस्सिआवां प्रती गंभीर नहीं हन। उह सौड़े हितां लई निज्जी लड़ाईआं लड़ रहे हन। इस संबंधी संसार भर दे बुध्धीजीवी, दानशमंद, हुनरमंद, लेखकां, विगिआनीआं नूं धिआन देण दी लोड़ है कि उह आम लोक, जो कई तरहां दीआं बिमारीआं, दुशवारीआं दा शिकार बण रहे हन, नूं हर योग साधनां राहीं सुचेत करन। दुनीआं भर दे देशां नूं इकठ्ठिआं हो के सुहिरदता नाल यतन अरंभणे चाहीदे हन। लोकां नूं जागरूक करना पवेगा, जेकर अज्ज असीं इस संबंधी गंभीर नां होए तां शाइद कल्ल्ह नूं बहुत देर हो जावे।
* * * * *

