मैं नगरोटा दे खेतां विच बैठा कुदरत दी सुंदरता दा आनंद माण रिहा सां। मेरा मित्तर विशंभर दास मेरे लई चाह खेतां विच ही लै आइआ।मैं नाले पहाड़ां नूं वेखां ते नाले हौली-हौली सवाद नाल चाह पीवां। जिवें बरफ़ कजिआं पहाड़ां दी सुंदरता, इकल्ल विच ही माणी जा सकदी है, इवें ही चाह दा सवाद वी चुप्प ते शांती विच ही आउंदा है। जद मैं चाह दी पिआली 'ते लोकां नूं चिड़ीआं कावां वांग रौला पाउंदे चिटर चिटर करदे वेखदा हां तां बड़ा हैरान हुंदा हां। साडे सिआणिआं नें ग़लत नहीं किहा कि खाण वेले मूरख ही बोलदे हन। दो कंम इक्कठे कदे नहीं हो सकदे नां रोटी दा सवाद ते नां गल्लां दा मज़ा। धिआन नाल खाणे दा सवाद माणो, ते इस तों वेहले हो के गल्लां कर लवो।
चाह दा तां चुप्प ते शांती नाल ख़ास संबंध है। इस ख़िआल नूं असीं पंजाबी लोक पूरी तरहां नहीं समझ सकदे, किउंकि असीं दुध्ध ते खट्टी लस्सी पीण वाले हां, ते चाह दे पूरी तरहां आदी नहीं।हाल ताईं वी साडे विचों बहुत सारे इस भरम विच हन, कि चाह गरमी ख़ुशकी करदी है। तीह कु साल होए मेरा वी इही ख़िआल सी, ते मैं वी चाह नूं शराब ते तमाकू वांग इक ऐब ही समझदा सी। 1932-34 तक जद मैं इंगलैंड ही सी तां जिथे किते पारटी 'ते जाणा तां दुध्ध ही मंगणा ते अंगरेज़ दोसतां नूं परेशानी विच पाउणा। उनहां सोचणा कि किहो जिहा बंदा है। जो चाह तक्क वी नहीं पींदा। चाह दी आदत मेरी धरम पतनी नें 1935 विच पाई ते हुण तां मैनूं चाह बड़ी ही चंगी लगदी है। बाहरों थक्के टुट्टे आईए, चाह दा पिआला पींदे सार ही थकान लत्थ जांदी है, ते इक सरूर जिहा चहड़ जांदा है। जद मैं सफ़र करदा हां, ख़ास कर दख्खण ते उत्तरी भारत विच मैं चाह जां नारीअल दा ही पाणी पींदा हां। हरा नारीअल गरमीआं विच बड़ा सवाद लगदा है, ते किसे बीमारी दा वी कोई डर नहीं पैदा हुंदा। इह पाणी सूरज नें कशीद करके खोपे विच भरिआ है, ते मोहर ला के बंद कीता है। सफ़र ख़तम होण ते मैं सिरफ़ चाह ही पींदा हां। गरम पाणी विच जरासीम मर जांदे हन, ते गल विच जो मिट्टी घट्टा गिआ होवे उह वी साफ़ हो जांदा है।
चाह दे बूटे दा जनम-सथान दख्खणी चीन है। पहिले इस नूं दवाई ते तौर ते वरतिआ जांदा सी ते आम यकीन सी कि बुख़ार हटाउंदा है, थकान दूर करदा है, रूह नूं ख़ुशी दिंदा है ते अख्खां नूं फ़ाइदा करदा है। चौथी सदी विच ही इस दा यंगसी किआंग दी वादी विच आम रिवाज हो गिआ। टैंग बादशाही समें अठ्ठवीं सदी दे अध्ध विच लूवू नाम ते संत कवी नें चाह पीण दा ख़ास तरीका बणाइआ ते चाह दा गरंथ लिखिआ, जिस विच विसथार नाल दसिआ कि चाह किवें पीती जावे, बरतन कैसे होण, ते मन नूं किवें इकागर कीता जावे। चाह दे छे सत्त पिआले पीणा कोई वड्डी गल्ल नहीं सी समझी जांदी। लैटंग नाम दा चीनी कवी लिखदा है, “चाह अंम्रित है। पहिला पिआला मेरा बुल्हां ते गले नूं गिल्ला करदा है ङ दूजा मेरी इकल्लता दूर करदा है, तीजा मेरीआं आंदरां विच जांदा है, चौथे नाल थोड़ा मुहड़का आउंदा है ते सारे पाप घुल के पसीने राहीं बाहर निकल जांदे हन, पंजवां मैनूं पवित्तर कर दिंदा है अते छेवां मैनूं सवरग दे देवी देवतिआं विच पुचा दिंदा है।”
जैन बुध्ध मत नें चाह पीण दी रसम बणाई। आपणे गुरू बोधी धरम दी मूरती साहमणे सारे संत बैठ जांदे ते इको पिआले 'चों वारो वारी गंभीरता ते भगती भाव नाल चाह पींदे। इही जैन रीती पंदरवीं सदी विच जापान पुज गई ते शोगन असीकागा योशीमासा दी सरपरसती हेठ चाह पीण दी रसम दे रूप विच प्रचल्लत हो गई ते चाह पीणा इक जीवन कला दा हिस्सा हो गिआ। चाह पीण दा कमरा इक शांती दा मंदर बण गिआ, ते जो इस विच दाख़ल हुंदा ज़िंदगी दे फ़िकरां झगड़िआं झांजां नूं भुला के दाख़ल हुंदा। इस कमरे दा दरवाज़ा सिरफ़ तिंन फुट उचा हुंदा, ते सभ महिमान झुक के अंदर दाख़ल हुंदे। इस दा मतलब इह सी कि सभ निमरता नाल ऊच नीच दे ख़िआल छड्ड के अंदर दाख़ल होण।ताक विच सिरफ़ इक तसवीर हुंदी, जां फुल्लां पत्तिआं दी सादा जिही सजावट। जैन शबद धिआन तों निकलिआ है, ते महातमा बुध्ध धिआन 'ते बड़ा ज़ोर दिंदे सन कि इस नाल ही मन नूं शांती मिलदी है। इही सुनेहा बोधी धरम छेवीं सदी विच भारत तों चीन लै के अइआ, ते एही जापान विच पहुंचिआ। सोल्हवीं सदी विच रिकीओ नें चाह पीण दी रसम नूं शांती ते पवित्त्रता दा नमूना बणाइआ। महिमान चुप्प चाप चाह दे कमरे विच आउंदे, ते सिवाए उबलदे पाणी दी आवाज़ ते कुझ सुणाई नां दिंदा ते सभ इकागर बिरती नाल बैठदे। मन, मनां नाल गल्लां करदे, ते ताक दी तसवीर जां फुल्लां नूं दिल ही दिल विच सलाहुंदे।
चाह पीण दा कमरा बड़ा साफ़, पर सादा हुंदा। एनी सफ़ाई हुंदी कि मजा है ज़रा वी मिट्टी विखाई दिंदी। पत्थरां नाल जुड़िआ होइआ रसता जो चाह दे कमरे नूं मकान नाल जोड़दा ख़ास तौर ते साफ़ कीता जांदा। पर इस सफ़ाई विच वी जापानी संतां दी कलामई रुची दा सबूत मिलदा। जो संत चाह पीण दी रसम दी परधानगी करदा उस नूं चाह-गुरू किहा जांदा। रिकीओ इक मशहूर चाह गुरू होइआ है। चाह पीण दी तिआरी हो रही सी ते बड़े उघे लोकां दे आउण दी उडीक सी। रिकीओ दा लड़का सोआन बाग़ दा रसता धो के साफ़ कर रिहा सी। इक घंटा सफ़ाई करके पिता कोल आइआ ते पुछ्छिआ, “पिता जी ! हुण सभ ठीक है। रसते दे पत्थर तिन वारी धोते हन। पत्थर दीआं लालटैणां ते दरख्खतां दे पत्ते वी फ़वारे नाल धोते हन, ते रसते 'ते कोई कख्ख पत्ता नहीं है।” “ओह मूरख। चाह-गुरू कड़क के बोलिआ, “बाग़ दे रसते नूं साफ़ करन दा इह तरीका नहीं।” एनी गल्ल आख के रिकीओ बाग़ विच आइआ, ते इक चिनार दा टाहणा हिलाइआ। रसता लाल ते पीले पत्तिआं नाल सज्ज गिआ, ते इंज लगे जिवें पत्तझड़ दा कीमख़ाब होवे। रिकीओ सिरफ़ सफ़ाई ही नहीं मंगदा सी नाल ही कुदरती सुंदरता वी चाहुंदा सी।
चाह बंदे नूं चेतंन करदी है, ते बिरती इकागर करदी है। एसे करके ही बुध्ध संत जद भगती करदे, चाह ज़रूर पींदे, जिवें साडे संत सुख्खा पींदे हन। चाह पीण दी रसम नें सभिआचार ते लोकां दे जीवन ते वी असर पाइआ ते चित्तर कला ते बाग़बाणी दी कला नूं बहुत हुलारा दिता।
चाह 1610 विच डच्च ईसट इंडीआ कंपनी नें यूरप विच लिआंदी। इह 1638 विच फ़रांस, 1639 विच रूस ते 1640 विच इंगलैंड पहुंची। जद कोई नवीं चीज़ किसे मुलक विच बाहरों आउंदी है तां लोक उहदे बारे तरहां तरहां दीआं गल्लां करदे हन। 1756 विच इक अंग्रेज़ लिखारी नें लिखिआ कि चाह पीण नाल मरदां दा कद्द मधरा हो जांदा है, ते ज़नानीआं दी सुंदरता घट जांदी है। इहो जिहीआ गल्लां दे बावजूद वी चाह दा इसतेमाल वधदा गिआ। ते अठारहवीं सदी विच इंगलैंड विच चाह दा आम रिवाज हो गिआ। बड़े-बड़े लिखारी, ऐडीसन, सटील, सैमूअल जौनसन ते चारलस लैंब सभ चाह दे प्रेमी सन। लैंब नें लिखिआ कि सभ तों सवादला कंम किसे दा गुपत भला करना हुंदा है। जापानी कलाकार ओकाकूरा नें चाह पीण दी कला दा टी-इज़म (चाह वाद) नाम रखिआ है। उह कहिंदा है टी- इज़म सुंदरता नूं लुकाउण दी कला है, कि तुसीं उस नूं लभ्भ सको। लैंब दी गुपत भला करन दी भाल वी टी-इज़म दा ही हिस्सा है।
मैं इनहां ख़िआलां विच ही मसत चाह पी रिहा सी कि काइसथ बाड़ी वलों इक पहाड़ी गीत दी आवाज़ आई :
“कुथों ते उगमी काली बदली,
ओए मुंडिआ प्रिथी सिंघा,
कुथों तों उगमिआ ठंडा नीर ओ।”
('पत्ते पत्ते गोबिंद बैठा' विच्चों)

