مَیں نگرۄٹا دے کھیتاں وِچ بَیٹھا کُدرت دی سُںدّرتا دا آنںدّ ماݨ رِہا ساں۔ میرا مِتّر وِشمبھّر داس میرے لئی چاہ کھیتاں وِچ ہی لَے آئِیا۔مَیں نالے پہاڑاں نُۄں ویکھاں تے نالے ہَۄلی-ہَۄلی سواد نال چاہ پِیواں۔ جِویں برف کجِیاں پہاڑاں دی سُںدّرتا٬ اِکلّ وِچ ہی ماݨی جا سکدی ہَے٬ اِویں ہی چاہ دا سواد وی چُپّ تے شاںتی وِچ ہی آئُںدا ہَے۔ جد مَیں چاہ دی پِیالی 'تے لۄکاں نُۄں چِڑِییاں کاواں واںگ رَۄلا پائُںدے چِٹر چِٹر کردے ویکھدا ہاں تاں بڑا ہَیران ہُںدّا ہاں۔ ساڈے سِیاݨِیاں نیں غلت نہِیں کِہا کِہ کھاݨ ویلے مُۄرکھ ہی بۄلدے ہن۔ دۄ کمّ اِکّٹھے کدے نہِیں ہۄ سکدے ناں رۄٹی دا سواد تے ناں گلّاں دا مذا۔ دھِیان نال کھاݨے دا سواد ماݨۄ٬ تے اِس تۄں ویہلے ہۄ کے گلّاں کر لوۄ۔

چاہ دا تاں چُپّ تے شاںتی نال خاس سمبّںدھّ ہَے۔ اِس خِیال نُۄں اسِیں پںجّابی لۄک پُۄری ترہاں نہِیں سمجھ سکدے٬ کِئُںکِہ اسِیں دُدھّ تے کھٹّی لسّی پِیݨ والے ہاں٬ تے چاہ دے پُۄری ترہاں آدی نہِیں۔ہال تائیِں وی ساڈے وِچۄں بہُت سارے اِس بھرم وِچ ہن٬ کِہ چاہ گرمی خُشکی کردی ہَے۔ تِیہ کُ سال ہۄئے میرا وی اِہی خِیال سی٬ تے مَیں وی چاہ نُۄں شراب تے تماکُۄ واںگ اِک اَیب ہی سمجھدا سی۔ 1932-34 تک جد مَیں اِںگلَیںڈ ہی سی تاں جِتھے کِتے پارٹی 'تے جاݨا تاں دُدھّ ہی مںگّݨا تے اںگّریذ دۄستاں نُۄں پریشانی وِچ پائُݨا۔ اُنہاں سۄچݨا کِہ کِہۄ جِہا بںدّا ہَے۔ جۄ چاہ تکّ وی نہِیں پِیںدا۔ چاہ دی آدت میری دھرم پتنی نیں 1935 وِچ پائی تے ہُݨ تاں مَینُۄں چاہ بڑی ہی چںگّی لگدی ہَے۔ باہرۄں تھکّے ٹُٹّے آئیِئے٬ چاہ دا پِیالا پِیںدے سار ہی تھکان لتھّ جاںدی ہَے٬ تے اِک سرُۄر جِہا چڑھ جاںدا ہَے۔ جد مَیں سفر کردا ہاں٬ خاس کر دکھّݨ تے اُتّری بھارت وِچ مَیں چاہ جاں نارِیئل دا ہی پاݨی پِیںدا ہاں۔ ہرا نارِیئل گرمِییاں وِچ بڑا سواد لگدا ہَے٬ تے کِسے بِیماری دا وی کۄئی ڈر نہِیں پَیدا ہُںدّا۔ اِہ پاݨی سُۄرج نیں کشِید کرکے کھۄپے وِچ بھرِیا ہَے٬ تے مۄہر لا کے بںدّ کِیتا ہَے۔ سفر ختم ہۄݨ تے مَیں سِرف چاہ ہی پِیںدا ہاں۔ گرم پاݨی وِچ جراسِیم مر جاںدے ہن٬ تے گل وِچ جۄ مِٹّی گھٹّا گِیا ہۄوے اُہ وی ساف ہۄ جاںدا ہَے۔

چاہ دے بُۄٹے دا جنم-ستھان دکھّݨی چِین ہَے۔ پہِلے اِس نُۄں دوائی تے تَۄر تے ورتِیا جاںدا سی تے آم یکِین سی کِہ بُخار ہٹائُںدا ہَے٬ تھکان دُۄر کردا ہَے٬ رُۄہ نُۄں خُشی دِںدّا ہَے تے اکھّاں نُۄں فائِدا کردا ہَے۔ چَۄتھی سدی وِچ ہی اِس دا یںگّسی کِیاںگ دی وادی وِچ آم رِواج ہۄ گِیا۔ ٹَیںگ بادشاہی سمیں اٹھّوِیں سدی دے ادھّ وِچ لُۄوُۄ نام تے سںتّ کوی نیں چاہ پِیݨ دا خاس ترِیکا بݨائِیا تے چاہ دا گرںتھّ لِکھِیا٬ جِس وِچ وِستھار نال دسِیا کِہ چاہ کِویں پِیتی جاوے٬ برتن کَیسے ہۄݨ, تے من نُۄں کِویں اِکاگر کِیتا جاوے۔ چاہ دے چھے ستّ پِیالے پِیݨا کۄئی وڈّی گلّ نہِیں سی سمجھی جاںدی۔ لَیٹںگّ نام دا چِینی کوی لِکھدا ہَے٬ “چاہ امّْرِت ہَے۔ پہِلا پِیالا میرا بُلہاں تے گلے نُۄں گِلّا کردا ہَے گ دُۄجا میری اِکلّتا دُۄر کردا ہَے٬ تِیجا میرِییاں آںدراں وِچ جاںدا ہَے٬ چَۄتھے نال تھۄڑا مُڑھکا آئُںدا ہَے تے سارے پاپ گھُل کے پسِینے راہِیں باہر نِکل جاںدے ہن٬ پںجّواں مَینُۄں پوِتّر کر دِںدّا ہَے اتے چھیواں مَینُۄں سورگ دے دیوی دیوتِیاں وِچ پُچا دِںدّا ہَے۔”

جَین بُدھّ مت نیں چاہ پِیݨ دی رسم بݨائی۔ آپݨے گُرُۄ بۄدھی دھرم دی مُۄرتی ساہمݨے سارے سںتّ بَیٹھ جاںدے تے اِکۄ پِیالے 'چۄں وارۄ واری گمبھِّیرتا تے بھگتی بھاو نال چاہ پِیںدے۔ اِہی جَین رِیتی پںدّروِیں سدی وِچ جاپان پُج گئی تے شۄگن اسِیکاگا یۄشِیماسا دی سرپرستی ہیٹھ چاہ پِیݨ دی رسم دے رُۄپ وِچ پْرچلّت ہۄ گئی تے چاہ پِیݨا اِک جِیون کلا دا ہِسّا ہۄ گِیا۔ چاہ پِیݨ دا کمرا اِک شاںتی دا مںدّر بݨ گِیا٬ تے جۄ اِس وِچ داخل ہُںدّا ذِںدّگی دے فِکراں جھگڑِیاں جھاںجاں نُۄں بھُلا کے داخل ہُںدّا۔ اِس کمرے دا درواذا سِرف تِنّ پھُٹ اُچا ہُںدّا٬ تے سبھ مہِمان جھُک کے اںدّر داخل ہُںدّے۔ اِس دا متلب اِہ سی کِہ سبھ نِمرتا نال اُۄچ نِیچ دے خِیال چھڈّ کے اںدّر داخل ہۄݨ۔تاک وِچ سِرف اِک تسوِیر ہُںدّی٬ جاں پھُلّاں پتِّیاں دی سادا جِہی سجاوٹ۔ جَین شبد دھِیان تۄں نِکلِیا ہَے٬ تے مہاتما بُدھّ دھِیان 'تے بڑا ذۄر دِںدّے سن کِہ اِس نال ہی من نُۄں شاںتی مِلدی ہَے۔ اِہی سُنیہا بۄدھی دھرم چھیوِیں سدی وِچ بھارت تۄں چِین لَے کے ائِیا٬ تے ایہی جاپان وِچ پہُںچِّیا۔ سۄلہوِیں سدی وِچ رِکِیئۄ نیں چاہ پِیݨ دی رسم نُۄں شاںتی تے پوِتّْرتا دا نمُۄنا بݨائِیا۔ مہِمان چُپّ چاپ چاہ دے کمرے وِچ آئُںدے٬ تے سِوائے اُبلدے پاݨی دی آواذ تے کُجھ سُݨائی ناں دِںدّا تے سبھ اِکاگر بِرتی نال بَیٹھدے۔ من٬ مناں نال گلّاں کردے٬ تے تاک دی تسوِیر جاں پھُلّاں نُۄں دِل ہی دِل وِچ سلاہُںدّے۔

چاہ پِیݨ دا کمرا بڑا ساف٬ پر سادا ہُںدّا۔ اینی سفائی ہُںدّی کِہ مجا ہَے ذرا وی مِٹّی وِکھائی دِںدّی۔ پتھّراں نال جُڑِیا ہۄئِیا رستا جۄ چاہ دے کمرے نُۄں مکان نال جۄڑدا خاس تَۄر تے ساف کِیتا جاںدا۔ پر اِس سفائی وِچ وی جاپانی سںتّاں دی کلامئی رُچی دا سبُۄت مِلدا۔ جۄ سںتّ چاہ پِیݨ دی رسم دی پردھانگی کردا اُس نُۄں چاہ-گُرُۄ کِہا جاںدا۔ رِکِیئۄ اِک مشہُۄر چاہ گُرُۄ ہۄئِیا ہَے۔ چاہ پِیݨ دی تِیاری ہۄ رہی سی تے بڑے اُگھے لۄکاں دے آئُݨ دی اُڈِیک سی۔ رِکِیئۄ دا لڑکا سۄیان باغ دا رستا دھۄ کے ساف کر رِہا سی۔ اِک گھںٹّا سفائی کرکے پِتا کۄل آئِیا تے پُچھِّیا٬ “پِتا جی ! ہُݨ سبھ ٹھِیک ہَے۔ رستے دے پتھّر تِن واری دھۄتے ہن۔ پتھّر دِییاں لالٹَیݨاں تے درکھّتاں دے پتّے وی فوارے نال دھۄتے ہن٬ تے رستے 'تے کۄئی ککھّ پتّا نہِیں ہَے۔” “اۄہ مُۄرکھ۔ چاہ-گُرُۄ کڑک کے بۄلِیا٬ “باغ دے رستے نُۄں ساف کرن دا اِہ ترِیکا نہِیں۔” اینی گلّ آکھ کے رِکِیئۄ باغ وِچ آئِیا٬ تے اِک چِنار دا ٹاہݨا ہِلائِیا۔ رستا لال تے پِیلے پتِّیاں نال سجّ گِیا٬ تے اِںج لگے جِویں پتّجھڑ دا کِیمخاب ہۄوے۔ رِکِیئۄ سِرف سفائی ہی نہِیں مںگّدا سی نال ہی کُدرتی سُںدّرتا وی چاہُںدّا سی۔

چاہ بںدّے نُۄں چیتنّ کردی ہَے٬ تے بِرتی اِکاگر کردی ہَے۔ ایسے کرکے ہی بُدھّ سںتّ جد بھگتی کردے٬ چاہ ذرُۄر پِیںدے٬ جِویں ساڈے سںتّ سُکھّا پِیںدے ہن۔ چاہ پِیݨ دی رسم نیں سبھِیاچار تے لۄکاں دے جِیون تے وی اسر پائِیا تے چِتّر کلا تے باغباݨی دی کلا نُۄں بہُت ہُلارا دِتا۔

چاہ 1610 وِچ ڈچّ اِیسٹ اِںڈِییا کمپّنی نیں یُۄرپ وِچ لِیاںدی۔ اِہ 1638 وِچ فراںس٬ 1639 وِچ رُۄس تے 1640 وِچ اِںگلَیںڈ پہُںچّی۔ جد کۄئی نوِیں چِیذ کِسے مُلک وِچ باہرۄں آئُںدی ہَے تاں لۄک اُہدے بارے ترہاں ترہاں دِییاں گلّاں کردے ہن۔ 1756 وِچ اِک اںگّْریذ لِکھاری نیں لِکھِیا کِہ چاہ پِیݨ نال مرداں دا کدّ مدھرا ہۄ جاںدا ہَے٬ تے ذنانِییاں دی سُںدّرتا گھٹ جاںدی ہَے۔ اِہۄ جِہِییا گلّاں دے باوجُۄد وی چاہ دا اِستیمال ودھدا گِیا۔ تے اٹھارہوِیں سدی وِچ اِںگلَیںڈ وِچ چاہ دا آم رِواج ہۄ گِیا۔ بڑے-بڑے لِکھاری٬ اَیڈِیسن٬ سٹِیل٬ سَیمُۄئل جَۄنسن تے چارلس لَیمب سبھ چاہ دے پْریمی سن۔ لَیمب نیں لِکھِیا کِہ سبھ تۄں سوادلا کمّ کِسے دا گُپت بھلا کرنا ہُںدّا ہَے۔ جاپانی کلاکار اۄکاکُۄرا نیں چاہ پِیݨ دی کلا دا ٹی-اِذم (چاہ واد) نام رکھِیا ہَے۔ اُہ کہِںدّا ہَے ٹی- اِذم سُںدّرتا نُۄں لُکائُݨ دی کلا ہَے٬ کِہ تُسِیں اُس نُۄں لبھّ سکۄ۔ لَیمب دی گُپت بھلا کرن دی بھال وی ٹی-اِذم دا ہی ہِسّا ہَے۔

مَیں اِنہاں خِیالاں وِچ ہی مست چاہ پی رِہا سی کِہ کائِستھ باڑی ولۄں اِک پہاڑی گِیت دی آواذ آئی :

“کُتھۄں تے اُگمی کالی بدلی٬

اۄئے مُںڈِّیا پْرِتھی سِںگھّا٬

کُتھۄں تۄں اُگمِیا ٹھںڈّا نِیر اۄ۔”

('پتّے پتّے گۄبِںدّ بَیٹھا' وِچّۄں)