जून 24, 2026

writingDetail.created_by
By: गुरचरन सिंघ नूरपुर

जागदीआं ज़मीरां नाल सच्च दे राह ’ते चलदिआं

रसूल हमजातोव आपणी जगत प्रसिध्ध किताब ‘मेरा दागिसतान’ विच्च झूठ अते सच्च दी वारतालाप नूं बिआन करदिआं लिखदा है कि इक्क दिन ‘झूठ’ ‘सच्च’ नूं आखण लग्गा, “देख, मेरा थां थां ’ते सतिकार है, लख्खां लोक मेरे नाल हन। मेरी होंद नाल लोक आपणे आप नूं सरख्खिअत महिसूस करदे हन। सिरफ कुझ कु दलेर आदमी ही मेरा विरोध करन दी हिंमत रख्खदे हन पर उहनां दी गिणती बहुती नहीं।”

जवाब विच्च सच्च नें झूठ नूं किहा, “हां, सच्च बोलण वाले बहुत थोहड़े हन अते इह उह लोक हन जिनहां नूं कवी आपणे सभ तों चंगे गीत समरपित करदे हन।”

समें दे हर दौर विच्च मोटे तौर ’ते तिंन किसम दे लोक पैदा हुंदे रहे हन। इक्क आपणी विचारधारा नूं दूजिआं ’ते ज़बरदसती ठोसण वाले। दूजे चुप्प रहिण वाले। तीजे सच्च नूं सच्च ते झूठ नूं झूठ कहिण वाले। इनहां विच्चों तीजी किसम दे लोकां दी गिणती हर युग विच्च बड़ी सीमित रही है, जिनहां नें डंके दी चोट ’ते सच्च नूं सच्च ते झूठ नूं झूठ कहिण दी जुरअत कीती। सच्च कहिण, सुणन अते लिखण वाले जागी होई ज़मीर वाले लोक हुंदे हन। इह उह लोक हुंदे हन, जो लकीर दे फकीर नहीं बणदे।

भगत सिंघ नें किहा सी, “गुलामी दी लंमी उमर भोगण नालों आज़ादी लई अणख दी मौत मर जाणा किते बिहतर है।” सदीआं तों हक्क सच्च ’ते पहिरा देण वाले लोकां नूं इसदी भारी कीमत चुकाउणी पैंदी रही है। पर सच्च बोलिआ जांदा रिहा है, बोलिआ जांदा रहेगा। सच्च नूं दबाइआ नहीं जा सकदा। किउंकि जित्थे हनेरा होवे, उत्थे चानण दे छिट्टे देण वाले वी जंम पैंदे हन। जित्थे ज़ुलम है, उत्थे ज़ुलम नाल लोहा लैण वाले वी पैदा हुंदे हन। दुनिआं भर दा इतिहास करामातां जां चमतकारां दा इतिहास नहीं, सगों मनुख्खी जद्दोजहिद दा इतिहास है।

जित्थे सचाई ’ते पहिरा देण वाले लेखक, विदवान, फिलासफर दुनीआं नूं जागरूक करदे आए हन, उत्थे हक्क सच्च लई लड़न वांलिआं दा वी लंमा इतिहास है। इक्क सौड़ी अते अमानवी सोच लई हिटलर वरगा तानाशाह हज़ारां बेकूस लोकां नूं मौत दे घाट उतार दिंदा है। चंगेज़ खां, मुसोलिनी वरगे लोक ताकत दे हंकार नाल लख्खां लोकां दे कतल करके नाइक बणन दी कोशिश करदे हन पर इतिहास अजिहे तानाशाहां नूं कदे मुआफ नहीं करदा। हर दौर विच्च परख पड़चोल करन वाले दानिशवर वी पैदा हुंदे हन जो गंधले पाणीआं नूं नितार के लोकां नूं सच्च दे रूबरू करदे हन।

जित्थे इस दुनीआं विच्च वड्डे-वड्डे हकूमतां दे नशे विच्च टुंन जाबर लोक पैदा होए, उत्थे इट्ट दा जवाब पत्थर नाल देण वाले लोक नाइक वी मावां नें पैदा कीते। जित्थे बाबर आपणी ताकत दे ज़ोर लोकां ’ते कहिर ढाहुंदा है, उत्थे बाबा गुरू नानक देव जी उस नूं शरेआम सच्चीआं अते खरीआं-खरीआं कहिंदे हन। जित्थे वजीद खान जबर ज़ुलम दी अत्त करदा है, उत्थे गुरू साहिब दा थापड़ा लै के बंदा सिंघ बहादर वी उस नाल लोहा लैण लई मैदान-ए-जंग विच्च नित्तरदा है। जकरीआ खान, मीर मंनू, अबदाली, तैमूर अते जनरल डाइर जिहे लोकां नें हकूमतां दे नशे विच्च टुंन हो के आम लोकां ’ते आपणी धौंस जमाउण दी कोशिश कीती पर भगत सिंघ अते ऊधम सिंघ जिहे लोकनाइक वी इसे धरती ’ते पैदा होए हन, जिनहां नें ज़ुलम दे खिलाफ डटण दा संकलप लिआ। हनेरगरदी दा गुबार अंबर ’ते हमेशा नहीं बणिआ रहिणा हुंदा। देर सवेर सच्च दा सूरज ज़रूर चहड़दा है।

आदि काल तों ही दुनीआं दी बहुगिणती आपणे आप नूं झूठ अते अंधविशवास दे हनेरे विच्च सरख्खिअत महिसूस करदी आई है। सच्च बोलण, लिखण अते सुणन विच्च बड़े खतरे हन, बड़ीआं कठनाईआं हन। सच्च बोलण, लिखण वालिआं नूं इसदी कीमत चुकाउणी पैंदी है। सच्च बोलण वालिआं नूं सदा नवें राह तलाशणे पैंदे रहे हन। समाज विच्च जदों चार चुफेरे हनेरे दा गुबार चहड़िआ होवे तां सच्च बोलणा होर वी औखा अते दलेरी भरिआ कारज हो निब्बड़दा है। किहा जांदा है कि सच्च बोलण वाले दे कोल कोई नहीं खहड़दा। दुनीआं दी बहुगिणती सच्च बोलण वालिआं दा विरोध करदी आई है। अज्ज वी विगिआनक सोच रख्खण वाले लेखकां, पत्तरकारां आदि नूं रूहड़ीवादी सोच रख्खण वाले लोकां दे विरोध दा साहमणा करना पैंदा है।

‘जीव विकास’ दी खोज करके दुनीआं नूं हिला के रख्ख देण वाले महान जीव विगिआनी चारलस डारविन नूं लोक पागल समझदे रहे। लगातार वीह साल खोज करके डारविन नें पहिली वार दुनीआं नूं दस्सिआ कि इस धरती ’ते पेड़ पौदे, बनसपती, जीव जंतू अते मनुख्ख होंद विच्च किवें आए। डारविन नूं उस समें दे कट्टड़वादी धारमिक लोकां दे सखत विरोध दा साहमणा करना पिआ। उसदीआं लिखतां नूं गलीआं बज़ारां विच्च साड़िआ गिआ। अज्ज उसे डारविन दा सिधांत दुनीआं भर दे बच्चे सलेबसां विच्च पहड़दे हन। जीवन दी उतपती सबंधी अज्ज उसदी खोज नूं सरब स्रेशठ मंनिआ जांदा है। सुपनिआं दे विशलेशक महान मनोविगिआनी डा. सिगमंड फरौइड नें आपणी खोज राहीं मन दीआं परतां दे गुझ्झे भेत नशर करके डाकटरी मनोविगिआन दा मुढ्ढ बंनहिआ, जिस नाल मनुख्ख दे बहुत सारे मनोरोगां नूं समझ के उनहां दा इलाज करन विच्च मदद मिल सकी पर समें दे अखौती रूहड़ीवादी सोच रख्खण वालिआं नें किहा कि इसने रब्ब, धरम अते धारमिक ग्रंथां दीआं धारनावां नूं चुणौती दित्ती है। उसदा दुनीआं भर विच्च डट के विरोध होइआ। उसदीआं लिखतां नूं वी गलीआं, चौराहिआं विच्च साड़िआ गिआ। पर अज्ज दुनीआं भर दे डाकटर अते मनोविशलेशक डा. फरौइड नूं अजोके मनुख्खी मनोविगिआन दा पितामा मंनदे हन। इसे तरहां जिऊनारदो बरूनो अते गैलिलीओ जिहे महान विगिआनीआं नूं घोर तसीहे दे के शहीद कीता गिआ। सच्च बोलण वालिआं दा पहिलां कुझ साल विरोध हुंदा है, फिर कुझ सोच विचार कीती जांदी है। कुझ लोक उस राह ’ते चलदे हन ते फिर हौली हौली उस सिधांत नूं प्रवानित कर लिआ जांदा है।

समें दे बदलण नाल झूठ बोलण दे ढंग तरीके वी बदल रहे हन। अजोके विगिआनक युग विच्च झूठ बोलण लई विगिआनक तकनीकां दी मदद लई जांदी है। मनुख्ख दे विकास करन दे नाल नाल ठग्गीआं मारन दे ढंग तरीके वी बड़ी तेज़ी नाल विकसित हो रहे हन। झूठ फरेब नाल इकठ्ठे कीते धन सबंधी नमोशी दी थां माण कीता जाण लग्गिआ है। कुझ झूठ, जो सदीआं पहिलां सच्च प्रतीत हुंदे सन, अज्ज उहनां दा पता लग्ग जाण ’ते कि उह झूठ सन, बहुगिणती उहनां नूं अज्ज वी सच्च मंन रही है। दुनीआं भर विच्च जित्थे जित्थे रब्ब, मज़हब, पाठ पूजा आदि दा बोलबाला वधेरे है, उत्थे झूठ, अनिआं, रिशवतखोरी अते भ्रिशटाचार वी सिखर ’ते है। सदीआं तों छातर दिमाग लोक धरमां, मजहबां अते राजनीती दे नां ’ते झूठ बोल के लोकाई नूं गुमराह करदे आए हन। इह सभ कुझ अज्ज वी जारी है। साडे भारती समाज विच्च दुनीआं दे मुकाबले झूठ अते बेईमानी दा बोलबाला वधेरे है। इसदा इक्क कारन शाइद साडे लोकां दा आलसी होणा वी है। मनोकलपित देवी देवते, अखौती आतमावां, भूतां प्रेतां अते नरक सवरग दे डर आलसी लोकां वल्लों इजाद कीते गए। इनहां धारनावां नें दूजिआं दी कमाई ’ते पलण वालिआं नूं बहुत वड्डा रोज़गार मुहईआ कराइआ होइआ है।

उह ताकतां जो लोकां नूं धरम जात दे नाम ’ते वंडदीआं आईआं हन, जिनहां दी रोटी फिरकाप्रसती दे तवे ’ते पक्कदी है, उह नहीं चाहुंदीआं कि लोक विवेकशील होण। दुनीआ भर दा इतिहास दस्सदा है कि धरती दे जिहड़े-जिहड़े खित्तिआं विच्च लोक रूहड़ीवादी धारनावां नूं तिआग के विगिआनक सोच दे धारनी बणदे हन उहनां खित्तिआं विच्च लोक विकास करदे हन। इह समाजिक, सरीरक अते मानसिक तौर ’ते वधेरे तंदरुसत अते सिहतमंद बणदे हन। इसदे उलट दुनीआ दे जिहड़े खित्तिआं विच्च लोकां नूं फिरकाप्रसती, धरमां-मज़हबां दे नाम ’ते लड़ाइआ मरवाइआ जांदा है, उत्थे लोकां दा जीवन पध्धर होर निघ्घर जांदा है। सही अरथां विच्च आपणा विकास करन लई इह बड़ा ज़रूरी है कि असीं विवेकशील बणीए, विगिआनक सोच दे धारनी बणीए, तां ही असीं आपणा अते आपणे समाज दा विकास करन दे समरत्थ बण सकदे हां। रूहड़ीवादी धारनावां अते पखंड करन वाले लोक विगिआनक सोच दे धारनी लोकां नालों वधेरे झूठ-फरेब करदे हन। अज्ज दा दौर झूठ नूं सच्च बणा के पेश करन दा दौर है। पहड़े लिखे लोकां वल्लों भोले भाले लोकां नूं ठग्गे जाणा हुण आम वरतारा बण गिआ है। धरम-करम, सिआसत, सिख्खिआ, सिहत सहूलतां वरगे लोक भलाई दे खेतरां विच्च फरेब करके अग्गे वधण विच्च फखर महिसूस कीता जांदा है। हुण मानवजात कोल बहुत सारा गिआन इकठ्ठा हो गिआ है अते हर दिन इस विच्च होर वाधा हो रिहा है। इस गिआन दे बलबूते ’ते झूठ दीआं हट्टीआं वी वधेरे सरगरमी नाल चल्ल रहीआं हन। टी वी अते इंटरनैट्ट ’ते झूठ दा सौदा धड़ल्ले नाल विक रिहा है। असीं सरकारां तों इह आस करदे हां कि उह झूठ फरेब प्रती लोकां नूं जागरूक करनगीआं पर जित्थे राजसी जमातां, हकूमतां ही लोकां विच्च कई तरहां दे झूठ दे सहारे लै के बणाउण, उत्थे इस पासिओं सच्च ’ते पहिरा देण दी उनहां तों किंनी कु आस रख्खी जा सकदी है?

तकनीक दे इस दौर विच्च बेशक असीं सच्च ’ते पहिरा देण दी समरत्था नूं हर दिन गवा रहे हां पर इसदे बावजूद वी सानूं सचाई दे राह ’ते चल्लण दी कोशिश करनी चाहीदी है। सच्च बोलण दी आपणी आपणी समरत्था हुंदी है, साडे समाज विच्च पेतली पैंदी जा रही इस समरत्था नूं होर वधाउण लई यतनशील होईए तां कि सच्च बोलण वालिआं दी पाई पिरत नूं होर अग्गे तोरिआ जा सके।

* * * * *