رسُۄل ہمجاتۄو آپݨی جگت پْرسِدھّ کِتاب ’میرا داگِستان‘ وِچّ جھُۄٹھ اتے سچّ دی وارتالاپ نُۄں بِیان کردِیاں لِکھدا ہَے کِہ اِکّ دِن ’جھُۄٹھ‘ ’سچّ‘ نُۄں آکھݨ لگّا٬ “دیکھ٬ میرا تھاں تھاں ’تے ستِکار ہَے٬ لکھّاں لۄک میرے نال ہن۔ میری ہۄںد نال لۄک آپݨے آپ نُۄں سرکھِّئت مہِسُۄس کردے ہن۔ سِرپھ کُجھ کُ دلیر آدمی ہی میرا وِرۄدھ کرن دی ہِمّت رکھّدے ہن پر اُہناں دی گِݨتی بہُتی نہِیں۔”
جواب وِچّ سچّ نیں جھُۄٹھ نُۄں کِہا٬ “ہاں٬ سچّ بۄلݨ والے بہُت تھۄڑھے ہن اتے اِہ اُہ لۄک ہن جِنہاں نُۄں کوی آپݨے سبھ تۄں چںگّے گِیت سمرپِت کردے ہن۔”
سمیں دے ہر دَۄر وِچّ مۄٹے تَۄر ’تے تِنّ کِسم دے لۄک پَیدا ہُںدّے رہے ہن۔ اِکّ آپݨی وِچاردھارا نُۄں دُۄجِیاں ’تے ذبردستی ٹھۄسݨ والے۔ دُۄجے چُپّ رہِݨ والے۔ تِیجے سچّ نُۄں سچّ تے جھُۄٹھ نُۄں جھُۄٹھ کہِݨ والے۔ اِنہاں وِچّۄں تِیجی کِسم دے لۄکاں دی گِݨتی ہر یُگ وِچّ بڑی سِیمِت رہی ہَے٬ جِنہاں نیں ڈںکّے دی چۄٹ ’تے سچّ نُۄں سچّ تے جھُۄٹھ نُۄں جھُۄٹھ کہِݨ دی جُرئت کِیتی۔ سچّ کہِݨ, سُݨن اتے لِکھݨ والے جاگی ہۄئی ذمِیر والے لۄک ہُںدّے ہن۔ اِہ اُہ لۄک ہُںدّے ہن٬ جۄ لکِیر دے پھکِیر نہِیں بݨدے۔
بھگت سِںگھّ نیں کِہا سی٬ “گُلامی دی لمّی اُمر بھۄگݨ نالۄں آذادی لئی اݨکھ دی مَۄت مر جاݨا کِتے بِہتر ہَے۔” سدِییاں تۄں ہکّ سچّ ’تے پہِرا دیݨ والے لۄکاں نُۄں اِسدی بھاری کِیمت چُکائُݨی پَیںدی رہی ہَے۔ پر سچّ بۄلِیا جاںدا رِہا ہَے٬ بۄلِیا جاںدا رہیگا۔ سچّ نُۄں دبائِیا نہِیں جا سکدا۔ کِئُںکِہ جِتھّے ہنیرا ہۄوے٬ اُتھّے چانݨ دے چھِٹّے دیݨ والے وی جمّ پَیںدے ہن۔ جِتھّے ذُلم ہَے٬ اُتھّے ذُلم نال لۄہا لَیݨ والے وی پَیدا ہُںدّے ہن۔ دُنِیاں بھر دا اِتِہاس کراماتاں جاں چمتکاراں دا اِتِہاس نہِیں٬ سگۄں منُکھّی جدّۄجہِد دا اِتِہاس ہَے۔
جِتھّے سچائی ’تے پہِرا دیݨ والے لیکھک٬ وِدوان٬ پھِلاسپھر دُنِییاں نُۄں جاگرُۄک کردے آئے ہن٬ اُتھّے ہکّ سچّ لئی لڑن واںلِیاں دا وی لمّا اِتِہاس ہَے۔ اِکّ سَۄڑی اتے امانوی سۄچ لئی ہِٹلر ورگا تاناشاہ ہذاراں بیکُۄس لۄکاں نُۄں مَۄت دے گھاٹ اُتار دِںدّا ہَے۔ چںگّیذ کھاں٬ مُسۄلِنی ورگے لۄک تاکت دے ہںکّار نال لکھّاں لۄکاں دے کتل کرکے نائِک بݨن دی کۄشِش کردے ہن پر اِتِہاس اجِہے تاناشاہاں نُۄں کدے مُیاپھ نہِیں کردا۔ ہر دَۄر وِچّ پرکھ پڑچۄل کرن والے دانِشور وی پَیدا ہُںدّے ہن جۄ گںدھّلے پاݨِییاں نُۄں نِتار کے لۄکاں نُۄں سچّ دے رُۄبرُۄ کردے ہن۔
جِتھّے اِس دُنِییاں وِچّ وڈّے-وڈّے ہکُۄمتاں دے نشے وِچّ ٹُنّ جابر لۄک پَیدا ہۄئے٬ اُتھّے اِٹّ دا جواب پتھّر نال دیݨ والے لۄک نائِک وی ماواں نیں پَیدا کِیتے۔ جِتھّے بابر آپݨی تاکت دے ذۄر لۄکاں ’تے کہِر ڈھاہُںدّا ہَے٬ اُتھّے بابا گُرُۄ نانک دیو جی اُس نُۄں شرییام سچِّییاں اتے کھرِییاں-کھرِییاں کہِںدّے ہن۔ جِتھّے وجِید کھان جبر ذُلم دی اتّ کردا ہَے٬ اُتھّے گُرُۄ ساہِب دا تھاپڑا لَے کے بںدّا سِںگھّ بہادر وی اُس نال لۄہا لَیݨ لئی مَیدان-اے-جںگّ وِچّ نِتّردا ہَے۔ جکرِییا کھان٬ مِیر منُّۄ٬ ابدالی٬ تَیمُۄر اتے جنرل ڈائِر جِہے لۄکاں نیں ہکُۄمتاں دے نشے وِچّ ٹُنّ ہۄ کے آم لۄکاں ’تے آپݨی دھَۄںس جمائُݨ دی کۄشِش کِیتی پر بھگت سِںگھّ اتے اُۄدھم سِںگھّ جِہے لۄکنائِک وی اِسے دھرتی ’تے پَیدا ہۄئے ہن٬ جِنہاں نیں ذُلم دے کھِلاپھ ڈٹݨ دا سںکّلپ لِیا۔ ہنیرگردی دا گُبار امبّر ’تے ہمیشا نہِیں بݨِیا رہِݨا ہُںدّا۔ دیر سویر سچّ دا سُۄرج ذرُۄر چڑھدا ہَے۔
آدِ کال تۄں ہی دُنِییاں دی بہُگِݨتی آپݨے آپ نُۄں جھُۄٹھ اتے اںدھّوِشواس دے ہنیرے وِچّ سرکھِّئت مہِسُۄس کردی آئی ہَے۔ سچّ بۄلݨ, لِکھݨ اتے سُݨن وِچّ بڑے کھترے ہن٬ بڑِییاں کٹھنائیِیاں ہن۔ سچّ بۄلݨ, لِکھݨ والِیاں نُۄں اِسدی کِیمت چُکائُݨی پَیںدی ہَے۔ سچّ بۄلݨ والِیاں نُۄں سدا نویں راہ تلاشݨے پَیںدے رہے ہن۔ سماج وِچّ جدۄں چار چُپھیرے ہنیرے دا گُبار چڑھِیا ہۄوے تاں سچّ بۄلݨا ہۄر وی اَۄکھا اتے دلیری بھرِیا کارج ہۄ نِبّڑدا ہَے۔ کِہا جاںدا ہَے کِہ سچّ بۄلݨ والے دے کۄل کۄئی نہِیں کھڑھدا۔ دُنِییاں دی بہُگِݨتی سچّ بۄلݨ والِیاں دا وِرۄدھ کردی آئی ہَے۔ اجّ وی وِگِیانک سۄچ رکھّݨ والے لیکھکاں٬ پتّرکاراں آدِ نُۄں رُۄڑھِیوادی سۄچ رکھّݨ والے لۄکاں دے وِرۄدھ دا ساہمݨا کرنا پَیںدا ہَے۔
’جِیو وِکاس‘ دی کھۄج کرکے دُنِییاں نُۄں ہِلا کے رکھّ دیݨ والے مہان جِیو وِگِیانی چارلس ڈاروِن نُۄں لۄک پاگل سمجھدے رہے۔ لگاتار وِیہ سال کھۄج کرکے ڈاروِن نیں پہِلی وار دُنِییاں نُۄں دسِّیا کِہ اِس دھرتی ’تے پیڑ پَۄدے٬ بنسپتی٬ جِیو جںتُّۄ اتے منُکھّ ہۄںد وِچّ کِویں آئے۔ ڈاروِن نُۄں اُس سمیں دے کٹّڑوادی دھارمِک لۄکاں دے سکھت وِرۄدھ دا ساہمݨا کرنا پِیا۔ اُسدِییاں لِکھتاں نُۄں گلِییاں بذاراں وِچّ ساڑِیا گِیا۔ اجّ اُسے ڈاروِن دا سِدھاںت دُنِییاں بھر دے بچّے سلیبساں وِچّ پڑھدے ہن۔ جِیون دی اُتپتی سبںدھّی اجّ اُسدی کھۄج نُۄں سرب سْریشٹھ منِّیا جاںدا ہَے۔ سُپنِیاں دے وِشلیشک مہان منۄوِگِیانی ڈا. سِگمںڈّ پھرَۄئِڈ نیں آپݨی کھۄج راہِیں من دِییاں پرتاں دے گُجھّے بھیت نشر کرکے ڈاکٹری منۄوِگِیان دا مُڈھّ بنّہِیا٬ جِس نال منُکھّ دے بہُت سارے منۄرۄگاں نُۄں سمجھ کے اُنہاں دا اِلاج کرن وِچّ مدد مِل سکی پر سمیں دے اکھَۄتی رُۄڑھِیوادی سۄچ رکھّݨ والِیاں نیں کِہا کِہ اِسنے ربّ٬ دھرم اتے دھارمِک گْرںتھّاں دِییاں دھارناواں نُۄں چُݨَۄتی دِتّی ہَے۔ اُسدا دُنِییاں بھر وِچّ ڈٹ کے وِرۄدھ ہۄئِیا۔ اُسدِییاں لِکھتاں نُۄں وی گلِییاں٬ چَۄراہِیاں وِچّ ساڑِیا گِیا۔ پر اجّ دُنِییاں بھر دے ڈاکٹر اتے منۄوِشلیشک ڈا. پھرَۄئِڈ نُۄں اجۄکے منُکھّی منۄوِگِیان دا پِتاما منّدے ہن۔ اِسے ترہاں جِئۄُناردۄ برُۄنۄ اتے گَیلِلِیئۄ جِہے مہان وِگِیانِییاں نُۄں گھۄر تسِیہے دے کے شہِید کِیتا گِیا۔ سچّ بۄلݨ والِیاں دا پہِلاں کُجھ سال وِرۄدھ ہُںدّا ہَے٬ پھِر کُجھ سۄچ وِچار کِیتی جاںدی ہَے۔ کُجھ لۄک اُس راہ ’تے چلدے ہن تے پھِر ہَۄلی ہَۄلی اُس سِدھاںت نُۄں پْروانِت کر لِیا جاںدا ہَے۔
سمیں دے بدلݨ نال جھُۄٹھ بۄلݨ دے ڈھںگّ ترِیکے وی بدل رہے ہن۔ اجۄکے وِگِیانک یُگ وِچّ جھُۄٹھ بۄلݨ لئی وِگِیانک تکنِیکاں دی مدد لئی جاںدی ہَے۔ منُکھّ دے وِکاس کرن دے نال نال ٹھگِّییاں مارن دے ڈھںگّ ترِیکے وی بڑی تیذی نال وِکسِت ہۄ رہے ہن۔ جھُۄٹھ پھریب نال اِکٹھّے کِیتے دھن سبںدھّی نمۄشی دی تھاں ماݨ کِیتا جاݨ لگِّیا ہَے۔ کُجھ جھُۄٹھ٬ جۄ سدِییاں پہِلاں سچّ پْرتِیت ہُںدّے سن٬ اجّ اُہناں دا پتا لگّ جاݨ ’تے کِہ اُہ جھُۄٹھ سن٬ بہُگِݨتی اُہناں نُۄں اجّ وی سچّ منّ رہی ہَے۔ دُنِییاں بھر وِچّ جِتھّے جِتھّے ربّ٬ مذہب٬ پاٹھ پُۄجا آدِ دا بۄلبالا ودھیرے ہَے٬ اُتھّے جھُۄٹھ٬ انِیاں٬ رِشوتکھۄری اتے بھْرِشٹاچار وی سِکھر ’تے ہَے۔ سدِییاں تۄں چھاتر دِماگ لۄک دھرماں٬ مجہباں اتے راجنِیتی دے ناں ’تے جھُۄٹھ بۄل کے لۄکائی نُۄں گُمراہ کردے آئے ہن۔ اِہ سبھ کُجھ اجّ وی جاری ہَے۔ ساڈے بھارتی سماج وِچّ دُنِییاں دے مُکابلے جھُۄٹھ اتے بیئیِمانی دا بۄلبالا ودھیرے ہَے۔ اِسدا اِکّ کارن شائِد ساڈے لۄکاں دا آلسی ہۄݨا وی ہَے۔ منۄکلپِت دیوی دیوتے٬ اکھَۄتی آتماواں٬ بھُۄتاں پْریتاں اتے نرک سورگ دے ڈر آلسی لۄکاں ولّۄں اِجاد کِیتے گئے۔ اِنہاں دھارناواں نیں دُۄجِیاں دی کمائی ’تے پلݨ والِیاں نُۄں بہُت وڈّا رۄذگار مُہئیِیا کرائِیا ہۄئِیا ہَے۔
اُہ تاکتاں جۄ لۄکاں نُۄں دھرم جات دے نام ’تے وںڈّدِییاں آئیِیاں ہن٬ جِنہاں دی رۄٹی پھِرکاپْرستی دے توے ’تے پکّدی ہَے٬ اُہ نہِیں چاہُںدِّییاں کِہ لۄک وِویکشِیل ہۄݨ۔ دُنِییا بھر دا اِتِہاس دسّدا ہَے کِہ دھرتی دے جِہڑے-جِہڑے کھِتِّیاں وِچّ لۄک رُۄڑھِیوادی دھارناواں نُۄں تِیاگ کے وِگِیانک سۄچ دے دھارنی بݨدے ہن اُہناں کھِتِّیاں وِچّ لۄک وِکاس کردے ہن۔ اِہ سماجِک٬ سرِیرک اتے مانسِک تَۄر ’تے ودھیرے تںدّرُست اتے سِہتمںدّ بݨدے ہن۔ اِسدے اُلٹ دُنِییا دے جِہڑے کھِتِّیاں وِچّ لۄکاں نُۄں پھِرکاپْرستی٬ دھرماں-مذہباں دے نام ’تے لڑائِیا مروائِیا جاںدا ہَے٬ اُتھّے لۄکاں دا جِیون پدھّر ہۄر نِگھّر جاںدا ہَے۔ سہی ارتھاں وِچّ آپݨا وِکاس کرن لئی اِہ بڑا ذرُۄری ہَے کِہ اسِیں وِویکشِیل بݨِیئے٬ وِگِیانک سۄچ دے دھارنی بݨِیئے٬ تاں ہی اسِیں آپݨا اتے آپݨے سماج دا وِکاس کرن دے سمرتھّ بݨ سکدے ہاں۔ رُۄڑھِیوادی دھارناواں اتے پکھںڈّ کرن والے لۄک وِگِیانک سۄچ دے دھارنی لۄکاں نالۄں ودھیرے جھُۄٹھ-پھریب کردے ہن۔ اجّ دا دَۄر جھُۄٹھ نُۄں سچّ بݨا کے پیش کرن دا دَۄر ہَے۔ پڑھے لِکھے لۄکاں ولّۄں بھۄلے بھالے لۄکاں نُۄں ٹھگّے جاݨا ہُݨ آم ورتارا بݨ گِیا ہَے۔ دھرم-کرم٬ سِیاست٬ سِکھِّیا٬ سِہت سہُۄلتاں ورگے لۄک بھلائی دے کھیتراں وِچّ پھریب کرکے اگّے ودھݨ وِچّ پھکھر مہِسُۄس کِیتا جاںدا ہَے۔ ہُݨ مانوجات کۄل بہُت سارا گِیان اِکٹھّا ہۄ گِیا ہَے اتے ہر دِن اِس وِچّ ہۄر وادھا ہۄ رِہا ہَے۔ اِس گِیان دے بلبُۄتے ’تے جھُۄٹھ دِییاں ہٹِّییاں وی ودھیرے سرگرمی نال چلّ رہِییاں ہن۔ ٹی وی اتے اِںٹرنَیٹّ ’تے جھُۄٹھ دا سَۄدا دھڑلّے نال وِک رِہا ہَے۔ اسِیں سرکاراں تۄں اِہ آس کردے ہاں کِہ اُہ جھُۄٹھ پھریب پْرتی لۄکاں نُۄں جاگرُۄک کرنگِییاں پر جِتھّے راجسی جماتاں٬ ہکُۄمتاں ہی لۄکاں وِچّ کئی ترہاں دے جھُۄٹھ دے سہارے لَے کے بݨائُݨ, اُتھّے اِس پاسِئۄں سچّ ’تے پہِرا دیݨ دی اُنہاں تۄں کِنّی کُ آس رکھّی جا سکدی ہَے؟
تکنِیک دے اِس دَۄر وِچّ بیشک اسِیں سچّ ’تے پہِرا دیݨ دی سمرتھّا نُۄں ہر دِن گوا رہے ہاں پر اِسدے باوجُۄد وی سانُۄں سچائی دے راہ ’تے چلّݨ دی کۄشِش کرنی چاہِیدی ہَے۔ سچّ بۄلݨ دی آپݨی آپݨی سمرتھّا ہُںدّی ہَے٬ ساڈے سماج وِچّ پیتلی پَیںدی جا رہی اِس سمرتھّا نُۄں ہۄر ودھائُݨ لئی یتنشِیل ہۄئیِئے تاں کِہ سچّ بۄلݨ والِیاں دی پائی پِرت نُۄں ہۄر اگّے تۄرِیا جا سکے۔
* * * * *