अड्डे उते तुरदिआं चारे पासे निगाह मारी तां उहनूं सारा कुझ ओपरा-ओपरा लग्गिआ, जिवें भुल्ल के गलत थां उते आ गिआ होवे, पर जदों दूरों ई खंडे नें 'सासरी-काल' बुलाई तां उह तसल्ली नाल मुसकराइआ खंडा बोते दा गोडा बंनही, उहनूं सरां दे कोल बिठाई खहड़ा सी। जदों बोते नूं पुचकार के उहदी मुहार हत्थों छड्डदिआं, खंडा उस दा समान चुक्कण लई नेड़े आइआ तां उहने गहु नाल वेखिआ, ओहो डब्बीआं वाला पाटिआ खेस ते खद्दर दा कुड़ता, लत्तां नंगीआं, पर पैरीं ठिब्बे छित्तरां दी थां, घसे होए फ़लीट। फ़लीटां दे पुराणे कप्पड़े विच होईआं मोरीआं विचों, चीचीआं दीआं भौरीआं, बेर दीआं गिटकां वांग बाहर निकलीआं होईआं सन।
"मैं तां, काका जी, कोह वाट 'गाहां ई तुरिआ गिआ," उस नेड़े आ के आपणीआं उलझीआं मुछ्छां फरकाउंदिआं किहा, "इनहां पीपिआं-जिआं दा वी पता नहीं लग्गदा, कदे किते अड्डा बणा लैंदे ऐ, कदे किते। आवदे पिओ आल्हा ई राज बणा छड्डिऐ...होर तां ख़ैर-सुख्ख नाल आए जी?"
"सभ ख़ैर-सुख्ख। होर, तूं तां तकड़ैं?"
जसविंदर नें सुते-सुभा ई किहा ते आपणे सूट उते पई धूड़ गुलूबंद नाल झाड़न लग्ग पिआ।
"थोडी किरपै जी।" खंडे नें वी ओवें बेधिआनी नाल जुआब दिंदिआं समान वल्ल वेखिआ, "आही बकसै जी आपणा-होर तां नहीं कोई समान?"
"बस एहो ऐ।" जसविंदर उस वल्ल रता घूर के झाकदिआं, रुमाल नाल मूंह पूंझण लग्ग पिआ।
खंडे नें बैग चुक्किआ ते मूहरे-मूहरे तुरदिआं, बोते कोल लिजा के पाखड़े नाल बंनहण लग्गा पिआ।
"इह बोता आपणै, ताइआ?"
जसविंदर नें बोते दी काली धौण ते मूंह नूं दित्ते नरोए छिक्कले वल्ल हैरानी नाल झाकदिआं पुछ्छिआ।
"आहो जी! होर कीहदा होणै! खंडे नें रता हस्स के किहा, "ऐडी छेती भुल्ल गिआ जी? पिछले साल वी तूं...एसे ते गिआ सी जी।"
जसविंदर होर हैरान होइआ। पर पहिलां उस खंडे वल्ल दुबारा घूर के वेखिआ, उहनूं फ़लीटां नाल उहदीआं नंगीआं लत्तां होर वी बलौरी लग्गीआं। फेर उस गहु नाल बोते दीआं कालीआं-शाह बलौरी अख्खां, संघणीआं लंमीआं झिमणीआं ते भरवें मूंह वल्ल इउं तक्किआ जिवें उहनूं खंडे दी गल्ल दा सच्च नां आइआ होवे ते जदों बोता बुक्किआ तां उहदे छिक्कले विचों सूहा-सूहा बुत्थ-जिहा बाहर निकलदा वेख के जसविंदर सच्चीं त्रहि गिआ। बोते नें कैरी-अख्ख उस वल्ल झाकिआ ते सिर छंड के फुंकारा मारदिआं झग्ग दे तूंबे आसे-पासे खिलार दित्ते, ते आपणे अगले गोडे ते ईडर भुंजे घसाउंदिआं अचवी नाल दंद करीचण लग्ग पिआ।
"इह असल 'च जी, ऐतकीं सिआल 'च मसत गिआ साला!" खंडे नें बैग नूं चंगी तरहां कस्सदिआं आप-मुहारिआं ही किहा, "ऐतकीं कुश गुड़-गड़ चंगा चार 'ता मुंडिआं नें, कंम वी ऊं तां बथेरा लिऐ, पर सूत नहीं आइआ, नाले पिछले साल इहने नेछां वी कढ्ढ-लीआं-हुण तां मुंडिआं नूं वी पैण लग्ग पिआ सी-ताहीं छिक्कलां देण लग्गे ऐं नां।"
जसविंदर नूं सच्चीं इउं लग्गिआ जिवें बोता उस वल्ल, किसे पुराणी खार करके कौड़ अख्ख झाक रिहा होवे। उस मुसकरा के सिर उते गुलूबंद कस्सदिआं, ठोडी कोल उहदे लड़ां दी गंढ दे लई ते "मैं आइआ कहि के सड़क दे दूजे पासे खतानां वल्ल तुर पिआ।
खंडे नें बोते नूं पुचकारिआ ते पाखड़े दे उते विछाइआ गुदैला, चुतही ते लाल रंग दी, चिट्टीआं बूटीआं वाली झालरदार चादर नूं सूत करन लग्ग पिआ। बोता जदों बहुती अच्चवी करन लग्ग पिआ तां उस उहनूं झिड़किआ वी पर अग्गों सगों उह होर बुक्कण लग्ग पिआ।
"आओ जी, फेर छेती करो। नाले ऊं वी कुवेला हुंदा जांदैं।" खंडे नें जसविंदर नूं हौली-हौली तुरदिआं वेख के उची-सारी किहा।
जसविंदर चुप्प-कीता, आपणी पैंट, बूटां ते कोट वल्ल निगाह मारदा, जदों बोते दे नेड़े आइआ तां बोता फेर बुक्किआ। ऐतकीं उस बोते दीआं कहिरी अख्खां विच सिध्धा तक्किआ ते फेर मुसकरा के बुल्ल्हां विच ई इक्क गाल्ह कढ्ढी। जीअ कीता कि जे उस कोल इक्क चमड़े दा गुंदवां, लंमा छांटा होवे तां उह इहनूं वाहे वाहणां विच भजाउंदिआं अजिहा घरकाए कि सारी मसती पलां विच निकल जाए। पर उनहां छांटिआं दा तां अज्जकल्ल्ह रवाज़ नहीं रिहा...बोतिआं उते चहड़न दा ई रवाज कित्थे रहि गिऐ, इह तां इनहां पछड़े इलाकिआं दी मजबूरी ऐ। "आओ जी बैठो, बैठो केरां।" खंडे नें बोते दा गोडा खोल्ह के पैर नाल उहदी लत्त दबदिआं ते मुहार खिच्च उहनूं काबू रख्खदिआं किहा।
बोते नें जसविंदर नूं पलाकी वी चज्ज नाल नां मारन दित्ती, तड़ाफा मार के बेकाबू हुंदिआं भज्ज तुरिआ। खंडे नें मुहार खिच्च के उहनूं काबू करदिआं झिड़किआ ते मुहार जसविंदर वल्ल उतांह वगाह मारी। "वेखिओ, मुहार ढिल्ली नां छड्डिओ, इहदा जिंन दा कोई वसाह नहीं हुंदा।" खंडे नें मगर मगर भज्जदिआं ते खेस सूत करदिआं उची किहा।
बोता उहदी वाज सुण के सारे ज़ोर नाल बुक्किआ ते रस्सी नाल बंनही पूछ उहने कई वार पट्टां नाल मारी। रस्सी नाल बंनहे घुंगरूआं दा छणकाट बझ्झवीं ताल नाल सुणिआ तां बोता चाल पै के सिध्धे हो तुरिआ। जसविंदर नें मुहार भावें पूरी तरहां काबू कीती होई सी पर उहदा चित्त टिकाणे नहीं सी रिहा।
"एस ऊत जानवर दा काका जी कोई वसाह नहीं हुंदा," खंडे नें भज्जिआं आउंदिआं खंघ के किहा ते फेर आपे ही इक्क पुराणी गल्ल छेड़ लई।
"इह कोई चाल-पंजाह वरहिआं दी गल्ल होऊ काका जी-ओदों आपणे अंगरेज़ां दा राज हुंदा सी। इक्क वारी आपणे पिंड किसे अंगरेज़ मोहकम नें आउणा सी। आपणे वड्डे जैलदार...वेखीं बई तेरे बाबा जी, ओदों जिउंदे सी। आपणे सारे पिंड 'च बस आपणे घरे ई सवारी हुंदी सी। रत्थ वी हुंदा सी ओदों तां पर उह मोहकम कहिंदै 'हम तो ऊठ दी सवारी करूंगा।' सानूं बड़ा हासा आइआ, बई ऊठ दी वी कोई सवारी होई?"
"खैर जी, हुकम सी, बोता छंगार के असीं लै-गे। मेरी उमर ओदों वाहवाह सी, माड़ी-माड़ी मुछ्छ फुटदी होऊ।" खंडे नें खंघूरा मारिआ ते बुक्कल सूत करदिआं रता हौली हो गिआ। बिंद दा बिंद चुप्प रहि के मुड़ बोते दे नाल भज्जदिआं, चहड़े साह नाल गल्ल अग्गे तोरी।
"जां उह उते चहड़न लग्गिआ तां आपणे वड्डे जैलदार साहब आखण लग्गे, 'साबह, इह जानवर तिंन वारी बैठदा ते तिंन वारी खहड़ा हुंदै।' मोहकम टोप लाह के हेठ उते देखण लग्ग पिआ: 'तीन बारीं!' उह 'केरां तां हरान जिहा हो गिआ पर फेर साला बांदर-मूंहां जिआ बगिआड़ वांगूं मूंह टड्ड के हस्स पिआ। कहिंदा 'चाहे सात बारीं ऊठे-बैठे, हम सभ काबू कर लएंगा-ऐसे बैसे जानवर हम नें बहुत देखे ऐ-सभ काबू करन का ढंग हम को आउंदै।"
"खैर जी उह चहड़ तां गिआ, मैं हस्सां!- बोता एसे आंगू, ऐं केरां भर-जुआन, नेछां आला! नाग वरगा उहदा रंग, किते धरती उते पैर लावे, किते नां! मैं चित्त 'च आखिआ, मेरिआ सालिआ, तूं आवदे मुलख 'च ऐसेबैसे जानवर काबू कीते होणे ऐं, साडे देस दे मसती ऊठ नहीं देखे होणे!"
"लौ जी, काका जी, ओहा गल्ल होई। आपणे पिंड दे पख्खो दे संनह 'च ओदों चारपंज कोह 'च टिब्बे ते झिड़ीआं हुंदीआं सीआ-ह, मा-र, रोही बीआबान। बोता तां जी बेवसा हो के रोहीएं चहड़ गिआ। आपणे जैलदार साहब कोले घोड़ी सी-डब्बी। उनहां नें बथेरा जतन कीता बई किसे तरहां बोते नूं मूहरिओं वल लैण-पर कित्थे। मूहरे-मूहरे बोता-ते मगर मोहकम दे अमले फैले ते अहिलकारां दी पदीड़ पैंदी तुरी जाए दबड़क, दबड़क! ते मेरी हासी नां बंद होवे।" ते खंडा चहड़े साह नाल हुण वी जिउं हस्सण लग्गिआ, उहनूं उथू आ गिआ। बिंद दा बिंद उह फेर हौली होइआ, पर ओवें मुड़ बोते दे बराबर हुंदिआं कहाणी अग्गे तोर लई।
"लओ जी, मैं नवां हाण सी-नाले मैं ई ओस बोते नूं पालिआ सी, मैनूं उहदे सारे वस्सवां दा पता सी। इह वी मैनूं पता सी बई उह किहड़िआं टिब्बिआं-वाहणां वंनीं जाऊ। मैनूं जैलदार साहब नें अशारा कीता ते मैं लांगड़ कस्स के, आपणी सुंनी खूही कोलों दी हो के, जिउं चल्लिआ, अध्ध कोह ते फेर रुकिआ। पर मैनूं उहदी रग दा पता सी। मैं हौली हो के दो-चार बुशकरां मारीआं, उह हौली हो गिआ। उतों उस बांदर-मूंहें नूं वी, मैनूं वेख के कुश सुरत आ-गी ते उहने वी मुहार फड़ के सारे ज़ोर नाल ऐसी खिच्ची बई बोते दी धौण मुड़ के पुठ्ठी हो गई।
"खैर जी, मैं भज्ज के बोते दे गल नूं जा चिंबड़िआ ते मोहकम तों मुहार फड़ के मसां खहड़ाइआ। फेर झिड़क के मैं मूहरे-मूहरे मुहार फड़ के तुरिआ, तां किते जा के उह काबू आइआ।
"जदों फेर असीं झिड़ी विचों ई, मल्हिआं नाल पासे छलौंदे टिब्बीआं उतों दी लंघे तां उह साला बांदर-मूंहां जिआ आसे-पासे झाक-झाक आखे, 'बाह बई बाह! इह तां बहुत खूबसूरत ऐ, आप का लाका!' मैं चित्त 'च आखिआ, जे मैं नां हुंदा तां हुणे तैनूं पता लग्ग जांदा ख़ूबसूरत 'लाके दा! लौ जी ऐसी तां ओस अंगरेज नाल कीती सी एस जिंन नें। रब्बों ई बच गिआ, जे मैं नां जांदा तां ओदें उह ऊठ उहनूं ईडर हेठां रगड़ के किहड़ा नां मार दिंदा।"
खंडे दा साह बहुता ई चहड़ गिआ सी। बोता ओसे चाल वग रिहा सी। जसविंदर नूं उहदी कहाणी सुण के सच्च-मुच्च ई इउं जापण लग्ग पिआ कि बोता उहतों बे-काबू हो के रोहीएं चहड़ जाएगा... ते फेर खंडा ही उहनूं आ के बचाएगा।
"आ जा ताइआ, हिंमत कर।" खंडे नूं पिछांह रहिंदिआं वेख के जसविंदर नें किहा।
"चलो चलो, बस आइआ," फ़लीटां विचों राह दा रेता कढ्ढदिआं खंडे नें धीमी वाज नाल किहा, ते फेर उची-उची आपमुहारा ई बोलण लग्ग पिआ, "हुण तां काका जी बुहड़े हो-गे। जमा ई नहीं साह-सत रिहा। तुसीं तां खैर आप पहड़े-लिखे ओं, हुण सोल्हवीं सतारहवीं 'च पहड़दे होओंगे, थोनूं की दस्सणैथोडे अंदर तां अग्गे चानण बहुत ऐ।...ऊं सारीआं गल्लां उमर-सिर दीआं हुंदीऐं।"
खंडा बोलदा-बोलदा फेर बोते दे मगर भज्ज तुरिआ सी, पर हुण उहतों नाल नहीं सी रलिआ जा रिहा। बोता मुहार खिच्चिआं वी हौली नहीं सी हो रिहा। पूछ पट्टां नाल फड़ाक-फड़ाक मारदिआं, आपणी पूछ वाली रस्सी नाल बध्धे घुंगरूआं दी ताल नाल ई जिवें बुक्कदिआं, उहदे पैर काहले हुंदे जांदे सन।
ठंडी हवा दा इक्क तिख्खा बुल्ला आइआ ते जसविंदर दा लूं-कंडा खहड़ा हो गिआ। फग्गण दे महीने एडा बुल्ला। उहनूं हैरानी होई पर उहनूं याद आइआ कि इह देसी साल दा आखरी महीना सी। इहनूं लोक 'खचरी-रुत्त' वी कहिंदे हन। रुत्त बदल रही सी ते बदलदी रुत्त दी महिक आसे-पासे दीआं पैलीआं ते रुख्खां विचों महिसूस हो रही सी...इह महिक भावें सुखावीं सी, पर बोते दी हत्थ विच फड़ी मुहार विचों उहनूं अजीब जिहा मुशक आ रिहा सी जिस नाल जिवें उहनूं साह कुझ खिच्चवां आउण लग्ग पिआ सी।
उस भउं के वेखिआ, ताइआ खंडा बहुता ही पिछांह रहि गिआ सी। उहदा दिल धड़किआ: बोता हुण बेवस्सा होएगा, उस तों संभालिआ नहीं जाणा, खंडे नूं मगर ही बिठा लैंदा तां चंगा सी।

