اڈّے اُتے تُردِیاں چارے پاسے نِگاہ ماری تاں اُہنُۄں سارا کُجھ اۄپرا-اۄپرا لگِّیا٬ جِویں بھُلّ کے گلت تھاں اُتے آ گِیا ہۄوے٬ پر جدۄں دُۄرۄں ای کھںڈّے نیں 'ساسری-کال' بُلائی تاں اُہ تسلّی نال مُسکرائِیا کھںڈّا بۄتے دا گۄڈا بنّہی٬ اُہنُۄں سراں دے کۄل بِٹھائی کھڑھا سی۔ جدۄں بۄتے نُۄں پُچکار کے اُہدی مُہار ہتھّۄں چھڈّدِیاں٬ کھںڈّا اُس دا سمان چُکّݨ لئی نیڑے آئِیا تاں اُہنے گہُ نال ویکھِیا٬ اۄہۄ ڈبِّییاں والا پاٹِیا کھیس تے کھدّر دا کُڑتا٬ لتّاں نںگِّییاں٬ پر پَیرِیں ٹھِبّے چھِتّراں دی تھاں٬ گھسے ہۄئے فلِیٹ۔ فلِیٹاں دے پُراݨے کپّڑے وِچ ہۄئیِیاں مۄرِییاں وِچۄں٬ چِیچِییاں دِییاں بھَۄرِییاں٬ بیر دِییاں گِٹکاں واںگ باہر نِکلِییاں ہۄئیِیاں سن۔

"مَیں تاں٬ کاکا جی٬ کۄہ واٹ 'گاہاں ای تُرِیا گِیا٬" اُس نیڑے آ کے آپݨِییاں اُلجھِییاں مُچھّاں پھرکائُںدِیاں کِہا٬ "اِنہاں پِیپِیاں-جِیاں دا وی پتا نہِیں لگّدا٬ کدے کِتے اڈّا بݨا لَیںدے اےَ٬ کدے کِتے۔ آودے پِئۄ آلہا ای راج بݨا چھڈِّئَے...ہۄر تاں خَیر-سُکھّ نال آئے جی؟"

"سبھ خَیر-سُکھّ۔ ہۄر٬ تُۄں تاں تکڑَیں؟"

جسوِںدّر نیں سُتے-سُبھا ای کِہا تے آپݨے سُۄٹ اُتے پئی دھُۄڑ گُلُۄبںدّ نال جھاڑن لگّ پِیا۔

"تھۄڈی کِرپَے جی۔" کھںڈّے نیں وی اۄویں بیدھِیانی نال جُیاب دِںدِّیاں سمان ولّ ویکھِیا٬ "آہی بکسَے جی آپݨا-ہۄر تاں نہِیں کۄئی سمان؟"

"بس ایہۄ اےَ۔" جسوِںدّر اُس ولّ رتا گھُۄر کے جھاکدِیاں٬ رُمال نال مُۄںہ پُۄںجھݨ لگّ پِیا۔

کھںڈّے نیں بَیگ چُکِّیا تے مُۄہرے-مُۄہرے تُردِیاں٬ بۄتے کۄل لِجا کے پاکھڑے نال بنّہݨ لگّا پِیا۔

"اِہ بۄتا آپݨَے٬ تائِیا؟"

جسوِںدّر نیں بۄتے دی کالی دھَۄݨ تے مُۄںہ نُۄں دِتّے نرۄئے چھِکّلے ولّ ہَیرانی نال جھاکدِیاں پُچھِّیا۔

"آہۄ جی! ہۄر کِیہدا ہۄݨَے! کھںڈّے نیں رتا ہسّ کے کِہا٬ "اَیڈی چھیتی بھُلّ گِیا جی؟ پِچھلے سال وی تُۄں...ایسے تے گِیا سی جی۔"

جسوِںدّر ہۄر ہَیران ہۄئِیا۔ پر پہِلاں اُس کھںڈّے ولّ دُبارا گھُۄر کے ویکھِیا٬ اُہنُۄں فلِیٹاں نال اُہدِییاں نںگِّییاں لتّاں ہۄر وی بلَۄری لگِّییاں۔ پھیر اُس گہُ نال بۄتے دِییاں کالِییاں-شاہ بلَۄری اکھّاں٬ سںگھّݨِییاں لمِّییاں جھِمݨِییاں تے بھرویں مُۄںہ ولّ اِئۄں تکِّیا جِویں اُہنُۄں کھںڈّے دی گلّ دا سچّ ناں آئِیا ہۄوے تے جدۄں بۄتا بُکِّیا تاں اُہدے چھِکّلے وِچۄں سُۄہا-سُۄہا بُتھّ-جِہا باہر نِکلدا ویکھ کے جسوِںدّر سچِّیں تْرہِ گِیا۔ بۄتے نیں کَیری-اکھّ اُس ولّ جھاکِیا تے سِر چھںڈّ کے پھُںکّارا ماردِیاں جھگّ دے تُۄمبے آسے-پاسے کھِلار دِتّے٬ تے آپݨے اگلے گۄڈے تے اِیڈر بھُںجّے گھسائُںدِیاں اچوی نال دںدّ کرِیچݨ لگّ پِیا۔

"اِہ اسل 'چ جی٬ اَیتکِیں سِیال 'چ مست گِیا سالا!" کھںڈّے نیں بَیگ نُۄں چںگّی ترہاں کسّدِیاں آپ-مُہارِیاں ہی کِہا٬ "اَیتکِیں کُش گُڑ-گڑ چںگّا چار 'تا مُںڈِّیاں نیں٬ کمّ وی اُۄں تاں بتھیرا لِئَے٬ پر سُۄت نہِیں آئِیا٬ نالے پِچھلے سال اِہنے نیچھاں وی کڈھّ-لِییاں-ہُݨ تاں مُںڈِّیاں نُۄں وی پَیݨ لگّ پِیا سی-تاہِیں چھِکّلاں دیݨ لگّے اَیں ناں۔"

جسوِںدّر نُۄں سچِّیں اِئۄں لگِّیا جِویں بۄتا اُس ولّ٬ کِسے پُراݨی کھار کرکے کَۄڑ اکھّ جھاک رِہا ہۄوے۔ اُس مُسکرا کے سِر اُتے گُلُۄبںدّ کسّدِیاں٬ ٹھۄڈی کۄل اُہدے لڑاں دی گںڈھّ دے لئی تے "مَیں آئِیا کہِ کے سڑک دے دُۄجے پاسے کھتاناں ولّ تُر پِیا۔

کھںڈّے نیں بۄتے نُۄں پُچکارِیا تے پاکھڑے دے اُتے وِچھائِیا گُدَیلا٬ چُتہی تے لال رںگّ دی٬ چِٹِّییاں بُۄٹِییاں والی جھالردار چادر نُۄں سُۄت کرن لگّ پِیا۔ بۄتا جدۄں بہُتی اچّوی کرن لگّ پِیا تاں اُس اُہنُۄں جھِڑکِیا وی پر اگّۄں سگۄں اُہ ہۄر بُکّݨ لگّ پِیا۔

"آئۄ جی٬ پھیر چھیتی کرۄ۔ نالے اُۄں وی کُویلا ہُںدّا جاںدَیں۔" کھںڈّے نیں جسوِںدّر نُۄں ہَۄلی-ہَۄلی تُردِیاں ویکھ کے اُچی-ساری کِہا۔

جسوِںدّر چُپّ-کِیتا٬ آپݨی پَیںٹ٬ بُۄٹاں تے کۄٹ ولّ نِگاہ ماردا٬ جدۄں بۄتے دے نیڑے آئِیا تاں بۄتا پھیر بُکِّیا۔ اَیتکِیں اُس بۄتے دِییاں کہِری اکھّاں وِچ سِدھّا تکِّیا تے پھیر مُسکرا کے بُلّہاں وِچ ای اِکّ گالہ کڈھّی۔ جِیء کِیتا کِہ جے اُس کۄل اِکّ چمڑے دا گُںدّواں٬ لمّا چھاںٹا ہۄوے تاں اُہ اِہنُۄں واہے واہݨاں وِچ بھجائُںدِیاں اجِہا گھرکائے کِہ ساری مستی پلاں وِچ نِکل جائے۔ پر اُنہاں چھاںٹِیاں دا تاں اجّکلّہ رواذ نہِیں رِہا...بۄتِیاں اُتے چڑھن دا ای رواج کِتھّے رہِ گِئَے٬ اِہ تاں اِنہاں پچھڑے اِلاکِیاں دی مجبُۄری اےَ۔ "آئۄ جی بَیٹھۄ٬ بَیٹھۄ کیراں۔" کھںڈّے نیں بۄتے دا گۄڈا کھۄلہ کے پَیر نال اُہدی لتّ دبدِیاں تے مُہار کھِچّ اُہنُۄں کابُۄ رکھّدِیاں کِہا۔

بۄتے نیں جسوِںدّر نُۄں پلاکی وی چجّ نال ناں مارن دِتّی٬ تڑاپھا مار کے بیکابُۄ ہُںدِّیاں بھجّ تُرِیا۔ کھںڈّے نیں مُہار کھِچّ کے اُہنُۄں کابُۄ کردِیاں جھِڑکِیا تے مُہار جسوِںدّر ولّ اُتاںہ وگاہ ماری۔ "ویکھِئۄ٬ مُہار ڈھِلّی ناں چھڈِّئۄ٬ اِہدا جِنّ دا کۄئی وساہ نہِیں ہُںدّا۔" کھںڈّے نیں مگر مگر بھجّدِیاں تے کھیس سُۄت کردِیاں اُچی کِہا۔

بۄتا اُہدی واج سُݨ کے سارے ذۄر نال بُکِّیا تے رسّی نال بنّہی پُۄچھ اُہنے کئی وار پٹّاں نال ماری۔ رسّی نال بنّہے گھُںگّرُۄیاں دا چھݨکاٹ بجھّوِیں تال نال سُݨِیا تاں بۄتا چال پَے کے سِدھّے ہۄ تُرِیا۔ جسوِںدّر نیں مُہار بھاویں پُۄری ترہاں کابُۄ کِیتی ہۄئی سی پر اُہدا چِتّ ٹِکاݨے نہِیں سی رِہا۔

"ایس اُۄت جانور دا کاکا جی کۄئی وساہ نہِیں ہُںدّا٬" کھںڈّے نیں بھجِّیاں آئُںدِیاں کھںگھّ کے کِہا تے پھیر آپے ہی اِکّ پُراݨی گلّ چھیڑ لئی۔

"اِہ کۄئی چال-پںجّاہ ورہِیاں دی گلّ ہۄئۄُ کاکا جی-اۄدۄں آپݨے اںگّریذاں دا راج ہُںدّا سی۔ اِکّ واری آپݨے پِںڈّ کِسے اںگّریذ مۄہکم نیں آئُݨا سی۔ آپݨے وڈّے جَیلدار...ویکھِیں بئی تیرے بابا جی٬ اۄدۄں جِئُںدے سی۔ آپݨے سارے پِںڈّ 'چ بس آپݨے گھرے ای سواری ہُںدّی سی۔ رتھّ وی ہُںدّا سی اۄدۄں تاں پر اُہ مۄہکم کہِںدَّے 'ہم تۄ اُۄٹھ دی سواری کرُۄںگا۔' سانُۄں بڑا ہاسا آئِیا٬ بئی اُۄٹھ دی وی کۄئی سواری ہۄئی؟"

"کھَیر جی٬ ہُکم سی٬ بۄتا چھںگّار کے اسِیں لَے-گے۔ میری اُمر اۄدۄں واہواہ سی٬ ماڑی-ماڑی مُچھّ پھُٹدی ہۄئۄُ۔" کھںڈّے نیں کھںگھُّۄرا مارِیا تے بُکّل سُۄت کردِیاں رتا ہَۄلی ہۄ گِیا۔ بِںدّ دا بِںدّ چُپّ رہِ کے مُڑ بۄتے دے نال بھجّدِیاں٬ چڑھے ساہ نال گلّ اگّے تۄری۔

"جاں اُہ اُتے چڑھن لگِّیا تاں آپݨے وڈّے جَیلدار ساہب آکھݨ لگّے٬ 'سابہ٬ اِہ جانور تِنّ واری بَیٹھدا تے تِنّ واری کھڑھا ہُںدَّے۔' مۄہکم ٹۄپ لاہ کے ہیٹھ اُتے دیکھݨ لگّ پِیا: 'تِین بارِیں!' اُہ 'کیراں تاں ہران جِہا ہۄ گِیا پر پھیر سالا باںدر-مُۄںہاں جِیا بگِیاڑ واںگُۄں مُۄںہ ٹڈّ کے ہسّ پِیا۔ کہِںدّا 'چاہے سات بارِیں اُۄٹھے-بَیٹھے٬ ہم سبھ کابُۄ کر لئیںگا-اَیسے بَیسے جانور ہم نیں بہُت دیکھے اےَ-سبھ کابُۄ کرن کا ڈھںگّ ہم کۄ آئُںدَے۔"

"کھَیر جی اُہ چڑھ تاں گِیا٬ مَیں ہسّاں!- بۄتا ایسے آںگُۄ٬ اَیں کیراں بھر-جُیان٬ نیچھاں آلا! ناگ ورگا اُہدا رںگّ٬ کِتے دھرتی اُتے پَیر لاوے٬ کِتے ناں! مَیں چِتّ 'چ آکھِیا٬ میرِیا سالِیا٬ تُۄں آودے مُلکھ 'چ اَیسیبَیسے جانور کابُۄ کِیتے ہۄݨے اَیں٬ ساڈے دیس دے مستی اُۄٹھ نہِیں دیکھے ہۄݨے!"

"لَۄ جی٬ کاکا جی٬ اۄہا گلّ ہۄئی۔ آپݨے پِںڈّ دے پکھّۄ دے سنّہ 'چ اۄدۄں چارپںجّ کۄہ 'چ ٹِبّے تے جھِڑِییاں ہُںدِّییاں سِییا-ہ٬ ما-ر٬ رۄہی بِییابان۔ بۄتا تاں جی بیوسا ہۄ کے رۄہِیئیں چڑھ گِیا۔ آپݨے جَیلدار ساہب کۄلے گھۄڑی سی-ڈبّی۔ اُنہاں نیں بتھیرا جتن کِیتا بئی کِسے ترہاں بۄتے نُۄں مُۄہرِئۄں ول لَیݨ-پر کِتھّے۔ مُۄہرے-مُۄہرے بۄتا-تے مگر مۄہکم دے املے پھَیلے تے اہِلکاراں دی پدِیڑ پَیںدی تُری جائے دبڑک٬ دبڑک! تے میری ہاسی ناں بںدّ ہۄوے۔" تے کھںڈّا چڑھے ساہ نال ہُݨ وی جِئۄں ہسّݨ لگِّیا٬ اُہنُۄں اُتھُۄ آ گِیا۔ بِںدّ دا بِںدّ اُہ پھیر ہَۄلی ہۄئِیا٬ پر اۄویں مُڑ بۄتے دے برابر ہُںدِّیاں کہاݨی اگّے تۄر لئی۔

"لئۄ جی٬ مَیں نواں ہاݨ سی-نالے مَیں ای اۄس بۄتے نُۄں پالِیا سی٬ مَینُۄں اُہدے سارے وسّواں دا پتا سی۔ اِہ وی مَینُۄں پتا سی بئی اُہ کِہڑِیاں ٹِبِّیاں-واہݨاں ونِّیں جائۄُ۔ مَینُۄں جَیلدار ساہب نیں اشارا کِیتا تے مَیں لاںگڑ کسّ کے٬ آپݨی سُنّی کھُۄہی کۄلۄں دی ہۄ کے٬ جِئۄں چلِّیا٬ ادھّ کۄہ تے پھیر رُکِیا۔ پر مَینُۄں اُہدی رگ دا پتا سی۔ مَیں ہَۄلی ہۄ کے دۄ-چار بُشکراں مارِییاں٬ اُہ ہَۄلی ہۄ گِیا۔ اُتۄں اُس باںدر-مُۄںہیں نُۄں وی٬ مَینُۄں ویکھ کے کُش سُرت آ-گی تے اُہنے وی مُہار پھڑ کے سارے ذۄر نال اَیسی کھِچّی بئی بۄتے دی دھَۄݨ مُڑ کے پُٹھّی ہۄ گئی۔

"کھَیر جی٬ مَیں بھجّ کے بۄتے دے گل نُۄں جا چِمبّڑِیا تے مۄہکم تۄں مُہار پھڑ کے مساں کھڑھائِیا۔ پھیر جھِڑک کے مَیں مُۄہرے-مُۄہرے مُہار پھڑ کے تُرِیا٬ تاں کِتے جا کے اُہ کابُۄ آئِیا۔

"جدۄں پھیر اسِیں جھِڑی وِچۄں ای٬ ملہِیاں نال پاسے چھلَۄںدے ٹِبِّییاں اُتۄں دی لںگھّے تاں اُہ سالا باںدر-مُۄںہاں جِیا آسے-پاسے جھاک-جھاک آکھے٬ 'باہ بئی باہ! اِہ تاں بہُت کھُۄبسُۄرت اےَ٬ آپ کا لاکا!' مَیں چِتّ 'چ آکھِیا٬ جے مَیں ناں ہُںدّا تاں ہُݨے تَینُۄں پتا لگّ جاںدا خُۄبسُۄرت 'لاکے دا! لَۄ جی اَیسی تاں اۄس اںگّریج نال کِیتی سی ایس جِنّ نیں۔ ربّۄں ای بچ گِیا٬ جے مَیں ناں جاںدا تاں اۄدیں اُہ اُۄٹھ اُہنُۄں اِیڈر ہیٹھاں رگڑ کے کِہڑا ناں مار دِںدّا۔"

کھںڈّے دا ساہ بہُتا ای چڑھ گِیا سی۔ بۄتا اۄسے چال وگ رِہا سی۔ جسوِںدّر نُۄں اُہدی کہاݨی سُݨ کے سچّ-مُچّ ای اِئۄں جاپݨ لگّ پِیا کِہ بۄتا اُہتۄں بے-کابُۄ ہۄ کے رۄہِیئیں چڑھ جائیگا... تے پھیر کھںڈّا ہی اُہنُۄں آ کے بچائیگا۔

"آ جا تائِیا٬ ہِمّت کر۔" کھںڈّے نُۄں پِچھاںہ رہِںدِّیاں ویکھ کے جسوِںدّر نیں کِہا۔

"چلۄ چلۄ٬ بس آئِیا٬" فلِیٹاں وِچۄں راہ دا ریتا کڈھّدِیاں کھںڈّے نیں دھِیمی واج نال کِہا٬ تے پھیر اُچی-اُچی آپمُہارا ای بۄلݨ لگّ پِیا٬ "ہُݨ تاں کاکا جی بُڑھے ہۄ-گے۔ جما ای نہِیں ساہ-ست رِہا۔ تُسِیں تاں کھَیر آپ پڑھے-لِکھے اۄں٬ ہُݨ سۄلہوِیں ستارہوِیں 'چ پڑھدے ہۄئۄںگے٬ تھۄنُۄں کی دسّݨَیتھۄڈے اںدّر تاں اگّے چانݨ بہُت اےَ۔...اُۄں سارِییاں گلّاں اُمر-سِر دِییاں ہُںدِّیئَں۔"

کھںڈّا بۄلدا-بۄلدا پھیر بۄتے دے مگر بھجّ تُرِیا سی٬ پر ہُݨ اُہتۄں نال نہِیں سی رلِیا جا رِہا۔ بۄتا مُہار کھِچِّیاں وی ہَۄلی نہِیں سی ہۄ رِہا۔ پُۄچھ پٹّاں نال پھڑاک-پھڑاک ماردِیاں٬ آپݨی پُۄچھ والی رسّی نال بدھّے گھُںگّرُۄیاں دی تال نال ای جِویں بُکّدِیاں٬ اُہدے پَیر کاہلے ہُںدّے جاںدے سن۔

ٹھںڈّی ہوا دا اِکّ تِکھّا بُلّا آئِیا تے جسوِںدّر دا لُۄں-کںڈّا کھڑھا ہۄ گِیا۔ پھگّݨ دے مہِینے ایڈا بُلّا۔ اُہنُۄں ہَیرانی ہۄئی پر اُہنُۄں یاد آئِیا کِہ اِہ دیسی سال دا آکھری مہِینا سی۔ اِہنُۄں لۄک 'کھچری-رُتّ' وی کہِںدّے ہن۔ رُتّ بدل رہی سی تے بدلدی رُتّ دی مہِک آسے-پاسے دِییاں پَیلِییاں تے رُکھّاں وِچۄں مہِسُۄس ہۄ رہی سی...اِہ مہِک بھاویں سُکھاوِیں سی٬ پر بۄتے دی ہتھّ وِچ پھڑی مُہار وِچۄں اُہنُۄں اجِیب جِہا مُشک آ رِہا سی جِس نال جِویں اُہنُۄں ساہ کُجھ کھِچّواں آئُݨ لگّ پِیا سی۔

اُس بھئۄں کے ویکھِیا٬ تائِیا کھںڈّا بہُتا ہی پِچھاںہ رہِ گِیا سی۔ اُہدا دِل دھڑکِیا: بۄتا ہُݨ بیوسّا ہۄئیگا٬ اُس تۄں سمبھّالِیا نہِیں جاݨا٬ کھںڈّے نُۄں مگر ہی بِٹھا لَیںدا تاں چںگّا سی۔