जनम ते माता पिता: नौंवें पातशाह गुरू तेग बहादर साहिब दा जनम छेवें पातशाह गुरू हरिगोबिंद साहिब ते माता नानकी दे घर इक्क अपरैल संन 1621 नूं, गुरू के महिल अंम्रितसर विच्च होइआ। गुरू हरिगोबिंद साहिब दे तिंन महिल (पतनीआं) सन: माता दमोदरी जी, माता महां देवी जी अते माता नानकी जी। माता नानकी जी दे पंज पुत्तर ’ते इक्क पुत्तरी सी: बाबा गुरदित्ता जी, सूरज मल्ल, अणी राइ, अटल्ल राइ, गुरू तेग़ बहादर साहिब अते बीबी वीरो जी। तेग़ बहादर साहिब सभ तों छोटे सन।
शादी ते संतान: गुरू तेग बहादर जी दी 13 साल दी उमर विच्च, करतारपुर (जलंधर) दे वासी भाई लाल चंद दी सपुत्तरी (माता) गुजरी जी नाल मारच 1632 विच्च शादी होई। शादी तों 34 साल पिछ्छों 22 दसंबर 1666 नूं इक्कलौती संतान गुरू गोबिंद सिंघ दा पटने (बिहार) विच्च जनम होइआ। गुरू गोबिंद सिंघ दा मुढला नां गोबिंद राइ सी।
तिआग मल्ल: गुरू जी बचपन तों ही इकांत विच्च रहिण दी रुची दे मालक सन। उनहां दी रुची ते बिरती भगती भाव ते तिआग वाली सी। दुनिआवी पूंजीवादी ते भोगवादी संसार तों असलों निरलेप सन। इसे कारण आप जी दा मुढला नां तिआग मल्ल सी। तेरां साल दी उमर विच्च, करतारपुर दी जंग विच्च तेग़ दे अदुत्ती जौहर दिखाउण कर के पिता गुरू नें आप जी दा नां तिआग मल्ल तों तेग़ बहादर रख्ख दित्ता।
बकाले: पिता गुरू हरिगोबिंद साहिब दे 3 मारच 1644 नूं कीरतपुर विच्च जोती जोत समाउण पिछ्छों, तेग़ बहादर साहिब आपणी माता नानकी जी ते धरम पतनी गुजरी जी नाल आपणे नानके पिंड बकाले चले गए। इस तों पहिलां गुरू हरिगोबिंद साहिब जी नें गुर गद्दी आपणे पोतरे (बाबा गुरदित्ता जी दे पुत्तर) हरिराइ जी नूं सौंप दित्ती। भाणा इह वरतिआ कि सत्तवें गुरू हरिराइ जी 6 अकतूबर 1661 नूं 31 वरहे दी भर जवान उमर विच्च अकाल चलाणा कर गए अते गुर-गद्दी आपणे पुत्तर हरिक्रिशन साहिब जी नूं सौंप गए। उदों गुरू हरिक्रिशन साहिब दी उमर केवल पंज साल सी। 30 मारच 1664 नूं अठ्ठवें गुरू हरिक्रिशन जी 7 साल उमर विच्च चेचक दी बिमारी नाल दिल्ली विखे जोती जोत समाउण समें इक्क संकेती बचन आख गए सन: “बाबा बकाले” जिसदा भाव सी कि असली गुर गद्दी दा वारस बाबा बकाले है।
गुर गद्दी दे दाअवेदारां नें “बाबा बकाले” शबद दे आपो आपणे ढंग नाल अरथ जोड़ लए। इस तरहां चुसत चलाक ते लालची लोकां विच्च गुर-गद्दी ’ते कबज़ा करन दीआं दौड़ां लग्ग गईआं। चाहवान पाखंडीआं नें बकाले जा डेरे लाए। गद्दीदारां दी गिणती 22 तक पहुंच गई। सिख्ख इतिहास विच्च इनहां नूं 22 मंजीआं नाल जाणिआ जांदा है। लाहौर अते अंम्रितसर दे सोढी प्रिथी चंद आदि जुंडली दीआं चुसतीआं चलाकीआं देख के भाई गुरदास इनहां नूं ‘मीणे’ अथवा मीसणे (कपटी) होण दा खिताब दिंदा है। प्रिथी चंद अते सूरज मल्ल दी संतान धीर-मल्लीए गद्दी ’ते वधेरे हक्क रख्खदे सन। इनहां मीणिआं विच्चों वी गुरू हरिक्रिशन साहिब दा वड्डा भरा धीर मल्ल गद्दी दा सभ तों वधेरे दाअवेदार सी। 22 मंजीआं विच्च इसदी सभ तों प्रभावशाली मंजी सी। इसदे कई कारण सन। इह छेवें गुरू हरिगोबिंद जी दे वड्डे पुत्तर बाबा गुरदित्ता ते माता अनंती दा पुत्तर सी। चुसत चलाक सी। इस कोल गुरू ग्रंथ साहिब दी बीड़ दा कबज़ा सी अते इस नूं मसंदां दी हिमाइत प्रापत सी। आपणे राह दी रुकावट समझदिआं इस नें गुरू तेग़ बहादर नूं कतल करन दी सकीम बणाई। इस नें आपणे भरोसेयोग साथी शीहें मसंद तों गुरू जी उप्पर गोळी चलवाई पर गुरू जी बच गए।
गुरू तेग़ बहादर साहिब दी समुच्ची जीवन शैली विच्चों सबर, शुकर, संतोख अते शांती दा संदेश मिलदा है। गुर-गद्दी हासल करन लई उनहां कोई जोड़-तोड़ नहीं कीता। नां ही अजिही कोई इछ्छा ज़ाहर कीती अते नां ही कोई यतन कीता। पर धीर मल्ल दीआं अजिहीआं करूर नीतीआं कारण गुरू जी दे शरधालूआं विच्च गुस्सा सी। जिस कारण कुझ सिख्खां नें उस उत्ते हमला कर दित्ता अते उस दा माल असबाब लुट्ट लिआए पर धीरजवान गुरू जी नें उस दा उह सारा माल-मत्ता वापस कर दित्ता। उस दे कबज़े वाली गुरू ग्रंथ साहिब दी बीड़ वी मोड़ दित्ती।
पाखंडीआं नें बकाले आपो आपणीआं दुकानां सज़ा लईआं। पूजा कराउण लग्ग पए। असली गुरू दा पता नां लग्गे। शरधालूआं विच्च भारी दुबिधा पैदा हो गई। फिर इक्क घटना नें सारा असमान साफ़ कर दित्ता। प्रसिध्ध वपारी मख्खण शाह लुबाणा गुरू जी दे दरशनां लई आइआ, पर इत्थे होर दा होर जलौअ देख के उह डाढा परेशान होइआ। प्रंतू छेती ही इक्क घटना विच्च आपणी तेज़ बुध्धी दुआरा उस नें कच्चे गुरूआं दी भीड़ विच्चों सच्चे गुरू दी परख़, निरख़ अते पहिचाण कर लई अते उस नें कोठे ’ते चहड़ के ढंडोरा फेर दित्ता, “गुरू लाधो रे, गुरू लाधो रे …।” जिसदा भाव सी असली गुरू लभ्भ गिआ है। संगतां नूं निसचा हो गिआ कि असल गुरू तां गुर-गद्दी दे लोभ लालच तों निरलेप, भगती विच्च मगन, चुप्प-चाप आपणे नानके घर बैठा है। इस तरहां शरधालू संगतां दे हहड़ नें 11 अगसत 1664 विच्च 44 साल दी आयू विच्च आप नूं गुर गद्दी दी ज़िंमेवारी सौंप दित्ती। बाकी आपणीआं कूड़ दीआं दुकानां समेट के चलदे बणे।
धारमिक सथानां दी यातरा करदिआं 16 नवंबर 1665 विच्च आप जी कीरतपुर तों हरिमंदर साहिब दरशनां लई गए पर लोभी लालची पुजारीआं नें समझिआ कि उह इस हरिमंदर ’ते कबज़ा करन लई आए हन। इस लई उनहां नें हरिमंदर साहिब दे किवाड़ बंद कर दित्ते अते गुरू जी नूं अंदर नां जाण दित्ता। शांती दे पुंज गुरू जी नें हरिमंदर साहिब दे पुजारीआं दे रुख्खे ते कोझे वरतावे नूं अणगौलिआ कर दित्ता अते बाहर इक्क थहड़े ’ते सबर, संतोख ते शांती नाल रात कट्टी, दरश਼न कीते बगैर वापस आए।
पहिली पातशाही गुरू नानक देव जी दीआं लंमीआं उदासीआं (यातरावां) पिछ्छों धरम दे प्रचार लई गुर-गद्दी दी नौंवीं जोत गुरू तेग़ बहादर साहिब नें ही देश दे वख्ख वख्ख भागां विच्च लंमीआं यातरावां कीतीआं। माझा, मालवा, दुआबा ते बांगर आदि तों इलावा कुरूकशेतर, बनारस ते गया आदि थांवां तों हुंदे होए बिहार विच्च पटने पहुंचे। आपणे परिवार नूं इत्थे पटने छड्ड के, आप जी नें ढाका, बंगाल, असाम वल्ल यातरा कीती। वहिमां भरमां विच्च फसी ते कुराहे पई लुकाई नूं सच्च दे मारग ’ते चल्लण, धरम दी किरत करन, संगत ते पंगत दे सिधांत अनुसार वंड के छकण दा सिख्खी सिधांत दा सुनेहा दित्ता। पीण वाले पाणी दी किल्लत दूर करन लई खूह अते तलाब बणवाए। चंगी नसल दीआं गऊआं ते पशू रख्खण लई प्रेरना कीती अते इस लई लोड़ अनुसार आरथिक सहाइता वी करदे रहे।
आप नें जात पात, ऊच नीच ते छूत छात ते वहिमां भरमां दा तिआग करन, परसपर आपसी पिआर ते भरातरी भाव नाल रहिण दा उपदेश कीता। इसतरी जाती दा सनमान ते सतिकार करन, रुहानी गिआन दे धारनी बणन, मिहनत ते सच्ची सुच्ची किरत करन, जीवन संघरश विच्च अणख ते अज़ादी नाल रहिण दी ज़ोरदार प्रेरना कीती। समाज दे निमाणे, निताणे ते कमज़ोर समझे जांदे वरगां विच्च अणख, अज़ादी ते रड़क नाल जीवन जिऊण दे बीज बीजे। गुरू जी दीआं सिख्खिआवां दा लोकां ’ते बहुत गहिरा प्रभाव पिआ अते उनहां दे विचार ते इरादे द्रिहड़ ते परपक्क हुंदे गए।
अनंदपुर दी सथापना: गुरू तेग बहादर साहिब नें शिवालक दीआं पहाड़ीआं विच्च, सतलुज दे किनारे, कुदरत दी गोद विच्च, पिंड माखोवाल, मटोर ते लोधीपुर दी ज़मीन बिलासपुर दे कहिलूर राजे दलीप चंद तों 2200 रुपए विच्च खरीदी। माखोवाल भूतां-प्रेतां दा पिंड समझिआ जांदा सी। डरदे लोक उत्थे जांदे नहीं सन। पर गुरू साहिब नें इह खरीद लिआ ते आबाद कर लिआ, वहिम भरम दूर हो गए। सतलुज नदी दे किनारे अते पहाड़ीआं विच्च घिरी इकांत ते इकागरता लई अते जंगी द्रिशटीकोण तों इह जगहा बहुत ढुकवीं सी। 19 जून 1665 नूं इस नगर दी नींह रख्खी गई। गुरू तेग़ बहादर जी नें इसदा नां छेवें गुरू जी दे महिल (सुपतनी) माता नानकी दे नां ’ते “चक्क नानकी” रख्खिआ। 1689 विच्च गुरू गोबिंद सिंघ जी नें इसदा नां चक्क नानकी तों बदल के “अनंदपुर” रख्खिआ। इस पिछ्छों दसमेश पिता नें इसदा होर विसथार कीता। इस विच्च पंज किले (लोहगहड़, होलगहड़, फतिहगहड़, अनंदगहड़, केसगहड़) तिआर कीते। अंम्रित छकाउण दी रसम वी इत्थों ही अरंभ कीती। इस नूं खालसे दी जनम-भूमी आखिआ जांदा है। सिख्खां दे पंज तखतां (अकाल तखत साहिब, पटना साहिब, केसगहड़ साहिब, हज़ूर साहिब, दमदमा साहिब) विच्चों इस नूं इक्क ‘तखत’ होण दा रुतबा प्रापत है। इस तखत दा नां “तखत स्री केसगहड़ साहिब” है। गुरू गोबिंद सिंघ जी 27 साल अनंदपुर रहे।
शहादत: कशमीरी पंडतां दी फरिआद उत्ते अते औरंगज़ेब दे ज़ुलम ते तशद्दद दी हनेरी नूं ठल्ल्ह पाउण लई आप थां-थां प्रचार करदे दिल्ली वल्ल चल्ल पए। पर रसते विच्च गुरू जी नूं ग्रिफतार कर लिआ गिआ। आखिआ जांदा है कि गुरू जी नूं इक्क लोहे दे पिंजरे विच्च भिआनक तसीहे दित्ते जांदे रहे। गुरू जी नूं आपणे धरम करम तों डेगण ते डराउण लई उनहां दीआं अख्खां साहमणे भाई दिआल दास नूं उब्बलदी देग विच्च साड़िआ गिआ। भाई सती दास नूं रूं विच्च बंनह के साड़िआ गिआ। भाई मती दास नूं आरे नाल चीरिआ गिआ। पर गुरू जी परबत वांग अटल्ल, अडोल ते अडिग्ग रहे। अंत सरकारी सूबेदार ते शाही काज़ी वल्लों तिंन शरतां रख्खीआं: कोई करामात दिखाओ जां मुसलमान बण जाओ, नहीं तां मौत लई तिआर हो जाओ। गुरू जी नें आखरी शरत परवान कर लई। अंत 11 नवंबर 1675 नूं औरंगज़ेब दी तुअसबी हकूमत नें गुरू जी नूं चांदनी चौंक विच्च शहीद कर दित्ता।
गुरू जी दी इह अदुत्ती शहादत सी; जिसदे धड़ दा किसे होर थां अते सीस दा किसे होर थां ससकार कीता गिआ होवे। भाई जैता गुरू जी दा सीस लै के अनंदपुर पुज्जा; जित्थे सीस दा ससकार कीता गिआ। धड़ दा ससकार लख्खी शाह वणजारा नें दिल्ली आपणे घर विच्च कीता। दिल्ली विच्च शहीदी असथान दा नां गुरदुआरा सीसगंज है अते ससकार वाले असथान दा नां गुरदुआरा रकाब गंज है।
तेग बहादर के चलत भइओ जगत मे शोक।
है है है सभ जग भरिओ जै जै जै सुर लोक।
गुरू जी दी बाणी, सिख्खिआ ते सिधांत: गुर जी दी कुल आयू 54 साल, 7 महीने, 11 दिन सी अते आप जी 11 साल, 2 महीने, 11 दिन गुर-गद्दी ’ते बिराजमान होए। वख्ख-वख्ख समें ’ते सिख्ख संगत लई 22 हुकमनामे जारी कीते हन। गुरू ग्रंथ साहिब विच्च गुरू तेग़ बहादर साहिब दी बाणी 15 रागां (गउड़ी, आसा, देवगंधारी, बिहागड़ा, सोरठि, धनासरी, जैतसरी, तोडी, तिलंग, बिलावल, रामकली, मारू, बसंत, सारंग, जैजावंती) विच्च है। सारी बाणी विच्च 69 शबद ते 57 सलोक हन। गुरू साहिब दी बाणी विच्च तिआग, विराग, सदाचार, अणख ते गौरवता दा उपदेश है।
सिख्ख मत्त दे केंदरी द्रिशटीकोण विच्च सत्त ते असत्त, सथिर ते असथिर, सदीवी ते संसारक सचाई ते बुरिआई दा अंतर दरसाइआ गिआ है। इसे अधार ’ते गुरू तेग बहादर साहिब दी बाणी विच्च जीवन दीआं खुशीआं गमीआं, दुख्ख सुख, मान अपमान अते निंदा ते उसतत तों निरलेप रहिण दा उपदेश मिलदा है। गुरू जी दी बाणी दी मुख्ख तौर ’ते प्रधान सुर भगती भावना वाली है। उस विच्च रब्बी रज़ा विच्च रहिण, भगती भावना, निमरता ते शांती दा संदेश मिलदा है।
आपणी बाणी विच्च गुरू जी नें मनुख्ख ते आतमा लई बहुत खूबसूरत तशबीहां वरतीआं हन। जिवें: मनुख्खी लालसा नूं मछ्छी दा जाल, जीवन इक्क पाणी दा बुलबुला, ज़िंदगी दे भोग मोख ते सुख सुआद बद्दल दी छाइआ समान, वहिम ते भरम विच्च सुत्ता मनुख्ख, रूह दी उडारी हंस-उडारी आदि। सारी बाणी विच्च परचलत समाज विच्च वरती जांदी भाशा विच्च है; जो सिध्धी सादी, संखेप ते सभ दी समझ विच्च आउण वाली है।
गुरू ग्रंथ साहिब दे संकलण तों कोई सौ साल पिछ्छों दसवें सातशाह गुरू गोबिंद सिंघ जी नें नौंवें पातशाह गुरू तेग़ बहादर साहिब दी बाणी गुरू ग्रंथ साहिब विच्च दरज कीती। आप जी दी समुच्ची बाणी विच्चों तिआग, वैराग, संजम ते संतोखी जीवन जिऊण दी सेध ते सिख्खिआ मिलदी है। फिर वी गुरू ग्रंथ साहिब दे अंतले सलोक, जिनहां नूं भोग दे सलोक आखिआ जांदा है, जो गिणती विच्च 57 सलोक हन, उनहां विच्च गुरू जी दी जीवन फिलासफी, सिख्खिआ ते सिधांत दा तत्तसार जां निचोड़ आखिआ जा सकदा है। सभ तों महान ते प्रभावशाली फिलासफी इनहां सलोकां विच्चों मिलदी है:
उसतति निंदिआ नाहि जिहि, कंचन लोह समानि।
कहु नानक सुन रे मना, मुकति ताहि तै जानि॥
भै काहू कउ देत नहि, नहि भै मानत आन।
कहु नानक सुण रे मना गिआनी ताहि बखान।

