جنم تے ماتا پِتا: نَۄںویں پاتشاہ گُرُۄ تیگ بہادر ساہِب دا جنم چھیویں پاتشاہ گُرُۄ ہرِگۄبِںدّ ساہِب تے ماتا نانکی دے گھر اِکّ اپرَیل سنّ 1621 نُۄں٬ گُرُۄ کے مہِل امّْرِتسر وِچّ ہۄئِیا۔ گُرُۄ ہرِگۄبِںدّ ساہِب دے تِنّ مہِل (پتنِییاں) سن: ماتا دمۄدری جی٬ ماتا مہاں دیوی جی اتے ماتا نانکی جی۔ ماتا نانکی جی دے پںجّ پُتّر ’تے اِکّ پُتّری سی: بابا گُردِتّا جی٬ سُۄرج ملّ٬ اݨی رائ٬ اٹلّ رائ٬ گُرُۄ تیغ بہادر ساہِب اتے بِیبی وِیرۄ جی۔ تیغ بہادر ساہِب سبھ تۄں چھۄٹے سن۔

شادی تے سںتّان: گُرُۄ تیگ بہادر جی دی 13 سال دی اُمر وِچّ٬ کرتارپُر (جلںدھّر) دے واسی بھائی لال چںدّ دی سپُتّری (ماتا) گُجری جی نال مارچ 1632 وِچّ شادی ہۄئی۔ شادی تۄں 34 سال پِچھّۄں 22 دسمبّر 1666 نُۄں اِکّلَۄتی سںتّان گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ دا پٹنے (بِہار) وِچّ جنم ہۄئِیا۔ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ دا مُڈھلا ناں گۄبِںدّ رائ سی۔

تِیاگ ملّ: گُرُۄ جی بچپن تۄں ہی اِکاںت وِچّ رہِݨ دی رُچی دے مالک سن۔ اُنہاں دی رُچی تے بِرتی بھگتی بھاو تے تِیاگ والی سی۔ دُنِیاوی پُۄںجِیوادی تے بھۄگوادی سںسّار تۄں اسلۄں نِرلیپ سن۔ اِسے کارݨ آپ جی دا مُڈھلا ناں تِیاگ ملّ سی۔ تیراں سال دی اُمر وِچّ٬ کرتارپُر دی جںگّ وِچّ تیغ دے ادُتّی جَۄہر دِکھائُݨ کر کے پِتا گُرُۄ نیں آپ جی دا ناں تِیاگ ملّ تۄں تیغ بہادر رکھّ دِتّا۔

بکالے: پِتا گُرُۄ ہرِگۄبِںدّ ساہِب دے 3 مارچ 1644 نُۄں کِیرتپُر وِچّ جۄتی جۄت سمائُݨ پِچھّۄں٬ تیغ بہادر ساہِب آپݨی ماتا نانکی جی تے دھرم پتنی گُجری جی نال آپݨے نانکے پِںڈّ بکالے چلے گئے۔ اِس تۄں پہِلاں گُرُۄ ہرِگۄبِںدّ ساہِب جی نیں گُر گدّی آپݨے پۄترے (بابا گُردِتّا جی دے پُتّر) ہرِرائ جی نُۄں سَۄمپ دِتّی۔ بھاݨا اِہ ورتِیا کِہ ستّویں گُرُۄ ہرِرائ جی 6 اکتُۄبر 1661 نُۄں 31 ورہے دی بھر جوان اُمر وِچّ اکال چلاݨا کر گئے اتے گُر-گدّی آپݨے پُتّر ہرِکْرِشن ساہِب جی نُۄں سَۄمپ گئے۔ اُدۄں گُرُۄ ہرِکْرِشن ساہِب دی اُمر کیول پںجّ سال سی۔ 30 مارچ 1664 نُۄں اٹھّویں گُرُۄ ہرِکْرِشن جی 7 سال اُمر وِچّ چیچک دی بِماری نال دِلّی وِکھے جۄتی جۄت سمائُݨ سمیں اِکّ سںکّیتی بچن آکھ گئے سن: “بابا بکالے” جِسدا بھاو سی کِہ اسلی گُر گدّی دا وارس بابا بکالے ہَے۔

گُر گدّی دے دائویداراں نیں “بابا بکالے” شبد دے آپۄ آپݨے ڈھںگّ نال ارتھ جۄڑ لئے۔ اِس ترہاں چُست چلاک تے لالچی لۄکاں وِچّ گُر-گدّی ’تے کبذا کرن دِییاں دَۄڑاں لگّ گئیِیاں۔ چاہوان پاکھںڈِّییاں نیں بکالے جا ڈیرے لائے۔ گدِّیداراں دی گِݨتی 22 تک پہُںچّ گئی۔ سِکھّ اِتِہاس وِچّ اِنہاں نُۄں 22 مںجِّییاں نال جاݨِیا جاںدا ہَے۔ لاہَۄر اتے امّْرِتسر دے سۄڈھی پْرِتھی چںدّ آدِ جُںڈّلی دِییاں چُستِییاں چلاکِییاں دیکھ کے بھائی گُرداس اِنہاں نُۄں ’مِیݨے‘ اتھوا مِیسݨے (کپٹی) ہۄݨ دا کھِتاب دِںدّا ہَے۔ پْرِتھی چںدّ اتے سُۄرج ملّ دی سںتّان دھِیر-ملِّیئے گدّی ’تے ودھیرے ہکّ رکھّدے سن۔ اِنہاں مِیݨِیاں وِچّۄں وی گُرُۄ ہرِکْرِشن ساہِب دا وڈّا بھرا دھِیر ملّ گدّی دا سبھ تۄں ودھیرے دائویدار سی۔ 22 مںجِّییاں وِچّ اِسدی سبھ تۄں پْربھاوشالی مںجّی سی۔ اِسدے کئی کارݨ سن۔ اِہ چھیویں گُرُۄ ہرِگۄبِںدّ جی دے وڈّے پُتّر بابا گُردِتّا تے ماتا انںتّی دا پُتّر سی۔ چُست چلاک سی۔ اِس کۄل گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی بِیڑ دا کبذا سی اتے اِس نُۄں مسںدّاں دی ہِمائِت پْراپت سی۔ آپݨے راہ دی رُکاوٹ سمجھدِیاں اِس نیں گُرُۄ تیغ بہادر نُۄں کتل کرن دی سکِیم بݨائی۔ اِس نیں آپݨے بھرۄسییۄگ ساتھی شِیہیں مسںدّ تۄں گُرُۄ جی اُپّر گۄلھی چلوائی پر گُرُۄ جی بچ گئے۔

گُرُۄ تیغ بہادر ساہِب دی سمُچّی جِیون شَیلی وِچّۄں سبر٬ شُکر٬ سںتّۄکھ اتے شاںتی دا سںدّیش مِلدا ہَے۔ گُر-گدّی ہاسل کرن لئی اُنہاں کۄئی جۄڑ-تۄڑ نہِیں کِیتا۔ ناں ہی اجِہی کۄئی اِچھّا ذاہر کِیتی اتے ناں ہی کۄئی یتن کِیتا۔ پر دھِیر ملّ دِییاں اجِہِییاں کرُۄر نِیتِییاں کارݨ گُرُۄ جی دے شردھالُۄیاں وِچّ گُسّا سی۔ جِس کارݨ کُجھ سِکھّاں نیں اُس اُتّے ہملا کر دِتّا اتے اُس دا مال اسباب لُٹّ لِیائے پر دھِیرجوان گُرُۄ جی نیں اُس دا اُہ سارا مال-متّا واپس کر دِتّا۔ اُس دے کبذے والی گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی بِیڑ وی مۄڑ دِتّی۔

پاکھںڈِّییاں نیں بکالے آپۄ آپݨِییاں دُکاناں سذا لئیِیاں۔ پُۄجا کرائُݨ لگّ پئے۔ اسلی گُرُۄ دا پتا ناں لگّے۔ شردھالُۄیاں وِچّ بھاری دُبِدھا پَیدا ہۄ گئی۔ پھِر اِکّ گھٹنا نیں سارا اسمان ساف کر دِتّا۔ پْرسِدھّ وپاری مکھّݨ شاہ لُباݨا گُرُۄ جی دے درشناں لئی آئِیا٬ پر اِتھّے ہۄر دا ہۄر جلَۄء دیکھ کے اُہ ڈاڈھا پریشان ہۄئِیا۔ پْرںتُّۄ چھیتی ہی اِکّ گھٹنا وِچّ آپݨی تیذ بُدھّی دُیارا اُس نیں کچّے گُرُۄیاں دی بھِیڑ وِچّۄں سچّے گُرُۄ دی پرخ٬ نِرخ اتے پہِچاݨ کر لئی اتے اُس نیں کۄٹھے ’تے چڑھ کے ڈھںڈّۄرا پھیر دِتّا٬ “گُرُۄ لادھۄ رے٬ گُرُۄ لادھۄ رے …۔” جِسدا بھاو سی اسلی گُرُۄ لبھّ گِیا ہَے۔ سںگّتاں نُۄں نِسچا ہۄ گِیا کِہ اسل گُرُۄ تاں گُر-گدّی دے لۄبھ لالچ تۄں نِرلیپ٬ بھگتی وِچّ مگن٬ چُپّ-چاپ آپݨے نانکے گھر بَیٹھا ہَے۔ اِس ترہاں شردھالُۄ سںگّتاں دے ہڑھ نیں 11 اگست 1664 وِچّ 44 سال دی آیُۄ وِچّ آپ نُۄں گُر گدّی دی ذِمّیواری سَۄمپ دِتّی۔ باکی آپݨِییاں کُۄڑ دِییاں دُکاناں سمیٹ کے چلدے بݨے۔

دھارمِک ستھاناں دی یاترا کردِیاں 16 نومبّر 1665 وِچّ آپ جی کِیرتپُر تۄں ہرِمںدّر ساہِب درشناں لئی گئے پر لۄبھی لالچی پُجارِییاں نیں سمجھِیا کِہ اُہ اِس ہرِمںدّر ’تے کبذا کرن لئی آئے ہن۔ اِس لئی اُنہاں نیں ہرِمںدّر ساہِب دے کِواڑ بںدّ کر دِتّے اتے گُرُۄ جی نُۄں اںدّر ناں جاݨ دِتّا۔ شاںتی دے پُںجّ گُرُۄ جی نیں ہرِمںدّر ساہِب دے پُجارِییاں دے رُکھّے تے کۄجھے ورتاوے نُۄں اݨگَۄلِیا کر دِتّا اتے باہر اِکّ تھڑھے ’تے سبر٬ سںتّۄکھ تے شاںتی نال رات کٹّی٬ درشن کِیتے بگَیر واپس آئے۔

پہِلی پاتشاہی گُرُۄ نانک دیو جی دِییاں لمِّییاں اُداسِییاں (یاتراواں) پِچھّۄں دھرم دے پْرچار لئی گُر-گدّی دی نَۄںوِیں جۄت گُرُۄ تیغ بہادر ساہِب نیں ہی دیش دے وکھّ وکھّ بھاگاں وِچّ لمِّییاں یاتراواں کِیتِییاں۔ ماجھا٬ مالوا٬ دُیابا تے باںگر آدِ تۄں اِلاوا کُرُۄکشیتر٬ بنارس تے گیا آدِ تھاںواں تۄں ہُںدّے ہۄئے بِہار وِچّ پٹنے پہُںچّے۔ آپݨے پرِوار نُۄں اِتھّے پٹنے چھڈّ کے٬ آپ جی نیں ڈھاکا٬ بںگّال٬ اسام ولّ یاترا کِیتی۔ وہِماں بھرماں وِچّ پھسی تے کُراہے پئی لُکائی نُۄں سچّ دے مارگ ’تے چلّݨ, دھرم دی کِرت کرن٬ سںگّت تے پںگّت دے سِدھاںت انُسار وںڈّ کے چھکݨ دا سِکھّی سِدھاںت دا سُنیہا دِتّا۔ پِیݨ والے پاݨی دی کِلّت دُۄر کرن لئی کھُۄہ اتے تلاب بݨوائے۔ چںگّی نسل دِییاں گئۄُیاں تے پشُۄ رکھّݨ لئی پْریرنا کِیتی اتے اِس لئی لۄڑ انُسار آرتھِک سہائِتا وی کردے رہے۔

آپ نیں جات پات٬ اُۄچ نِیچ تے چھُۄت چھات تے وہِماں بھرماں دا تِیاگ کرن٬ پرسپر آپسی پِیار تے بھراتری بھاو نال رہِݨ دا اُپدیش کِیتا۔ اِستری جاتی دا سنمان تے ستِکار کرن٬ رُہانی گِیان دے دھارنی بݨن٬ مِہنت تے سچّی سُچّی کِرت کرن٬ جِیون سںگھّرش وِچّ اݨکھ تے اذادی نال رہِݨ دی ذۄردار پْریرنا کِیتی۔ سماج دے نِماݨے٬ نِتاݨے تے کمذۄر سمجھے جاںدے ورگاں وِچّ اݨکھ٬ اذادی تے رڑک نال جِیون جِئۄُݨ دے بِیج بِیجے۔ گُرُۄ جی دِییاں سِکھِّیاواں دا لۄکاں ’تے بہُت گہِرا پْربھاو پِیا اتے اُنہاں دے وِچار تے اِرادے دْرِڑھ تے پرپکّ ہُںدّے گئے۔

انںدّپُر دی ستھاپنا: گُرُۄ تیگ بہادر ساہِب نیں شِوالک دِییاں پہاڑِییاں وِچّ٬ ستلُج دے کِنارے٬ کُدرت دی گۄد وِچّ٬ پِںڈّ ماکھۄوال٬ مٹۄر تے لۄدھِیپُر دی ذمِین بِلاسپُر دے کہِلُۄر راجے دلِیپ چںدّ تۄں 2200 رُپئے وِچّ کھرِیدی۔ ماکھۄوال بھُۄتاں-پْریتاں دا پِںڈّ سمجھِیا جاںدا سی۔ ڈردے لۄک اُتھّے جاںدے نہِیں سن۔ پر گُرُۄ ساہِب نیں اِہ کھرِید لِیا تے آباد کر لِیا٬ وہِم بھرم دُۄر ہۄ گئے۔ ستلُج ندی دے کِنارے اتے پہاڑِییاں وِچّ گھِری اِکاںت تے اِکاگرتا لئی اتے جںگّی دْرِشٹِیکۄݨ تۄں اِہ جگہا بہُت ڈھُکوِیں سی۔ 19 جُۄن 1665 نُۄں اِس نگر دی نِیںہ رکھّی گئی۔ گُرُۄ تیغ بہادر جی نیں اِسدا ناں چھیویں گُرُۄ جی دے مہِل (سُپتنی) ماتا نانکی دے ناں ’تے “چکّ نانکی” رکھِّیا۔ 1689 وِچّ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں اِسدا ناں چکّ نانکی تۄں بدل کے “انںدّپُر” رکھِّیا۔ اِس پِچھّۄں دسمیش پِتا نیں اِسدا ہۄر وِستھار کِیتا۔ اِس وِچّ پںجّ کِلے (لۄہگڑھ٬ ہۄلگڑھ٬ پھتِہگڑھ٬ انںدّگڑھ٬ کیسگڑھ) تِیار کِیتے۔ امّْرِت چھکائُݨ دی رسم وی اِتھّۄں ہی ارمبھّ کِیتی۔ اِس نُۄں کھالسے دی جنم-بھُۄمی آکھِیا جاںدا ہَے۔ سِکھّاں دے پںجّ تکھتاں (اکال تکھت ساہِب٬ پٹنا ساہِب٬ کیسگڑھ ساہِب٬ ہذُۄر ساہِب٬ دمدما ساہِب) وِچّۄں اِس نُۄں اِکّ ’تکھت‘ ہۄݨ دا رُتبا پْراپت ہَے۔ اِس تکھت دا ناں “تکھت سْری کیسگڑھ ساہِب” ہَے۔ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی 27 سال انںدّپُر رہے۔

شہادت: کشمِیری پںڈّتاں دی پھرِیاد اُتّے اتے اَۄرںگّذیب دے ذُلم تے تشدّد دی ہنیری نُۄں ٹھلّہ پائُݨ لئی آپ تھاں-تھاں پْرچار کردے دِلّی ولّ چلّ پئے۔ پر رستے وِچّ گُرُۄ جی نُۄں گْرِپھتار کر لِیا گِیا۔ آکھِیا جاںدا ہَے کِہ گُرُۄ جی نُۄں اِکّ لۄہے دے پِںجّرے وِچّ بھِیانک تسِیہے دِتّے جاںدے رہے۔ گُرُۄ جی نُۄں آپݨے دھرم کرم تۄں ڈیگݨ تے ڈرائُݨ لئی اُنہاں دِییاں اکھّاں ساہمݨے بھائی دِیال داس نُۄں اُبّلدی دیگ وِچّ ساڑِیا گِیا۔ بھائی ستی داس نُۄں رُۄں وِچّ بنّہ کے ساڑِیا گِیا۔ بھائی متی داس نُۄں آرے نال چِیرِیا گِیا۔ پر گُرُۄ جی پربت واںگ اٹلّ٬ اڈۄل تے اڈِگّ رہے۔ اںتّ سرکاری سُۄبیدار تے شاہی کاذی ولّۄں تِنّ شرتاں رکھِّییاں: کۄئی کرامات دِکھائۄ جاں مُسلمان بݨ جائۄ٬ نہِیں تاں مَۄت لئی تِیار ہۄ جائۄ۔ گُرُۄ جی نیں آکھری شرت پروان کر لئی۔ اںتّ 11 نومبّر 1675 نُۄں اَۄرںگّذیب دی تُئسبی ہکُۄمت نیں گُرُۄ جی نُۄں چاںدنی چَۄںک وِچّ شہِید کر دِتّا۔

گُرُۄ جی دی اِہ ادُتّی شہادت سی؛ جِسدے دھڑ دا کِسے ہۄر تھاں اتے سِیس دا کِسے ہۄر تھاں سسکار کِیتا گِیا ہۄوے۔ بھائی جَیتا گُرُۄ جی دا سِیس لَے کے انںدّپُر پُجّا؛ جِتھّے سِیس دا سسکار کِیتا گِیا۔ دھڑ دا سسکار لکھّی شاہ وݨجارا نیں دِلّی آپݨے گھر وِچّ کِیتا۔ دِلّی وِچّ شہِیدی استھان دا ناں گُردُیارا سِیسگںجّ ہَے اتے سسکار والے استھان دا ناں گُردُیارا رکاب گںجّ ہَے۔

تیگ بہادر کے چلت بھئِئۄ جگت مے شۄک۔

ہَے ہَے ہَے سبھ جگ بھرِئۄ جَے جَے جَے سُر لۄک۔

گُرُۄ جی دی باݨی٬ سِکھِّیا تے سِدھاںت: گُر جی دی کُل آیُۄ 54 سال٬ 7 مہِینے٬ 11 دِن سی اتے آپ جی 11 سال٬ 2 مہِینے٬ 11 دِن گُر-گدّی ’تے بِراجمان ہۄئے۔ وکھّ-وکھّ سمیں ’تے سِکھّ سںگّت لئی 22 ہُکمنامے جاری کِیتے ہن۔ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب وِچّ گُرُۄ تیغ بہادر ساہِب دی باݨی 15 راگاں (گئُڑی٬ آسا٬ دیوگںدھّاری٬ بِہاگڑا٬ سۄرٹھِ٬ دھناسری٬ جَیتسری٬ تۄڈی٬ تِلںگّ٬ بِلاول٬ رامکلی٬ مارُۄ٬ بسںتّ٬ سارںگّ٬ جَیجاوںتّی) وِچّ ہَے۔ ساری باݨی وِچّ 69 شبد تے 57 سلۄک ہن۔ گُرُۄ ساہِب دی باݨی وِچّ تِیاگ٬ وِراگ٬ سداچار٬ اݨکھ تے گَۄروتا دا اُپدیش ہَے۔

سِکھّ متّ دے کیںدری دْرِشٹِیکۄݨ وِچّ ستّ تے استّ٬ ستھِر تے استھِر٬ سدِیوی تے سںسّارک سچائی تے بُرِیائی دا اںتّر درسائِیا گِیا ہَے۔ اِسے ادھار ’تے گُرُۄ تیگ بہادر ساہِب دی باݨی وِچّ جِیون دِییاں کھُشِییاں گمِییاں٬ دُکھّ سُکھ٬ مان اپمان اتے نِںدّا تے اُستت تۄں نِرلیپ رہِݨ دا اُپدیش مِلدا ہَے۔ گُرُۄ جی دی باݨی دی مُکھّ تَۄر ’تے پْردھان سُر بھگتی بھاونا والی ہَے۔ اُس وِچّ ربّی رذا وِچّ رہِݨ, بھگتی بھاونا٬ نِمرتا تے شاںتی دا سںدّیش مِلدا ہَے۔

آپݨی باݨی وِچّ گُرُۄ جی نیں منُکھّ تے آتما لئی بہُت کھُۄبسُۄرت تشبِیہاں ورتِییاں ہن۔ جِویں: منُکھّی لالسا نُۄں مچھّی دا جال٬ جِیون اِکّ پاݨی دا بُلبُلا٬ ذِںدّگی دے بھۄگ مۄکھ تے سُکھ سُیاد بدّل دی چھائِیا سمان٬ وہِم تے بھرم وِچّ سُتّا منُکھّ٬ رُۄہ دی اُڈاری ہںسّ-اُڈاری آدِ۔ ساری باݨی وِچّ پرچلت سماج وِچّ ورتی جاںدی بھاشا وِچّ ہَے؛ جۄ سِدھّی سادی٬ سںکھّیپ تے سبھ دی سمجھ وِچّ آئُݨ والی ہَے۔

گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دے سںکّلݨ تۄں کۄئی سَۄ سال پِچھّۄں دسویں ساتشاہ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں نَۄںویں پاتشاہ گُرُۄ تیغ بہادر ساہِب دی باݨی گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب وِچّ درج کِیتی۔ آپ جی دی سمُچّی باݨی وِچّۄں تِیاگ٬ وَیراگ٬ سںجّم تے سںتّۄکھی جِیون جِئۄُݨ دی سیدھ تے سِکھِّیا مِلدی ہَے۔ پھِر وی گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دے اںتّلے سلۄک٬ جِنہاں نُۄں بھۄگ دے سلۄک آکھِیا جاںدا ہَے٬ جۄ گِݨتی وِچّ 57 سلۄک ہن٬ اُنہاں وِچّ گُرُۄ جی دی جِیون پھِلاسپھی٬ سِکھِّیا تے سِدھاںت دا تتّسار جاں نِچۄڑ آکھِیا جا سکدا ہَے۔ سبھ تۄں مہان تے پْربھاوشالی پھِلاسپھی اِنہاں سلۄکاں وِچّۄں مِلدی ہَے:

اُستتِ نِںدِّیا ناہِ جِہِ٬ کںچّن لۄہ سمانِ۔

کہُ نانک سُن رے منا٬ مُکتِ تاہِ تَے جانِ۔۔

بھَے کاہُۄ کئۄ دیت نہِ٬ نہِ بھَے مانت آن۔

کہُ نانک سُݨ رے منا گِیانی تاہِ بکھان۔