अप्रैल 07, 2026

writingDetail.created_by
By: महिंदर सिंघ रंधावा

पालम वादी

पालमपुर हिमालीआ दी गोद विच इक अनमोल मोती है। इस दे सुंदर चील्ह दे दरख़त ते देवदार दीआं कतारां धौलीधार दे परछावें हेठ संतरीआं वांग खलोतीआं हन। इथों दीआं चील्हां दे दरख़तां नाल घिरीआं शांत सड़कां, इथों दे चाह दे बाग़ जिनहां लागे बरफ़ानी पाणी दीआं कूल्हां हन, ते बंगले जिनहां दे चुपासीं उच्चे उच्चे दरख़तां दा घेरा है, बड़े खूबसूरत लगदे हन। पालम पुर, शांती ते सुंदरता दी इक अदुत्ती तसवीर है। इथों दे सभ घरां ते बंगलिआं तों ज़िआदा खूबसूरत सैशन हाऊस नां दा बंगला है। इस दा नज़ारा अति हमणीक है। इस इमारत दी थां किसे पहाड़ी द्रिशां दे चाहवान नें चुणी जापदी है। इहदे बरांडे तों धौलीधार दी पूरी झाकी विखाई दिंदी है। धौलीधार दीआं तिंन चोटीआं इथों इंज लगदीआं हन जिवें होइरिक दा कोई चित्तर होवे ते चील्हां दे दरख़त उस दी चुगाठ । दुपहिर वेले बद्दल आ के धौलीधार दीआं बरफ़ानी चोटीआं नूं ढक्क लैंदे। बारशां दे दिनां विच बिजली चमक चमक पैंदी ते बद्दल गरजदे नहीं थकदे। बदलां दी गड़गड़ाहट बद्दलां दी वादी विच मुड़ मुड़ गूंजदी ए ते इंज जापदा जिवें रब्बी ताकत आपणे वेग दा बिआन लै रही होवे। बारश इथे बहुत ज़ोर दी हुंदी है, बद्दल वस वस के जिवें थक्कदे नहीं। बंदली खड्ड विच समां बड़ा रमणीक हुंदा है ते इथे बंदा घंटिआं बध्धी खलोता बरफ़ानी पहाड़ीआं ते काले नीले बद्दलां नूं वेखदा रज्जदा नहीं। शैशन हाऊस दा बग़ीचा रंग बरंगे फुल्लां नाल भरपूर है ते इनहां फुल्लां दे बूटिआं दे पिछे चील्ह दे दरख़त अति मनोरंजक नज़ारा पेश करदे हन। वसाख दे महीने विच तग्गर ते फुल्लां दी सुगंध नाल इह इलाका महिक उठदा है।

बंदलां पिंड ते निऊगल खड्ड दी सैर बड़ी सवादली है। बंदला वल जा रही पगडंडी दे दोहीं पासीं चील्हां दे दरख़तां नें घेरे पाए होए हन। असीं बंदला खड्ड ते सज्जे पासिओं हो के गुज़रे। रसते विच इक किसान दा कल्ल-मुकल्ला घर आइआ, जिस विच इक सरू दा बूटा लगा होइआ सी। खड्ड दे दोहां पासिआं 'ते मख्खण दे ब्रिछ लगे होए हन, जिनहां दे पत्ते वसाख विच तां बे-रंगे हो जांदे हन। पौड़ीआं वांग चहड़ रहीआं पैलीआं विच कणक ते जौं दीआं फ़सलां लहिलहा रहीआं सन, जिनहां नूं जेठ विच कटिआ जांदा है। जेठ दे अध्ध-विचकार पैलीआं विच फिर हल वाहिआ जांदा है। हल वाहुण तों बाअद किसान ते उनहां दे टब्बरां दे सभ बंदे, समेत तीवीआं अते बच्चिआं दे रल के खेतां विच मिट्टी दीआं ढीमां नूं तोड़न दा कंम करदे हन। हर किसे दे हत्थ विच लकड़ी ते लंमे लंमे हथौड़े चुके हुंदे हन। जेठ-हाड़ दे महीने खेतां विच पाणी ही पाणी हुंदा है, जिस नूं नालीआं राहीं बाहर कढिआ जांदा है। पाणी दे हज़ारां झरने सवेर दी धुप्प विच चमकदे विखाई देंदे हन। पाणी नाल भरे खेत शीशिआं वांग दमक पैंदे हन, ते इंज जापदा है जिवें सारी दी सारी पालमवादी कोई सुपन-देस बण गई होवे। फिर किसान धान दी फ़सल विच जुट जांदे हन जिहड़ी अस्सू विच तिआर होणी शुरू हुंदी है।

पिंड दे बाहर कर के चमिआरां दे घर हन, विचकार सूदां दे। इहो लोक इथों दे साहूकार ते दुकानदार हन।पिंड दे सज्जे हत्थ इक मंदर है, जिस दीआं कंधा उते शिव ते पारवती ते चित्तर हन। इह चित्तर कांगड़ा कला दे चित्तरकार गुलाबू राम दे बणाए होए हन। पिंड दी वड्डी गली पत्थरां नाल जुड़ी होई है। जिस दे इक पासे पाणी दी कूल्ह वगदी है। निरमल जल दी इह वगदी कूल्ह पिंड नूं इक अजीब सुंदरता प्रदान करदी है। पिंड दे उत्तर वल घराट लगे होए हन, जिनहां दे कोल गद्दी लोकां दे घर हन। खेतां दे कंढिआं 'ते लगे दरख़तां नूं डंगरां दे चारे लई बड़ी बेरहिमी नाल छांगिआ जांदा है। इनहां दरख़्ख़तां दे रुंड मुंड टहिणे गद्दी घरां उते इक भिआनक परछावें वांग पै रहे दिसदे हन। गद्दी किसानां दे घर बड़े साफ़ हन, उनहां दीआं कंधां हलके नीले, गोलू, हलकी पीली गाचनी नाल बाहरों रंगीआं होईआ हन। इह मिट्टी धौलीधार विचों लिआई जांदी है। होर उते जा के निग्गल नां दी खड्ड आउंदी है। इह खड्ड बहुत डूंघी है ते इस विच वडे वडे पहाड़ दे तोदे आ के पए होए हन।खड्ड दे विचकार साफ़ सुथरे पाणी दी इक नदी वहिंदी है। इह नदी धौलीधार 'चों आउंदी है।खड्ड दे सज्जे हत्थ इक कूल्ह है, जिस नाल बंदला दे चाह दे बाग़ां नूं पाणी दित्ता जांदा है। दूरों वेखीए तां इउं जापदा है जिवें इह कूल्ह निवाण वलों उचाण वल वहि रही है। निग्गल खड्ड दे हेठ इक घराट लगा होइआ है ते दारू कढ्ढण दी इक भठ्ठी है। इथे गद्दी लोक लुगड़ी पीण लई इक्कठे हुंदे हन। खड्ड दे पारले पासे गद्दीआं दा इक होर पिंड है, जिस दे डब्बिआं वरगे पीले घर बड़े सुहणे लगदे हन।

पालमपुर तहिसील दे पिंड दो हिस्सिआं विच वंडे जा सकदे हन : इक हिस्सा उनहां पिंडां दा है जिहड़े धौलीधार दे कदमां विच पालमपुर बैजनाथ सड़क के उत्तर वल हन ते दूजे उह पिंड जिहड़े इस सड़क दे दख्खण वल हन। धौलीधार दे कदमां विच देउल, लन्नाद, कदंबड़ी, बंदला, पकंदी ते चचीआं नां दे पिंड हन। इह पिंड सारे दे सारे पहाड़ी ढक्कीआं उते वस्से होए हन। देउल दे कोल आवा ते बंदला कोल निग्गल नां दे खड्ड है। इनहां पिंडां दे खेतां विच बरफ़ दे ठंडे पाणी तों सिंजाई दा कंम लिआ जांदा है। इनहां पिंडां दे वसनीक ते खेतीबाड़ी करदे हन, ते जां इज्जड़ पालदे हन ते शिकार करदे हन। इह लोक बाज़ ते शिकरे फड़ के पछ्छमी पंजाब विच विकण लई भेजिआ करदे सन।पंजाब दी वंड दा इक इह वी असर होइआ है कि शिकरिआं ते बाज़ां दी इह तजारत हुण बंद हो गई है। वड्डे वड्डे ज़िमींदार जिहड़े शिकरिआ ते बाज़ां दे शौकीन हुंदे सन अज्जकल्ह हौली हौली ख़तम हुंदे जा रहे हन। इस लई इनहां शिकार खेडण वाले पंछीआं नूं हुण फड़िआ नहीं जांदा। बाज़ां शिकरिआं दी गिणती वधण करके धौलीधार दे इलाके विच शिकार बहुत घट गिआ है। मुनाल आदि पहाड़ी मुरग ते बरफ़ानी कुक्कड़ बहुत घट गए हन, ते बाज़ दे शिकरे उने ही वध गए हन।

पालमपुर वादी दे चाह उगाण वाले इलाके विच मशहूर पिंड बनूरी, सलिआना, पट्टी दिउगराउं, मनिआरा, तिक्कड़, डरोह आदि हन। चाह दीआं झाड़ीआं दी काशत इस इलाके विच 1849 विच डाकटर जेमसन नें पहिली वार कीती सी। उहने अलमोड़ा दे डेहरादून दे ज़खीरिआं तों चाह दे बूटे इथे लिआ के लाए सन। अज्जकल्ह इस इलाके विच चाह खूब लगाई जांदी है। ज़िमींदार वी आपणे खेतां विच चाह उगांदे हन। चाह दे पत्तिआं नूं इह लोक छोटीआं भठ्ठीआं विच सुकांदे हन ते इनहां दी चाह घरोगी दसतकारी नूं उतसाह देण वाले लोकां नूं बहुत पसंद आउंदी है। इथों दे पिंडां दे घर अकसर दो मंज़ले ते उनहां दीआं छत्तां सलेट दे पत्थर दीआं हन। कई घरां दे दरवाज़े ते खिड़कीआं उकरीआं होईआं हन। पिछले कोई वीह सालां विच सिहत दे असूलां वल्ल वी धिआन दित्ता जाण लग्ग पिआ है, ते अकसर घरां विच खिड़कीआं ते रोशनदान लगे होए विखाई देण लग्ग पए हन। घरां दे नाल चरांदां हन जिंनहां विच निक्कीआं निक्कीआं कालीआं गावां चरदीआं हन।

सलिआना नां दा पिंड बड़ा ख़ूबसूरत है। इस विच डोगरे ब्राहमण वसदे हन। खेतां दे बंनिआं उते जंगली गुलाब दीआं वाड़ां लग्गीआं होईआं हन ते वसाख विच इनहां दे गुलाबी ते चिट्टे रंग पालम दी वादी नूं इक्क अदुत्ती रूप बख़शदे हन। जंगली नाखां दे बूटे जिहड़े थां थां लग्गे होए हन, चेत दे अध्ध विच चिट्टे फुल्लां नाल लद्दे जांदे हन। इनहां दिनां विच धौलीधार दीआं चोटीआं वी बरफ़ नाल ढकीआं हुंदीआं हन, ते पालम दी सारी वादी चिट्टे कपड़िआं विच लपेटी गोरी वांग जापण लग्ग पैंदी है।

जंगली गुलाब दे गुलाबी ते चिट्टे फुल्लां नूं वेख के मैनूं बड़ी ख़ुशी होई। एथे बहुत सारे खेतां दीआं वाड़ां इनहां फुल्लां नाल सजीआं हन। कैथां दे सफ़ैद फुल्लां नें होर वी ख़ुशी दिती। चिट्टा रंग पवित्तरता दी निशानी है, जिवें गुलाबी रंग इनसान दे पिआर जज़बिआं दा चिंनह है। सिरफ़ इनसानां विच ही नहीं, बनासपती, पशू, पंछीआं ते मछ्छीआं तक दे विच ख़ुशी दी रूह वसदी है। इह ख़ुशी दी रूह इक वगदे दरिआ वांग है। जिवें जिसम नूं ख़ुराक दी लोड़ है, इवें ही इह ख़ुशी दी रूह दा निरभर प्राकिरती दी सुंदरता 'ते है।

जद आजड़ी मुंडिआं नूं गुलाब दे फुल्ल भरूंदे वेखिआ तां दिल विच बड़ा शोक पैदा होइआ। साडे मुकाबले 'ते जापान दे लोक किंने सिआणे हन ते आपणे देश दे फुल्लां ते बनासपती नाल किंना पिआर करदे हन। कहिंदे हन कि जापानी लड़की तड़कसार आपणे घर दी खूही उते पाणी भरन गई। की वेखदी है कि लज दे दुआले ‘इशक पेचे’ दे वेल लिपटी होई है, ते उस उपर इक असमानी रंग दा फुल्ल खिड़िआ होइआ है। उस नूं फुल्ल ते वेल दी सुंदरता एनी पसंद आई कि पाणी कढ्ढण दा हीआ नां पिआ, ते लज्ज नूं उवें ही छड्ड के इक गुआंढी तों पाणी मंग लिआई।

इसे तरहां दी कहाणी, जापान दी राणी कोमीओ बारे वी मशहूर है। पूजा दा वेला सी ते कोमीओ फुल्लां दे खेत वल्ल फुल्ल चुगण गई। फुल्लां दी सुंदरता वेख तोड़न दा हौंसला नां पिआ ते बोली, “जे मैं इनहां फुल्लां नूं तोड़दी हां, तां मेरे हत्थां दे लग्गण नाल इह अपवित्तर हो जाणगे। जिवें इह खेत खड़े हन, मैं एवें ही इनहां नूं महातमा बुध दी सेवा भेंट करदी हां।"

बाशो जापान दा संत कवी प्रकिरती दा प्रेमी सी। जद चैरी दे हलके गुलाबी फुल निकलदे हन तां जापान दे लोक बड़ी ख़ुशीआं मनाउंदे हन, ते फुल्लां नाल लद्दे दरख़्ख़तां हेठां बैठ के इनहां दी सुंदरता नूं माणदे हन। हलकी जिही वी पौण चले, कोई उच्ची आवाज़ आवे तां चैरी दे फुल्ल किरन लग्ग जांदे हन। भिकशू बाशो टल्ली वजाउंदा लंघ रिहा सी। जद चैरी ते बाग़ कोलों दी लंघिआ तां टल्ली वजाउणी बंद कर दित्ती मते शोर नाल चैरी दे फुल्ल नां डिग्ग जाण।

फग्गण दे महीने घुगीआं दे जोड़िआं दी घूं घूं कैंथां दे ब्रिछां विचों आउंदी सुण के मैं सोचिआ कि इह जोड़े ज़रूर फुल्लां दीआं ही गल्लां कर रहे होणगे। कैंथां दे दुध्ध चिट्टे, फुल्ल, त्रेल नाल भरे होए इंज लग्गण जिवें तारिआं ते डल्हकदे हंझू।

कई लोक पुछ्छदे हन, फुल्लां दा की फ़ाइदा है ? फुल्लां तों नां सिरफ़ फल ते अंन पैदा हुंदा है, इह फुल्ल ही हन जिनहां नें सानूं बनमाहणू तों इनसान बणाइआ है।

कोई पंज-छे लख्ख बरस होए, जद बनमाहणू दी साथण नें उतांह नज़र चुक के चंबे दे फुल्लां लद्दे दरख़्ख़त वल्ल वेखिआ तां उस सोचिआ कि उह वी दरख़त दी सुंदरता दा हिस्सा लै सकदी है, ते उस फुल्लां नालों दो गुछ्छे लाह के आपणे सिर दे वालां विच टंग लए। उहदे साथी नें आपणी फुल्लां लद्दी होई साथण दी तारीफ़ कीती, ते उस दिन तों ही उह इनसानां दी श्रेणी विच शामल हो गए। हुण वी जद असीं आपणे सूखम जज़बे आपणी प्रेमका नूं दसणे चाहुंदे हां तां असीं फुल्लां राहीं ही आपणे प्रेम सद्दे भेजदे हां। जे रब्ब वल्ल आपणी शरधा प्रगट करदे हां तां फुल्लां दे चहड़ावे नाल ही आपणे दिल दी आवाज़ पहुंचांदे हां।

पिंड दे बाहर कई घर खिंडे पुंडे होए हन। अकसर किसान आपणीआं पैलीआं विच ही रहिणा पसंद करदे हन ते कोई इहो जिही थां चुण के झुगीआं पा लैंदे हन, जिथे धुप्प वी लग्गे ते मींह कणी तों वी बचाअ होवे। राजपूतां दे घर बाकी लोकां दे घरां तों साफ़ साफ़ निखेड़े जा सकदे हन। राजपूत लोक अकसर उचेची ते नवेकली थां चुणदे हन तां जो उनहां दीआं सुआणीआं परदे विच रहि सकण। पुराणे समें विच राजपूत लोक आपणे इनहां घरां विच आपणे आप नूं वधेरे सुरख्खिअत वी समझदे सन, किउंकि इह घर ज़िआदा तक उच्चीआं पहाड़ीआं दीआं चोटीआं 'ते बणाए जांदे हन, जिनहां तक अपड़न लई भीड़ीआं लंमीआं पत्थर दीआं पौड़ीआं चहड़नीआं पैंदीआं सन। इनहां पौड़ीआं विचों कई थावां तों घोड़े वी नहीं सन निकल सकदे।

पिंड दे विचकार बाउली है जिस नूं पत्थरां नाल चिणिआ गिआ है। इस बाउली दे पत्थरां उते मरदां, औरतां ते बलदां दे चित्तर उकरे होए हन। जदों कोई विआहिआ होइआ आदमी मरदा है तां उस दी यादगार विच इक पत्थर इस बाउली विच ला दित्ता जांदा है। इस पत्थर उते उस आदमी दा चित्तर हुंदा है। जद कोई छड़ा छांग मर जांदा है तां उहदी याद विच पत्थर उते इक बलद दा चित्तर उकरिआ जांदा है।

घिरतां दे घर आम तौर 'ते बांस, कचनार ते तून ते झुंडां विच लुके हुंदे हन। कदी कदी इनहां लोकां दे घरां कोल पदम ते केलिआं दे बूटे हुंदे हन। इह घर सारी वादी विच खिंडरे होए हन। हेठ करके नगरोटा कोल केलिआं ते अंबां दे बूटे वी विखाई दिंदे हन। उस तों परहे वडे वडे सिंबल दे दरख़्ख़त आपणे बुक बुक लाल बिंब फुल्लां नाल सिर चुकी खलोते विखाई दिंदे हन। इनहां ब्रिछ्छां दे पत्ते झड़ जांदे हन, ते टाहणीआं 'ते केवल फुल्ल ही फुल्ल विखाई दिंदे हन।

सलिआने दे पिंड विच मेरा दोसत परमेशरी दास बड़े शौक नाल सानूं उडीक रिहा सी। जद असीं पिंड तों अध मील ही सां तां की वेखदे हां कि ढोल वजाउंदे गद्दीआं दे टोले साडे वल आ रहे सन। बच्चिआं दा तां कोई अंत ही नहीं सी। इस तरहां विखाई दे रिहा सी कि सारा पिंड ही उलट पिआ होवे। उनहां नें सानूं गेंदे दे फुल्लां दे हारां नाल लद्द दिता। नरसिंघे ते तूतनीआं वजाउंदे उह सानूं सकूल वल लै गए, जिथे पालम दे सभ सुघड़ सिआणे मौजूद सन। उनहां आपणे सुआगती भाशन विच मेरी ते आरचर दी, कांगड़ा कला दी खोज ते लेखणी दी प्रसंसा कीती। इनहां साद मुरादे ते सच्चे इनसानां दी प्रसंसा ते प्रेम नें सानूं बड़ी खुशी दित्ती। सानूं इह अनुभव करके होर वी ख़ुशी होई कि मेरे कांगड़ा-कला-पिआर दी जाण-पछाण सिरफ़ पहड़े लिखे लोकां नूं ही नहीं, सगों जो कंम मैं कांगड़ा वादी की कला, लोक गीत ते सभिआचार दी खोज विच कीता है उस तों आम जनता वी जाणूं है। खोजी ते लेखक लई इस तों होर किहड़ी ज़िआदा खुशी दी गल्ल हो सकदी है।

सलिआना, अंदरेटा, अजोगर, परिहाला, जंडपुरी ते पपरोला इह सभ्भे पिंड कुदरती सुंदरता नाल भरपूर हन। सलिआना तों चल के अगे इक बग़ीचा जिहा आउंदा है, जिस दे अगे पिछे कई घर ते दुकानां बणीआं होईआं हन। इस थां विसाख विच हर साल मेला लगदा है। मेले दे दिनां विच इथे दुकानदार आ के मिठाई, वंगां, तांबे दे बरतन ते घड़े आदि वेचदे हन। पालमवादी दे ब्राहमणां, राजपूतां ते घिरतां तों इलावा गद्दी औरतां ते मरद वी इस मेले विच शामल हुंदे हन। इह लोक गधेरन इलाके तों जिहड़ा धौलीधार दे दामन विच है, आउंदे हन। इनहां दे आउण नाल मेले विच बड़ा रंग ते बड़ी रौणक हो जांदी है। नगारे दी आवाज़ नाल गद्दी लोक रज्ज रज्ज के नच्चदे ते गाउंदे हन। गद्दणां चांदी दे गहिणिआं नाल लद्दीआं उनहां नूं लोक खलो के नच्चदिआं वेखदीआं हन। मेले दे मुक्कण ते इह थां वीरान हो जांदी है ते इथे कुछ कालीआं गांवां ही चरदीआं नज़र आउंदीआं हन।

('पत्ते पत्ते गोबिंद बैठा' विच्चों)