کلا دی اِک اہِم ونّگی ہَے ساہِت اتے ساہِت دا اِک بہُت ہی شکتِیشالی رُۄپ ہَے بِرتاںت۔ کہاݨی٬ بِرتاںت دا ہرمنپِیارا رُۄپاکار ہَے۔ اِس لئی٬ نِرسںدّیہ٬ کہاݨی دی اہِمِیئت اتے تاکت اِس دی بِرتاںتکاری دے ہُنر کرکے ہی ہُںدّی ہَے۔ وِشے-وستُۄ دی نوِینتا٬ پاٹھک/سرۄتے دے من-مستک نُۄں سمّۄہِت کرن والِییاں گلپی جُگتاں (کہاݨِیپݨ) اتے کِسے وِچاردھارا-وِشیش دے آرۄپݨ تۄں مُکت سہِج بِیانی اِس ہُنر دے تِنّ تھمّہ ہُںدّے ہن۔ جِویں کِہا جاںدا ہَے٬ ’ہتھّ لائِیاں کُملاݨ وے لاجوںتّی دے بُۄٹے‘, اُویں کہاݨی رُۄپاکار نال اڈھُکّویں تذربِیاں راہِیں کِیتی گئی چھیڑ-چھاڑ نال اِس وِدھا دی آبھا دا جلَۄء مدھّم پَے جاںدا ہَے۔ اڈھُکّویں شبد اُتّے مَیں ودھیرے بل اِس لئی دِتّا ہَے کِہ اِہ وِدھا اِک کھُلّہے سرُۄپ والی ہَے اتے اُںج اِس وِچ نویں اتے ڈھُکّویں تذربِیاں دی کۄئی مناہی نہِیں۔ بلکِہ اِس وِدھا وِچ تاں کلا دِییاں گَیر-ساہِتک ونّگِییاں دے نال نال وِگِیان اتے سماج-وِگِیان دے کھیتراں دِییاں سںچّار-جُگتاں نُۄں وی باخُۄبی اِستیمال کِیتا گِیا مِلدا ہَے۔ شرت سِرف اینی ہَے کِہ اُنہاں سںچّار-جُگتاں دا انُپات سںتُّلِت ماترا والا ہۄݨا ذرُۄری ہَے۔ اجِہا ناں ہۄݨ دی سُۄرت وِچ کہاݨی-بِرتاںت٬ کہاݨی-وِدھا دی تھاں٬ کِسے ہۄر رُۄپ ولّ تِلک جاںدا ہَے۔ مِسال وجۄں کہاݨی وِئںگّ٬ پاپُۄلر بِرتاںت (اُپبھۄگی), گلپی نِبںدھّ٬ بھاشݨی پْروچن٬ کِسّاگۄئی٬ یاد٬ ریکھا-چِتّر آدِ دے کھیمے وِچ جا ڈِگدی ہَے۔ کِسے وی ترہاں دے منۄرتھواد دی سِدھّی لئی کہاݨی رُۄپاکار نُۄں مادھِئم بݨائُݨ ویلے رُۄپ-وِگاڑ دی اِہ گلّ پںجّابی کہاݨی وِچ آم ہی واپردی رہی ہَے۔ سُدھارواد٬ پْرگتِیواد٬ دلِتواد٬ نارِیواد٬ پْریۄگواد٬ مںڈِّیواد (پاپُۄلر) دے جھُکاواں والی پںجّابی کہاݨی وِچ اجِہا ہُݨ وی واپردا آم ہی ویکھِیا جا سکدا ہَے۔

کہاݨی رُۄپاکار دے بِرتاںتک سںجّم٬ سلِیکے اتے سُہج ولّۄں اویسلے ہۄݨ کرکے کئی کہاݨِیکار وِشے-وستُۄ دی نوِینتا دے باوجُۄد آپݨی کہاݨی نُۄں کلاسکی رںگّݨ دیݨ تۄں واںجھے رہِ جاںدے ہن۔ مِسال وجۄں دِیپتی ببُۄٹا دی کہاݨی ’بھگویں بدّلاں وِچّ پھسے سِںگّ‘ (کہاݨی دھارا٬ اکتُۄبر-دسمبّر) نُۄں ویکھدے-واچدے ہاں۔ دِیپتی ببُۄٹا پِچھلے کُجھ سالاں وِچ اُبھّری بہُت سمرتھّ کتھاکار ہَے۔ اُہ جِس وِشے نُۄں آپݨا کتھا-وستُۄ بݨائُںدی ہَے اُس نال سبںدھِّت ڈھیر ساری سمگّری اِکتّر کرن اُپرںتّ ہی کتھاکاری دے امل وِچ پَیںدی ہَے۔ لۄڑِیںدے اِتِہاسک-مِتھِہاسک ویروِیاں دی بھرپُۄرتا اتے وستُۄ-چۄݨ دی نوِینتا اُس دی شکتی بݨدی ہَے۔ یتھارتھک گلپی-بھاشا دا بھںڈّار وی اُس کۄل مَۄجُۄد ہُںدّا ہَے۔ ڈاںس-گرُپّاں وِچّ کمّ کردِییاں کُڑِییاں اتے پْربںدھّکاں دے وِہار بارے پِچھلے سال پْرسِدھّ ہۄئی اُسدی کہاݨی ’ڈاںس پھلۄر‘ (کہاݨی دھارا-18) دے ہوالے نال اُپرلی دھارنا دی پُشٹی کِیتی جا سکدی ہَے۔ پر اُس دے لِکھݨ دی رفتار کاپھی تیج ہَے؛ اِس لئی کاہلی اُس نُۄں بِرتاںتکاری دے ہُنر پْرتی پُۄری ترہاں سُچیت نہِیں ہۄݨ دِںدّی۔

اِس سال دِیپتی ببُۄٹا دی کہاݨی ’بھگویں بدّلاں وِچّ پھسے سِںگّ‘ گئۄُ-رکھِّیا دے ہوالے نال اجۄکی بھارتی وِوستھا دِییاں وِبھِنّ پرتاں دا بِرتاںت سِرجدی ہَے۔ گئۄُ دے ماتا ہۄݨ نال جُڑِیا اِتِہاس-مِتھِہاس٬ اجۄکے سبھِیاچارک پْرسںگّ وِچ گئۄُ-ماتا دے ورتارے نال جُڑی جن-مانسِکتا٬ وۄٹاں بٹۄرن والی راجسی سِیاست اتے گئۄُیاں-ڈھٹِّیاں دے بیمُہار وگّاں نال لِیہۄں لتھّی آم آدمی دی ذِںدّگی دے بیشُمار ویروے اِس کہاݨی دی شکتی بݨ کے اِس نُۄں راجسی اتے سبھِیاچارک اوچیتن دی کلاسِک رچنا بݨا سکدے سن پر اجِہا ہۄ نہِیں سکِیا۔ کارݨ سپشٹ ہَے کِہ اِس ورتارے دے پِچھّے کمّ کر رہی راجسی دھِر دی سمپّردائِک سۄچ اُتّے تِکھّا وِئںگّمئی تبسرا کرن دی منۄرتھوادی چاہت ہَۄلی ہَۄلی کہاݨی نُۄں وِئںگّمئی گلپی تبسرے دی وِدھا ولّ دھکیلݨا شُرُۄ کر دِںدّی ہَے۔ وَیسے اِس گلّ دی بھِݨک پاٹھک نُۄں کہاݨی دے وِئںگّمئی سِرلیکھ تۄں ہی پَیݨی شُرُۄ ہۄ جاںدی ہَے۔ ہالاں کِہ کہاݨی دا آرمبھّ جِس ترہاں گلپی-بھاشا دی پْرکارذی اتے کلاتمک آبھا نال ہُںدّا ہَے٬ اُس ترہاں دا جلَۄء پُۄری کہاݨی وِچ کائِم رہِںدّا تاں٬ نِرسںدّیہ٬ اِہ کہاݨی شاہکار ہۄ نِبّڑدی۔ پر پاتر اُساری اتے ترکپُۄرن گھٹناوِیں پْربںدھّ ولّ پُۄرا دھِیان نہِیں دِتّا گِیا۔

بِرتاںتکاری وجۄں اجِہا اساوامپݨ اتے جھۄل وکھّ وکھّ رںگّاں-رُۄپاں وِچ اِس سال دِییاں ہۄر بہُت سارِییاں کہاݨِییاں وِچ وی ویکھݨ نُۄں مِلدا ہَے٬ جِویں روی ڈِپھَیںڈر (بھگوںتّ رسُۄلپُری٬ سِرجݨا٬ اکتُۄبر-دسمبّر), سِیاست کھیڈ بابا٬ سِیاست (جِںدّر٬ اکھّر٬ اکتُۄبر-دسمبّر), پںڈِّت جی اُرف پرس رام (بلوِںدّر سِںگھّ گریوال٬ سِرجݨا٬ جُلائی-ستمبّر), بی پَۄجیٹِو یار (بلِیجِیت٬ کہاݨی دھارا٬ اپْرَیل-جُۄن), بچنا (گُرمِیت کڑِیالوی٬ ہُݨ, مئی-اگست), بںدّے دا پُتّ (ساںول دھامی٬ ہُݨ, ستمبّر-دسمبّر), اۄڑکِہ سچِ رہی (دِیپ دیوِںدّر سِںگھّ٬ ہُݨ, ستمبّر-دسمبّر), پیج نمبّر دۄ سَۄ چھِپںجّا (دوِںدّر مںڈّ٬ کہاݨی دھارا٬ جُلائی-ستمبّر), گںڈھّ ترُپّ (راݨی نگیںدر٬ راگ٬ جنوری-اپْرَیل), تیرے بگَیر (دِیپتی ببُۄٹا٬ پْروچن٬ جنوری-مارچ), گھُگِّییاں دا جۄڑا (پْروچن٬ جنوری-مارچ), تاں پھِر مَیں کِتھّے ہاں (جسوِیر راݨا٬ تْرِشںکُّۄ٬ 88-89 اںکّ), ٹُٹّ بھجّ (سُرِںدّر رامپُری٬ پْرتِیمان٬ جُلائی-ستمبّر), آئی پُرے دی واء (نَیݨ سُکھّ٬ کہاݨی دھارا٬ اپْرَیل-جُۄن), مُشکِییاں جُراباں (ہرجِںدّر سِںگھّ سُۄریوالِییا٬ راگ٬ جنوری-اپْرَیل), کھجُۄراں (سُکھجِیت٬ ہُݨ, مئی-اگست), اِہ جھاںجر تُۄں ناں پاوِیں (اجمیر سِدھُّۄ٬ راگ٬ ستمبّر-دسمبّر), کالی گُفا (سُرجِیت براڑ٬ تْرِشںکُّۄ٬ 88-89 اںکّ), کاگ (سُرِںدّر نِیر٬ تْرِشںکُّۄ٬ اںکّ 88-89), سدگتی (کِرپال کذاک٬ ہُݨ, جنوری-اپْرَیل), اِک چھۄٹی جِہی بے-وفائی (جسوِیر راݨا٬ شبد٬ اپْرَیل-جُۄن), پلیس وَیلِئۄُ (کیسرا رام٬ ہُݨ, جنوری-اپْرَیل), کھُۄہ تے کھائی (خالِد ہُسَین٬ شبد٬ اپْرَیل-جُۄن) آدِ۔ اِہ سارے ستھاپِت کہاݨِیکار ہن پر کِسے ناں کِسے ترہاں دا منۄرتھواد جاں اویسلاپݨ جاں بِرتاںتکاری دے ہُنر دی سوَے-سِدھّ شکتی اُتّے بیبھرۄسگی٬ اِنہاں نُۄں کلاتمک بِرتاںتکاری دے مارگ تۄں بھٹکاء دِںدّی ہَے۔ سِٹّے وجۄں اجِہِییاں بہُت سارِییاں پںجّابی کہاݨِییاں کلاسکی سِکھر تۄں ہیٹھاں درمِیانے پدھّر دِییاں رہِ جاںدِییاں ہن۔

دُۄجے پاسے پںجّابی پاٹھک دے پکھّۄں اِک ہاں-پکھّی تبدِیلی اِہ ویکھݨ نُۄں مِلݨ لگّی ہَے کِہ کہاݨی دے وِشے-وستُۄ دی نوِینتا دے نال نال کلاتمک مِیار دا ماپدںڈّ اُس دی اُچیچی ترذِیہ بݨن لگّا ہَے۔ اِہ گلّ سمُچّے پاٹھک بارے نہِیں تاں گھٹّۄ-گھٹّ سُجگّ پاٹھک بارے ذرُۄر سچّ سِدھّ ہۄ رہی ہَے۔ پِچھلے سال بلوِںدّر سِںگھّ گریوال دی کہاݨی ’ڈبۄلِییا‘ (سِرجݨا٬ جنوری-مارچ٬ 2018) نُۄں جِویں اجِہے پاٹھک نیں سروۄتم درجا دِتّا سی٬ اُہ مِسالی کِہا جا سکدا ہَے۔

اجۄکے سُجگّ پاٹھک دا اِہ دباء ہی ہَے کِہ پںجّابی کہاݨی آپݨے رُۄپاکارک دھرم دے مُۄل نُۄں پچھاݨن ولّ رُچِت ہۄئی ہَے۔ اِسے کرکے پںجّابی کہاݨِیکار ولّۄں کِسے لہِر دے کںدھّاڑے چڑھن جاں وِچاردھارا-وِشیش دا دھُتُۄ بݨن دی تھاں آپݨے سمکالی جِیوݨ-یتھارتھ دے ہکِیکی رُۄپاںترݨ نُۄں جاںچݨ-گھۄکھݨ دا اُپرالا کِیتا جاݨ لگّا ہَے اتے بِرتاںتک سلِیکے نُۄں آپݨا مُۄل مںتّو بݨائُݨ دی کۄشِش وی کِیتی جاݨ لگّی ہَے۔ اِس پکھّۄں ویکھدِیاں جِنہاں کُجھ کہاݨِییاں نیں اُچیچا دھِیان کھِچِّیا ہَے اُنہاں دا ذِکر اِس سال دی پْراپتی وجۄں کرنا بݨدا ہَے۔

ساںول دھامی دی کہاݨی ’اِہ کۄئی ناٹک نہِیں‘ (ہُݨ, جنوری-اپْرَیل) اُلجھے ہۄئے منُکھّی رِشتِیاں٬ وِشیش کرکے پتی-پتنی دے سبںدھّاں بارے وڈّ-آکاری اتے ڈُۄںگھی بِرتاںتک سںرّچنا والی رچنا ہَے۔ اِس کہاݨی دی سبھ تۄں وڈّی خُۄبی اِہ ہَے کِہ انّء-پُرکھی بِرتاںت والی اِس رچنا وِچ کہاݨِیکار ہر تھاں ہاذر ہۄݨ دے باوجُۄد کِتے وی نذر نہِیں آئُںدا٬ پھتوے دیݨ (ججمَیںٹل ہۄݨ) دی گلّ تاں بہُت دُۄر دی ہَے۔ اُس دا بل اِکّۄ گلّ اُتّے ہی رہِںدّا ہَے کِہ پاتر دا کارج ہی اُس دے چیتن-اوچیتن دا بھرپُۄر پْرگٹاوا بݨ جاوے۔ پںجّابی بںدّے دے مانوی وِہار اتے رِشتِیاں دی بدلدی وِیاکرن دی اینی ڈُۄںگھی جھات پا کے پاٹھک مالۄ-مال مہِسُۄس کردا ہَے۔ پاتراں دے سرِیرک اتے مانسِک کارج دے میچ دی گلپی-بھاشا سِرجݨ وِچ دھامی دی وِشیش مُہارت ہَے۔ کہاݨی دا کتھا-رس گھٹناوِیں گُںجھّل پائُݨ جاں کھۄلہݨ وِچ نہِیں بلکِہ پاتراں دے منۄ-رہسّاں دی ڈُۄںگھی٬ پھِر ہۄر ڈُۄںگھی جھات پُیائُݨ وِچ ہَے۔ اِہ کہاݨی بھاویں نارِیوادی پَیںتڑے تۄں نہِیں لِکھی گئی جاپدی پر اِس نُۄں نارِیوادی نذرِیئے نال نِہارنا ہۄر وی دِلچسپ لگدا ہَے کِئُںکِہ کہاݨی ناری دی ابۄل شکتی دا ذبردست پْرگٹاوا کردی ہَے۔ سمُچّے رُۄپ وِچ اِس دا کہاݨِیپݨ اِک اِک شبد وِچ ہَے اتے اُس دا آرمبھّ کہاݨی دے سِرلیکھ وِچلی دارشنِک رمذ تۄں ہی ہۄ جاںدا ہَے۔

سرگھی دی کہاݨی ’ہۄلِیڈے وائیِف‘ (راگ٬ ستمبّر-دسمبّر) پںجّابی اَۄرت دی مانسِکتا وِچ آ رہے نویں وِدرۄہی پلٹِیاں دا بِرتاںت سِرجدی ہَے۔ ابلا تۄں سبلا بݨی اِہ اَۄرت دُۄجِیاں (ادرذ) دی دِتّی پچھاݨ تۄں مُکت ہۄ کے آپݨی نوِیں مانوی پچھاݨ دی مہِذ جُستجُۄ ہی نہِیں کردی بلکِہ اُسنُۄں پُنر-پرِبھاشت کرکے املی رُۄپ وی دِںدّی ہَے۔ اِس لئی ستھاپت مردمُکھی نَیتِک ماپدںڈّاں تۄں پار جا کے آپݨے تن-من دی خُدمُختار رُۄپ وِچّ مالک بݨدی ہَے اتے اِس نوِیں لبھّت دا جشن وی منائُںدی ہَے۔ اُتّم-پُرکھی بِرتاںت والی اِس کہاݨی وِچ جِویں بِرتاںتکار مَیں پاتر نُۄں لیکھک دی وِئکتِیگت وِچاردھارک چھاپ تۄں مُکت کرکے سِرجِیا گِیا ہَے٬ اُہ وِتھّ-سِدھاںت اجۄکی پںجّابی کہاݨی دی بِرتاںتکاری دا نواں ہاسِل بݨدا ہَے۔ اِس کہاݨی دی مُکھّ شکتی اِس دی مُکھّ پاتر چنّپْرِیت دی چرِتّر اُساری وِچ ہَے۔ کہاݨِیکار نیں ابلا تۄں سبلا دے ناری رُۄپاںترݨ نُۄں رمذمئی لۄکدھارائی چِنّہاں تے پْرتِیکاں راہِیں اِس ترہاں مُۄرتِیمان کِیتا ہَے کِہ پاٹھک نوِیں پںجّابی اَۄرت دے اوچیتنی سںسّار دی تھاہ پائُݨ دے نال نال ساںسکْرِتک بھاو-بۄدھ نال لبریذ گلپی بھاشا دا وی ساہِتک سُیاد ماݨدا ہَے۔

اِہ گلّ پںجّابی سماج وِچ آ رہے کِسے نویں اتے تِکھّے بدلاو دی کنسۄء دیݨ والی ہَے کِہ اِس سال دِییاں اِہ دۄویں بِہترِین کہاݨِییاں پںجّابی ناری دی مُۄک کْراںتی چیتنا نُۄں کتھا-وِویک بݨا کے اُبھاردِییاں ہن۔

سُکھپال سِںگھّ تھِںدّ دی کہاݨی ’کالکھ کۄٹھڑی‘ (ہُݨ, مئی-اگست) اجۄکے پںجّابی بںدّے دے من-مستک وِچ گھڑمسّ پا رہی راجسی گںدھّلچَۄدیں دا بِرتاںت پیش کردی ہَے۔ انّء-پُرکھی بِرتاںت وِچ لِکھی اِہ کہاݨی مُکھّ پاتر جُجھاروِیر سِںگھّ دے ہوالے نال پںجّاب/بھارت وِچ کِسے نوِیں راجسی پارٹی (آم آدمی پارٹی ولّ سںکّیت) راہِیں نویں کْراںتِیکاری پرِورتناں دی لۄچا کردی ہَے پر اِہ لۄچا پُۄری ہُںدّی نہِیں جاپدی۔ پُۄںجِیوادی کارپۄریٹ جگت٬ پْرۄپھَیشنل راجسی نیتاواں٬ سنسنِیمُۄلک مِیڈِییا اتے سمپّردائِک مُۄلوادی سۄچاں (پْرَیجُۄڈِسس) دے مکّڑجال وِچ پھس کے کۄئی وی نواں آدرشک٬ لۄک-پکھّی اتے جُجھارُۄ سُپنا اکھِیر نُۄں دم تۄڑ جاںدا ہَے۔ نَۄجوان جُجھاروِیر سِںگھّ دا وِوستھا-پرِورتن دا سُپنا وی اِئۄں ہی ادھواٹے ٹُٹّدا ہَے۔ راجسی چیتنا والی اِس وڈّ-آکاری کہاݨی دی شکتی اِس دے بہُ-پاساری بِرتاںت سِرجݨ وِچ ہَے۔ اجۄکے چکاچَۄںدھی اتے گھڑمسّمئی دَۄر دی بِرتاںتکاری لئی ڈھُکّوِیں گلپی بھاشا سِرجݨ دا سُچیت یتن کرنا اِس کہاݨی دی اِک ہۄر پْراپتی منّی جا سکدی ہَے۔

بِںدّر بسرا دی کہاݨی ’کلّہ وی آئُݨَے‘ (راگ٬ ستمبّر-دسمبّر) اِک مدھّورگی نَۄکرِیپیشا اَۄرت دی آپݨا ’رُٹِین‘ تۄڑ کے٬ بُسبُسی ہۄ رہی ذِںدّگی وِچ کُجھ تاذگی بھرن دی چاہت دا بِرتاںت پیش کردی ہَے۔ مہانگری جِیوݨ-شَیلی انُسار گھر اتے دفتر دے کمّاں-کاراں دے رُٹِین وِچ پھسی شِلپی نُۄں جاپدا ہَے کِہ ذِںدّگی پْرتی سِرپھ “اَیںگل چیںج“ کرکے ذِںدّگی دا رُخ بدلِیا جا سکدا ہَے۔ اِک دِن اُہ اِس ترہاں دا پْریۄگ وی کرکے ویکھدی ہَے پر اںتّ پرِستھِتِییاں دی کسّ اِہ سابِت کر دِںدّی ہَے کِہ لۄڑ تاں ذمِینی ہکِیکت بدلݨ دی ہَے٬ سِرپھ نذرِییا بدلݨ نال کُجھ نہِیں ہُںدّا۔ اِس کہاݨی دی کلاتمکتا اِس دی سہِج بِیانی اتے مدھّورگی جِیوݨ-شَیلی نال ور میچدے گلپی-مُہاورے دے ڈھُکّویں اِستیمال وِچ ہَے۔

تْرِپتا کے سِںگھّ دی کہاݨی ’سَیونتھ سَیںس‘ (چِراگ٬ جُلائی-ستمبّر) اُتّم-پُرکھی نَۄکری-پیشا مدھّورگی مرد بِرتاںتکار راہِیں اُس دے دفتر دی سہِکرمی انُپما مَیڈم دا بِرتاںت پیش کردی ہَے۔ انُپما دی بیباک جِیوݨ-شَیلی اتے سہِج دۄستِینُما نیڑتا نُۄں بِرتاںتکار کام-سمپّرک دی کامنا دا سںکّیت سمجھ بَیٹھدا ہَے٬ پر انُپما آپݨی ’سَیونتھ سَیںس‘ راہِیں اُس دے مںتّو نُۄں سمجھ کے لۄڑِیںدی وِتھّ تھاپ لَیںدی ہَے۔ سہِج-سُبھاوک بِرتاںت والی اِس کہاݨی دی بِرتاںتک خُۄبسُۄرتی منُکھّی وِہار دِییاں منۄوِگِیانک رمذاں نُۄں نِکّے نِکّے ویروِیاں تے اِشارِیاں (جَیسّچرذ) راہِیں پیش کرن وِچ ہَے۔

جِںدّر دی کہاݨی ’ہاپھ ٹائیِم‘ (سِرجݨا٬ جُلائی-ستمبّر) اُتّم-پُرکھی بِرتاںتکار راہِیں اِک ادھکھڑ اُمر دی وِدھوا دِییاں جِسمانی اتے رُۄہانی اتْرِپتِییاں دا بِرتاںت پیش کردی ہَے۔ ڈھلدی اُمر نال جُڑِییاں سںسّکارک ورجناواں دے دباء ادھِین اُہ آپݨِییاں سہِج مانوی جِنسی کھاہشاں نُۄں وی دبّ کے جِئۄݨ دی کۄشِش کردی ہَے پر جوان ہۄ رہی دھی اُسدی اںدّرُۄنی کشمکش نُۄں بھامپدِیاں آپݨی ماں نُۄں ٹَیبُۄذ تۄں مُکت کرن دا یتن کردی ہَے۔ اِس کہاݨی دی شکتی جِتھّے اِسدی پُختا بِرتاںت-شَیلی کرکے ہَے اُتھّے نوِیں پِیڑھی دے اُسارُۄ مانوی نذرِیئے دی ٹۄہ لائُݨ, کتھا-وِویک وجۄں اُبھارن وِچ وی ہَے۔

بھگوںتّ رسُۄلپُری دی کہاݨی ’رںگّاں دی ساںجھ - سماج وِگِیان‘ (ہُݨ, ستمبّر-دسمبّر) اِک وڈّ-آکاری٬ جٹِل بِرتاںت والی اتے پْریۄگمُکھی لہِذے والی کہاݨی ہَے۔ اِس دا مُۄل ڈھاںچا بھاویں پِیار دی تِکۄݨ نُۄں پیش کرن والا جاپدا ہَے پر آپݨی ڈُۄںگھ سںرّچنا وِچ اِہ دلِت اتے کبائِلی سںوّیدناواں دے رۄہمُکھی کلاتمک پْرگٹاوے دی کہاݨی ہَے۔ وِشلیشݨی شَیلی والے بِرتاںت کارݨ بھاویں کہاݨی کِتے کِتے سِرجݨا دی تھاں گھاڑت والی جاپدی ہَے پر چِتّرکاری کھیتر دی بھاشا-وِشیش دے اِستیمال راہِیں اِس وِچ نواں٬ رَۄچِک اتے سارتھک پْریۄگ کِیتا گِیا ہَے۔ اِسے کرکے کہاݨی ودھیرے دھِیان کھِچّݨ والی بݨ گئی ہَے۔

اروِںدّر کَۄر دھالِیوال دی کہاݨی ’ویدن کہِیئے کِس؟‘ (اکھّر٬ اکتُۄبر-دسمبّر) آم سماج تۄں پرے سمشانگھاٹ دی اڈّری اتے بھِیانک ستھِتی وِچ وِچردے چںڈّال شْریݨی دے پاتراں دا جِیوݨ-بِرتاںت پیش کردی ہَے اتے اِنہاں دی چںڈّال دِکھّ دے ہیٹھاں مانوی سںوّیدناواں دے ترل تتّ دی پچھاݨ دا اہِساس وی کرائُںدی ہَے۔ کہاݨی دی شکتی جِتھّے وِلکھّݨ وستُۄ-چۄݨ اتے اُس دے گلپی نِبھاء نال جُڑی ہۄئی ہَے اُتھّے ڈھُکّویں چِنّہاں-پْرتِیکاں اتے بِرتاںتک ویروِیاں راہِیں ماہَۄل دی یتھارتھک سِرجݨا کرکے وی ہَے۔ کہاݨی اُتّم-پُرکھی بِرتاںتکار دی تھاں انّء-پُرکھی بِرتاںتکار راہِیں پیش کِیتی جاںدی تاں ہۄر وی پْربھاوشالی ہۄ جاݨی سی کِئُںکِہ وکتا دی بۄلی-شَیلی اُسدے شْرَیݨِک سُبھاء نال پُۄری ترہاں میل نہِیں کھاںدی۔

پاکِستانی مُۄل دے امرِیکا واسی کہاݨِیکار جاوید بُۄٹا دی کہاݨی ’چَۄلھاں دی بُرکی‘ (لِپِّیئںتّر-سُرِںدّر سۄہل٬ ہُݨ, جنوری-اپْرَیل) بھارت-پاکِہ وںڈّ نال وںڈّی گئی پںجّابِییاں دی سبھِیاچارک اتے اِنسانِیئت دی ساںجھ دے درد دا پْرگٹاوا کردی ہَے۔ اُتّم-پُرکھی بِرتاںتکار دُیارا اِک بذُرگ اَۄرت دے ہوالے نال پاٹھک نُۄں اُس درد دا اہِساس بڑی شِدّت نال کرائِیا گِیا ہَے۔ اِس ترہاں جاپدا ہَے جِویں بِیجی پاتر سرِیرک تَۄر اُتّے امّْرِتسر٬ پر مانسِک تَۄر اُتّے آپݨِییاں سِمرتِییاں دے شہِر لاہَۄر وِچ رہِ رہی ہَے۔ اِس کہاݨی دی شکتی اِسدی شِدّت بھری گلپی-بھاشا نال اُݨی بِرتاںتکاری وِچ ہَے۔ مَیں پاتر دا پاکِستانی پںجّابی دی رںگّݨ والا لہِذا اتے گھٹناواں دا سہِج-سُبھاوک ورنݨ وی کہاݨی دی گلپی آبھا نُۄں ودھائُݨ والے تتّ ہن۔

کنیڈا واسی نوِیں کہاݨِیکار سُرجِیت دی کہاݨی ’سُرخ سویر‘ (اکھّر٬ جنوری-مارچ) انّء-پُرکھی بِرتاںتکار راہِیں سِمرجِیت کَۄر وِردی اُرف سِمۄن دی اُمر دے آکھری پڑاء دی مارُۄ اِکلّتا دا بِرتاںت پیش کردی ہَے۔ پارکِنسن دی بِماری نال پِیڑت اتے پچھّمی بھاںت دی جِیوݨ-شَیلی والے نُۄںہ-پُتّ ولّۄں اݨگَۄلی کِیتی بذُرگ وِدھوا سِمۄن جدۄں آپݨی ذِںدّگی دا لیکھا-جۄکھا کردی ہَے تاں آپݨِیاں ہتھّۄں ٹھگّی جِہی مہِسُۄس کردی ہَے۔ اِس لئی ناںہ-پکھّی سۄچاں اُس نُۄں نِرںتّر گھیردِییاں ہن پر آپݨے چیتنّ یتناں نال اُہ ہاں-پکھّی وِچاراں دا پلّا مُڑ مُڑ پھڑی رکھّدی ہَے۔ اںتّ اِہ ہاں-پکھّتا ہی اُس نُۄں کھُد پھَیسلے لَیݨ لئی پْریردی ہَے اتے نوِیں ذِںدّگی لئی سُرخ-سویر ورگا اہِساس بݨدی ہَے۔ کہاݨی دی شکتی امرِیکی جِیوݨ-شَیلی دے پْرسںگّ وِچ سِیمۄن دی چرِتّر اُساری کرن دے ہُنر٬ سہِج بِیانی اتے بِرتاںتکار دے جِیوݨ-مُکھی نذرِیئے والے کتھا-وِویک وِچ ستھِت ہَے۔

اِس سال دِییاں اِنہاں دس کُ کہاݨِییاں دا سںکھّیپ ادھِئَن اِہ سپشٹ کرن لئی کاپھی ہَے کِہ اجۄکے پاٹھک دی نبذ ویکھدِیاں سُجگّ کہاݨِیکاراں نیں اُچّی سُر والی بِرتاںتکاری تۄں مُکت ہۄݨ دے یتن آرمبھّے ہن اتے کہاݨِیپݨ دے ہُنر اُتّے بھرۄسا کرنا شُرُۄ کِیتا ہَے۔ اِس تبدِیلی وِچّۄں ہی پںجّویں پڑاء دی پںجّابی کہاݨی دے نکش سپشٹ اُگھّڑن لگّ پئے ہن۔

اِس سال دی کہاݨی سبںدھّی کُجھ ہۄر اُبھّرویں نُکتے ہیٹھ لِکھے انُسار ہن:

- وِشو پدھّر اُتّے لِکھی جا رہی پںجّابی کہاݨی وِچ اَیتکِیں سٹھّ دے کرِیب کہاݨی-سںگّْرہِ چھپے ہن جِنہاں وِچّۄں درجن کُ بہُت اُچّے پدھّر دے ہن۔

- بہُت اہِم کہاݨی-سںگّْرہِ اِہ ہن: مَیں ائنگھۄش نہِیں (سُکھجِیت), اِک دِن (تْرِپتا کے سِںگھّ), جنانی پَۄد (کیسرا رام), نُۄری (انیمن سِںگھّ), اِک کُڑی اِکلّی (وِینا ورما), پِچھّا رہِ گِیا دُۄر (دِیپتی ببُۄٹا), پارلے پُل (سُرجِیت), چِیر ہرن (سرُۄپ سِیالوی), پکڑ پْریتاں دی (نِںدّر گِلّ), پاݨی دی کںدھّ (ذُۄبَیر اہِمد), وکھریوِیاں تۄں بائد (الی انور اہِمد), پُٹھّے تُردے لۄک (کرامت الی مُغل), جنریشن گَیپ (پْریم گۄرکھی) آدِ۔

- اِنہاں تۄں اِلاوا کُجھ ہۄر اُلیکھیۄگ کہاݨی-سںگّْرہِ پْرکاشت ہۄئے ہن جِویں: سہِمی بُلبُل دا گِیت (سُرِںدّر رامپُری), پیج نمبّر دۄ سَۄ چھِپںجّا (دوِںدّر مںڈّ), بۄدھ کہاݨِییاں (منمۄہن باوا), پاربتی دا کھۄکھا (اشونی باگڑِییا), کالی گُفا (سُرجِیت براڑ), جھُۄٹھ دے آر-پار (بلوِںدّر سِںگھّ براڑ), بُۄہا نہِیں کھُلّہیگا (رگھبِیر سِںگھّ مہِمی), تیری اُڈِیک رہیگی (گُردیو سِںگھّ گھارُۄ), ربّ ناں کرے (اشۄک واسِشٹھ), تِتلِییاں دے رںگّ (گُرشرن سِںگھّ نرُۄلا), یاداں دے کافلے (کُلوِںدّر کَۄر مہِک), لمبّی سۄچ (لال سِںگھّ لالی), ماں دِییاں چار بُکّلاں (منجِیت کَۄر براڑ), ریت دے گھر (پرمجِیت مان), پسِینے وِچ دھۄتی ذِںدّگی (مہِںدّر سِںگھّ دۄساںجھ), بھںگُّۄ (جسوِںدّر سِںگھّ راج), من دے مۄتی (سُرِںدّر دِیپ), ہُݨ اِئۄں نہِیں سرنا (بھُپِںدّر پھَۄجی), پوݨُ گُرُۄ پاݨی پِتا (جسوِیر سِںگھّ دِیدارگڑھ), تارۄ (نوِںدّر سِںگھّ رںگُّۄوال), الوِدا (جگبِیر باوا گھگّا), پاکِستانی (مُہمّد اِمتِیاذ), پَیراں ہیٹھ مِدھّے رِشتے (سُکھوِںدّر سِںگھّ گِلّ), سُلگھدے مسلے (سُرِںدّر کَۄر چھابڑا), ٹھںڈھّی راکھ (راجِںدّر سِںگھّ ڈھڈّا), رۄشنی دِییاں کِرچاں (جسدیو جسّ), میرا کسُۄر کی ہَے؟ (ہرجِیت کَۄر باجوا), ممتا دی پِیاس (رام سِںگھّ بِیہلا), پُتّ پْردیسی (نِروَیل سِںگھّ اَۄلکھ), مںگّتے (اَیسّ ساکی), پَیڑاں دی شناکھت (سُکھمِںدّر سیکھۄں), رںگّ (بِکرمجِیت نُۄر), گھر گھر دی کہاݨی (ہرِچرن سِںگھّ ارۄڑا), مہاں سمبھّۄگ (کافِر), تپّڑ تے مۄہر (جسوِیر سِںگھّ گرچا), اُڈِیکاں (گُربکھش سِںگھّ کۄٹِییا), شِیشے دا ربّ (جگجِیت سِںگھّ وجِیدکے), رُۄہ دا ساگر (وِجَے کُمار), نائیِن ونّ ونّ (سُرِںدّر کَۄر بِنّر), مَیں تے اُہ (سِمرن اکس), مُٹھّی وِچّۄں کِردی ریت (منمۄہن سِںگھّ باسرکے), کںڈِّیاں دی واڑ (ندِیم یاد), کھۄٹے سِکّے (ندِیم اِکبال بھٹّی) آدِ۔

- کہاݨِیکار اتے آلۄچک کرامت الی مُغل انُسار پاکِستانی پںجّاب وِچ وی اِس سال ادھّی درجن کہاݨی-سںگّْرہِ پْرکاشت ہۄئے ہن (ذِکر اُپّر کر دِتّا ہَے)۔

- پِچھلے سال پْرکاشت ہۄئے پْرسِدھّ کہاݨی-سںگّْرہِ آئی پُرے دی واء (نَیݨ سُکھ٬ لِپِّیئںتّرکار پرمجِیت سِںگھّ مِیشا), اِک کہاݨی ہۄر (کرامت الی مُغل٬ لِپِّیئںتّرکار مہِںدّر بیدی جَیتۄ) اِس سال گُرمُکھی وِچ وی چھاپے گئے ہن۔

- وِشیوار آدھار ’تے تِیار کِیتے گئے کہاݨی-سںگّْرہِ جِویں سپِیڈ پۄسٹ (نچّݨ والِییاں کُڑِییاں دی ذِںدّگی نال سبںدھِّت کہاݨِییاں٬ سمپّادک انیمن سِںگھّ), پڑھن رُتّ دے آر-پار (وِدِیارتھی جِیوݨ دِییاں کہاݨِییاں٬ سمپّادک پرگٹ سِںگھّ ستَۄج), ٹُۄݨیہاری رُتّ (اِکِّیوِیں سدی دِییاں چۄݨوِییاں کہاݨِییاں٬ سمپّادک بلدیو سِںگھّ دھالِیوال), 2018 دِییاں پْرتِینِدھ کہاݨِییاں (سمپّادک سُکِیرت) آدِ وی پاٹھکاں دی اُچیچی پسںدّ بݨے رہے۔

- واتاورن پْردُۄشݨ دے اِکّۄ وِشے اُتّے آدھارِت سُچیت بھاںت لِکھِییاں کہاݨِییاں دی پُستک (پوݨُ گُرُۄ پاݨی پِتا) پْرکاشِت کروا کے جسوِیر سِںگھّ دِیدارگڑھ نیں نِویکلا تذربا کِیتا ہَے۔

- اِس وار وی پْروچن نیں کہاݨی گۄشٹی اںکّ (جنوری-مارچ), تْرِشںکُّۄ نیں کہاݨی وِشیش اںکّ-2019 (88-89 اںکّ) پْرکاشت کرکے آپݨا اہِم یۄگدان دِتّا ہَے۔

- جتِںدّر ہاںس نُۄں کہاݨی-سںگّْرہِ - جِئۄݨا سچّ باکی جھُۄٹھ-2018 لئی اتے گُردیو رُپاݨا نُۄں آم-کھاس-2018 لئی مِلے وڈّی رکم والے ڈھاہاں پُرسکار دی اِس سال سۄشل مِیڈِییا اُتّے خُۄب مہِما ہۄئی ہَے۔

- تیئیِویں کرنل نرَیݨ سِںگھّ بھٹھّل یادگاری کہاݨی مُکابلے وِچ پہِلا اِنام سِمِّیپْرِیت کَۄر (کہاݨی کَۄتک لئی) اتے دُۄجا اِنام لکھوِںدّر باوا (کہاݨی پھرِشتے لئی) ہۄراں نُۄں مِلِیا۔ رِسالے کلاکار ساہِتک دے سمپّادک کںوّرجِیت بھٹھّل ولّۄں نویں کہاݨِیکاراں نُۄں اُتشاہت کرن والی اِہ سلاہُݨیۄگ پِرت اِس وار وی جاری رہی۔

- ساڈے ماݨیۄگ کہاݨِیکار بی. اَیسّ. بِیر٬ ساتھی لُدھِیاݨوی٬ دیو بھاردواج٬ اَیسّ ترسیم٬ درشن سِںگھّ دھںجّل٬ نِرںجّن تسنِیم٬ اترجِیت کَۄر سُۄری اتے کشمِیر سِںگھّ پنُّۄ اِس ورہے دَۄران سانُۄں سدِیوی وِچھۄڑا دے گئے ہن۔ اِس نال پںجّابی کہاݨی نُۄں وڈّا گھاٹا پِیا ہَے۔

- اِس سال جسوںتّ سِںگھّ کںوّل دے اِک سَۄ اِکّویں جنم دِن اُتّے شتابدی ورہے نُۄں جِویں وڈّی پدھّر اُتّے جشناوی رُۄپ وِچّ منائِیا گِیا٬ اُہ پںجّابی گلپ لئی اِک اِتِہاسک گھٹنا ہۄ نِبّڑی۔

- آسٹْریلِییا وِچ پںجّابِییاں دا پرواس تاں بہُت ہۄ رِہا ہَے پر اُنہاں دے نِویکلے انُبھو اجے کہاݨی راہِیں نہِیں ساہمݨے آ رہے۔ اِس ورہے مَینُۄں دۄ چھُپے ہۄئے کہاݨِیکار لبھّے ہن۔ اُہ ہن وِجَے کُمار٬ مَیلبَۄرن (کہاݨی سںگّْرہِ٬ رُۄہ دا ساگر), اتے جسّی دھالِیوال٬ بَیلارٹ (کہاݨی سںگّْرہِ دیسݨ-2018), شائِد اِہ پرواسی پںجّابی کہاݨی دے اِک نویں پاسار نُۄں جنم دے دیݨ وِچ سفلتا ہاسِل کرنگے۔

پںجّابی کہاݨی دے کھیتر دِییاں اِنہاں سمُۄہ سرگرمِییاں دے آدھار اُتّے اِہ کِہا جا سکدا ہَے کِہ پںجّابی کہاݨِیکاراں دا کافلا نِرںتّر اگّے ودھ رِہا ہَے۔ نویں کہاݨِیکار وی لۄڑِیںدی ماترا وِچ اِس کافلے دا اںگّ بݨ رہے ہن اتے کئی تاں آپݨِییاں پہِل پلیٹھِییاں کہاݨِییاں نال ہی اُچیچا دھِیان کھِچّݨ والے سابِت ہۄئے ہن٬ جِویں اِس وار اروِںدّر کَۄر دھالِیوال٬ جاوید بُۄٹا٬ سِمِّیپْرِیت آدِ دا ذِکر ہۄئِیا ہَے۔ ستھاپِت کہاݨِیکاراں وِچ وی اِس ورہے مَینُۄں اِہ مۄڑا نذر آئِیا ہَے کِہ اُہ کہاݨی دے کہاݨِیپݨ ولّ دھِیان دیݨ پْرتی ہۄر سںجِّیدا ہۄئے ہن۔ انُبھو جاں وِشے-وستُۄ دی چۄݨ دے پکھّۄں وی نویں راہ تلاشݨ لگّے ہن٬ جِویں کیسرا رام دی کہاݨی ’تیری گۄتݨ وِیاہ کے لِیاریا سُۄ‘ (راگ٬ جُۄن-اپْرَیل) مُۄلۄں اچھۄہ کھیتر کھاپ پںچّائِتاں دا کچّ-سچّ بِیان کردی ہَے۔ اِسے ترہاں پںجّابی کہاݨِیکار دا نذرِییا کِسے وِچاردھارا-وِشیش دا پِچھلگّ ہۄݨ دی تھاں ودھیرے سںتُّلت٬ مانوی اتے وستُۄمُکھی سرُۄپ والا ہۄ رِہا ہَے٬ جۄ پںجّابی کہاݨی دے اگلیرے وِکاس لئی سہائی ہۄویگا۔ اجۄکے پںجّابی کہاݨِیکار دی اِہ نوِیں بِرتاںتک چیتنا ہی پںجّویں پڑاء دی پںجّابی کہاݨی دا سرُۄپ اتے پْریۄجن نِسچِت کر رہی ہَے٬ اِہ میرا پکّا وِشواس ہَے۔