اِکّ مُساپھِر سپھر ’تے سی۔ رستے وِچّ اِکّ چھۄٹی جِہی ندی آئی۔ آپݨے سمان سمیت اُہ بںدّا ندی پار کرن ہی والا سی کِہ اُس نُۄں آپݨے تۄں کُجھ کدم دُۄری ’تے ندی دے کںڈّے اِکّ چمکدی چِیذ دِکھائی دِتّی۔ اُہ آپݨا سمان رکھّ کے اُس چِیذ نُۄں ویکھݨ گِیا۔ اُس نیں ویکھِیا٬ اِہ سۄنے دِییاں پںجّ مۄہراں سن٬ جۄ کِسے نیں ندی دے تٹّ اُتّے دبّ دِتِّییاں سن اتے چھلّہاں نال مِٹّی کھُرن نال دِکھائی دیݨ لگّ پئیِیاں سن۔ اُس نیں پںجّے مۄہراں لَے کے ندی دے پاݨی نال دھۄتِییاں٬ جھۄلے وِچّ پائیِیاں تے ندی پار کرن لگّا۔ اجے اُہ پاݨی وِچّ اُتّرِیا ہی سی٬ اُہدے من وِچّ کھِیال آئِیا کِہ مۄہراں تاں ہۄر وی ہۄ سکدِییاں ہن۔ مَینُۄں ندی دے تٹّ ’تے دُۄر تک تُر کے ویکھݨا چاہِیدا ہَے۔ آپݨے من دی اِس تیذ ترار سۄچ دی اُڈاری ’تے اُس نُۄں کُجھ پل پھکھر وی مہِسُۄس ہۄئِیا۔ مۄہراں والا جھۄلا تے باکی سمان اِکّ پاسے رکھّ کے ندی دے کںڈّے کںڈّے تُر پِیا۔ اُہ دُۄر تک نِکل گِیا پر کِتۄں ہۄر مۄہراں نہِیں لبھِّییاں۔ نِراش جِہا ہۄ کے جدۄں واپس آئِیا تاں اُہدا مۄہراں والا جھۄلا تے باکی سمان اُتھّۄں گائِب سی۔ لالچ نیں جۄ کُجھ اُس دے کۄل سی٬ اُس تۄں وی اُس نُۄں وِروا کر دِتّا سی۔ ساڈے سماج دی بہُ گِݨتی دی ہالت اِس سمیں اُس مُساپھِر ورگی ہَے۔ اسِیں پھڑِییاں چھڈّ کے اُڈدِییاں مگر بھجّ رہے ہاں۔ اِہ ٹھِیک ہَے ساڈے دیش دی واگڈۄر ہُݨ تک اُہناں لۄکاں دے ہتھّ وِچّ رہی جِہناں نیں لۄک ہِتاں دی بجائے آپݨے نِجّی سوارتھاں اتے راجسی ہِتاں نُۄں پہِل دِتّی۔ اِسدا نتِیجا اِہ ہۄئِیا کِہ سماج وِچّ بہُت سارِییاں سمسِّیاواں مُشکلاں پَیدا ہۄئیِیاں۔
پںجّاب٬ جۄ کھیتی پْردھان سُۄبا ہَے٬ پُۄرے دیش دا انّ نال ڈھِڈّ بھردا آئِیا ہَے٬ نال وکھّ وکھّ سمِیاں تے ہۄئے وِتکرِیاں دی لمّی داستان ہَے۔ ہُݨ تک اجِہا ماہَۄل سِرجِیا جاںدا رِہا ہَے کِہ جِس وِچّ پںجّاب دے کِسان نُۄں کِہا جاںدا ہَے٬ اِہ جۄ اناج تُسِیں پَیدا کردے ہۄ٬ اِسدی کِتے لۄڑ نہِیں٬ اِہ تاں تُہاڈے اُتّے رہِم کرکے کھرِید لِیا جاںدا ہَے۔ اِس تۄں وڈّی اکْرِتگھݨتا ہۄر کی ہۄ سکدی ہَے؟ کݨک جھۄنے دے پھسلی چکّر نیں پںجّاب دے پاݨی دا کھاتما کر دِتّا۔ کھیتِیباڑی سبںدھّی گلت نِیتِییاں٬ ریہاں سپریہاں٬ تیل دے بھاء نیں کِساناں سِر کرذے دِییاں پںڈّاں دا بھار وِچّ ہر دِن وادھا کِیتا۔ کھیتی تے بذار دے گلبے نیں نوِیں پِیڑھی دا کھیتاں نالۄں مۄہ تۄڑ دِتّا۔ نوِیں پِیڑھی ہُݨ ہۄر مُلکاں وِچّ آپݨا بھوِکھّ تلاش رہی ہَے۔ پںجّاب دے گُردوارِیاں تے ہۄر دھرم استھاناں اُتّے باہرلے مُلک جاݨ لئی سُکھّݨا وجۄں جہاذاں دے کھِڈَۄݨے چڑھائے جا رہے ہن۔ وِچارن والی گلّ اِہ ہَے کِہ چھۄٹے کِسان مجبُۄری وسّ آپݨی بھۄئیں دا ٹۄٹا ویچ کے آپݨے بچِّیاں نُۄں ہۄر مُلکاں ولّ تۄر رہے ہن۔ باہر گئے لۄک وی آپݨِییاں اِدھّرلِییاں جائِداداں ویچ وٹّ کے دُۄجے مُلکاں وِچّ سرمائِیا لائُݨ نُۄں ترجِیہ دیݨ لگّ پئے ہن۔ اجِہے کئی ہۄر کارناں کرکے ذمِین بہُتے لۄکاں تۄں تھۄڑھے لۄکاں دے ہتھّاں وِچّ جا رہی ہَے۔ اِہ پںجّاب لئی اِکّ ترہاں نال کھترے دی گھںٹّی ہَے۔ بھوِکھّ وِچّ اِہ امل ہۄر ودھیگا۔ اِسدے اجِہے سِٹّے نِکلݨگے جِسدا کِیاس پھِلہال سانُۄں نہِیں٬ ناں ہی اِس کھترے سبںدھّی کِتے کۄئی چرچا ہۄ رہی ہَے۔ کِسان اںدّۄلن دَۄران لکھّاں لۄک آپݨِییاں ذمِیناں بچائُݨ لئی سڑکاں ’تے آئے۔ ہذاراں دی گِݨتی وِچّ ٹرَیکٹر ٹرالِییاں دی شمُۄلِیئت نیں اِس سںگھّرش نُۄں اِکّ نویکلی پہِچاݨ دِتّی۔ ذرا سۄچۄ٬ جیکر اِہۄ ذمِیناں کُجھ کُ لۄکاں دے ہتھّاں وِچّ ہُںدِّییاں تاں کی اِنی وڈّی گِݨتی وِچّ لۄک اِس سںگھّرش دا ہِسّا بݨدے؟ بھوِکھّ وِچّ جدۄں ذمِیناں تھۄڑھے لۄکاں دے ہتھّاں وِچّ ہۄݨگِییاں٬ بہُگِݨتی لۄک ہۄر دھںدِّیاں وِچّ لگّے ہۄݨگے تاں کھیتی کھیتر وِچّ اجِہے سںکّٹ پَیدا ہۄݨگے جِنہاں دا سانُۄں کِیاس نہِیں۔
پںجّاب نُۄں اِس سمیں بڑی سُۄجھ والی راجسی اگوائی دی لۄڑ ہَے جۄ اِس نُۄں وکھّ وکھّ سںکّٹاں مُشکلاں مُسِیبتاں تۄں نِجات دِوا کے اِس نُۄں ہکِیکی وِکاس دے راہ ’تے تۄر سکے۔ اِس سمیں جِتھّے پںجّاب وِچّ واتاورݨ دا بہُت وڈّا سںکّٹ ہَے٬ اُتھّے پںجّاب دے پاݨِییاں ’تے وی ڈاکے وجّ رہے رہے ہن۔ دھرتی ہیٹھلے پاݨی دا سںکّٹ اجِہا سںکّٹ ہَے جِس سبںدھّی ساڈی ہالت کھترا ویکھ کے شُترمُرگ دے اکھّاں مِیٹݨ جِہی ہَے۔ دُۄشِت واتاورݨ نال بِمارِییاں٬ دُشوارِییاں دا داوانل ہر دِن وِشال ہۄ رِہا ہَے۔ پِیلِیئے اتے کَیںسر ورگِییاں بِمارِییاں دا سںتّاپ پںجّاب دے لکھّاں لۄک بھُگت رہے ہن۔ اِس سبںدھّی سانُۄں بہُت گمبھِّیر ہۄݨ دی لۄڑ ہَے۔
پاݨی دا سںکّٹ اِکّ ترہاں نال پںجّاب دی سبھِّئتا دا سںکّٹ ہَے جِس نال پںجّاب دی ہۄںد نُۄں بہُت وڈّا کھترا ہَے۔ چھۄٹِییاں چھۄٹِییاں برساتی ندِییاں نُۄں مُڑ سُرجِیت کرکے٬ درِیاواں تے وکھّ وکھّ تھائیِں وِشال وَیٹّلَیںڈ بݨا کے٬ کݨک جھۄنے دے پھسلی چکّر وِچّۄں نِکل کے اِس سںکّٹ تۄں بچِیا جا سکدا ہَے پر اِہ اجِہے کمّ ہن جۄ آم لۄکاں نیں نہِیں٬ سرکاراں نیں کرنے ہُںدّے ہن۔ سرکار نُۄں سُۄجھ سِیاݨپ نال وڈّے پْرۄگرام بݨا کے اُہناں ’تے اجّ تۄں کمّ کرن دی لۄڑ ہَے۔ نہِیں تاں پاݨی دا سںکّٹ اگلے ہر دِن بھِیانک تۄں بھِیانک ہُںدّا جاویگا۔
پںجّاب نُۄں بچائُݨ لئی اِہ بڑا ذرُۄری ہَے کِہ اسِیں کِرت ولّ مُڑِیئے۔ پںجّاب دے اُہناں گھراں دے مُںڈّے کُڑِییاں٬ جِہناں کۄل رِذک دے تھۄڑھے بہُتے سادھن ہن٬ اُہ اِتھّے کمّ کرکے راذی نہِیں۔ اُہناں دی مانسِکتا اِہ ہَے کِہ اسِیں پڑھ لِکھ گئے ہاں٬ اسِیں کمّ کِئۄں کرِیئے۔ پںجّابی سبھِّئتا جۄ کِرت دے کھاسے نال جُڑی ہۄئی سبھِّئتا سی٬ اِتھّے نَۄجُوانی دا کِرت تۄں کِنارا کرنا اِکّ بہُت وڈّی سمسِّیا بݨ گِیا۔ کِرت تۄں ٹُٹّی نَۄجوان پِیڑھی نیں جِتھّے کھیتی تۄں کِنارا کر لِیا٬ اُتھّے اِہ نشِیاں دی بھِیانک دلدل وِچّ گرک ہۄݨ لگّی۔ نشا اِس سمیں پںجّاب دے ہر اِلاکے تے ہر پِںڈّ دی بہُت وڈّی سمسِّیا بݨ گِیا ہَے۔ ہر اِلاکے وِچّ وڈّے وڈّے جیلہاں نُما نشا چھڈائۄُ کیںدر بݨ گئے ہن٬ جِتھّے ہذاراں نَۄجواناں نُۄں نشِیاں تۄں نِجات دِوائُݨ لئی ماپِیاں تۄں مۄٹِییاں رکماں لئیِیاں جاںدِییاں ہن۔ سرکاراں نُۄں نشِیاں دی سمسِّیا نُۄں ہلّ کرن لئی جِنّی گمبھِّیرتا نال کمّ کرنا چاہِیدا سی٬ نہِیں ہۄ سکِیا۔ بیشک وِکسِت دیشاں وِچّ وی نشِیاں دی سمسِّیا ہر دِن بھِیانک ہۄ رہی ہَے پر پںجّاب دی جِس دھرتی نُۄں گُرُۄیاں مہامپُرشاں دی دھرتی آکھدے ہاں٬ اِہدے متھّے ’تے نشِیاں دا کلںکّ لگّݨا ساڈے لئی وڈّے پھِکر والی گلّ ہَے۔ اِس لئی بڑا ذرُۄری ہَے کِہ نَۄجوان لڑکے لڑکِییاں اِتھّے رہِ کے کِرت نال جُڑن٬ وکھّ وکھّ کِتِّیاں وِچّ نِپُنّ ہۄݨ۔ اِتھّے رہِ کے جِہناں نُۄں کمّ کرن وِچّ شرم مہِسُۄس ہُںدّی ہَے٬ اُہناں لۄکاں دا باہرلے مُلک وِچّ جا کے جہاذ وِچّۄں اُتّردِیاں ہی ہَیںکڑباذی والا دھَۄݨ دا کِلّا جھٹّ نِکل جاںدا ہَے۔ اجّ لۄڑ ہَے اسِیں کِرت نال جُڑِیئے تے پںجّاب نُۄں کھُشہال بݨائُݨ لئی یتنشِیل ہۄئیِئے۔
پںجّاب انیکاں وار اُجّڑِیا تے مُڑ وسِیا ہَے اتے وسدا رہیگا۔ دُۄجے پاسے سمیں دا سچّ اِہ وی ہَے کِہ پںجّابی سماج اِس سمیں وڈّی اُتھل پُتھل وِچّۄں گُذر رِہا ہَے۔ پںجّاب نیں پہِلاں وی وڈِّییاں تبدِیلِییاں ویکھِییاں پر اِہ دَۄر اِکّ وکھّری ترہاں دی تبدِیلی دا دَۄر ہَے۔ اِس وِچّ جِتھّے وڈّی گِݨتی وِچّ پںجّاب دے وارِس اِس نُۄں بیداوا دے کے جا رہے ہن اُتھّے وڈّی گِݨتی اُہناں دی وی ہَے جۄ نشِیاں دی کرۄپی نال مَۄت مُۄںدے ہ پَے رہے ہن۔ بھوِکھّ دے دس باراں سالاں دَۄران پںجّابی سماج دے وڈّی گِݨتی پرِواراں وِچّ وکھّری ترہاں دے سںتّاپ ہۄݨگے۔ اِہ اُہ سماں ہۄویگا جدۄں باہر گئے نَۄجواناں نیں اِدھّر پرتݨا نہِیں٬ بُڈھّے ماں باپ جِہناں نُۄں اُدۄں سہارِیاں دی لۄڑ ہۄویگی٬ اُہناں دی سار لَیݨ والا کۄئی نہِیں ہۄویگا۔ بھوِکھّ دے سمیں دا اِہ دَۄر٬ وڈّی گِݨتی وِچّ باہرلے مُلکاں وِچّ وسے پںجّابِییاں اتے اِدھّر رہِ گئے اُہناں دے پرِوارک جِییاں دِییاں وکھّری ترہاں دِییاں کہاݨِییاں لِکھیگا۔
اِس سمیں سانُۄں سمجھݨ دی لۄڑ ہَے کِہ بںدّا اِس دھرتی ’تے مشِین بݨن نہِیں آئِیا٬ ناں ہی منُکھّ دی ہر سرگرمی پَیسے لئی ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ پںجّابی سماج دی وِراست سربتّ دا بھلا چاہُݨ دی وِراست ہَے۔ ساڈی لۄکدھارا وِچّ تھاں تھاں ’تے کِرت دا سُنیہا ہَے۔ اسِیں کِرتی کمائۄُ پُتّراں وجۄں جاݨے جاݨ والے لۄک ہاں۔ پںجّاب دی وِراست اِہ وی رہی ہَے کِہ اسِیں مُشکلاں٬ سمسِّیاواں نُۄں کھِڑے متھّے پْروان کرن والے لۄک ہاں۔ اِس سمیں لۄڑ اِس گلّ دی ہَے کِہ وکھّ وکھّ سںکّٹاں وِچّۄں پںجّاب نُۄں باہر کڈھّݨ لئی اِتھّے پںجّاب وِچّ رہِ کے سںگھّرش کِیتا جاوے۔ کِسے سمیں کرتار سِںگھّ سرابھا٬ بابا سۄہݨ سِںگھّ بھکنا٬ بابا گُردِتّ سِںگھّ کاماگاٹا مارُۄ ورگے سِرلتھّ سُۄرمے آپݨی دھرتی ماں دے گلۄں گُلامی دا جُۄلا لاہُݨ لئی باہرلے مُلکاں تۄں اِدھّر آئے سن۔ اجّ لۄڑ ہَے پںجّاب دی جِس دھرتی نُۄں گُرُۄیاں٬ پِیراں اتے شہِیداں دی دھرتی ہۄݨ دا ماݨ ہاسِل ہَے٬ نُۄں ہسّدا وسدا پںجّاب بݨائُݨ لئی سبھ دھِراں یتنشِیل ہۄݨ۔ اِس سمیں پںجّاب٬ پںجّابی اتے پںجّابِیئت دا بھلا چاہُݨ والے وکھّ وکھّ بَینراں ہیٹھ سںگھّرش کر رہے ہن پر اِہناں سبھ دھِراں نُۄں اِکّ مںچّ ’تے اِکٹھّے ہۄ کے پںجّاب نُۄں کھُشہال پںجّاب بݨائُݨ لئی ساںجھے یتن کرنے چاہِیدے ہن۔ پںجّاب بارے کِہا جاںدا ہَے کِہ پںجّاب وسدا گُراں دے نام ’تے۔ بڑِییاں وڈِّییاں مُسِیبتاں سںکّٹاں اتے دُشوارِییاں دے باوجُۄد پںجّاب وسدا رِہا ہَے اتے وسدا رہیگا۔ بسّ لۄڑ ہَے اسِیں نِراش ناں ہۄئیِئے اِہدے بھلے لئی یتنشِیل ہۄئیِئے۔
*****