آلا سِںگھّ ہُݨ بُڈھّا ہۄ گِیا سی٬ پر اینا بُڈھّا نہِیں کِہ اُہ ڈاںگ لَے کے آپݨے کھال دے مُۄںہے 'تے ناں بَیٹھ سکدا ہۄوے٬ آپݨِییاں پَیلِییاں دوالے پھیرا ناں مار سکدا ہۄوے٬ جاں کِسے پرہے وِچّ کھڑکا کے گلّ ناں کر سکدا ہۄوے۔ اُسدے مُۄںہ تے کۄئی جھُرڑی نہِیں دِسدی سی٬ سگۄں چِٹّی پلمدی داڑھی دے اُتّے اُسدِییاں گۄرِییاں گلّہاں اجے تھِںدِّیائی دی بھاہ ماردِییاں۔

اُسدی نذر پہِلاں تۄں وی تیذ ہۄ گئی جاپدی سی۔ اجے اگلے دِن اُہ تے اُسدا نِکّا پُتّر آپݨی بھُلّی ہۄئی گاں لبھّݨ چڑھے سن تے آلا سِںگھّ نیں آپݨے مُںڈّے تۄں پہِلاں ہی دُۄر چُگدی گاں ویکھ کے پچھاݨ لئی سی۔ دںدّاں وِچّ پِیڑ ہۄݨ کرکے اُسنے بہُت سارے دںدّ کڈھوا دِتّے ہۄئے سن٬ پر اِس نال اُسدے چِہرے دا رُہب نہِیں سی وِگڑِیا۔ہاں٬ دال سلُۄݨے بِناں اُہ رۄٹی اَۄکھی ہی کھا سکدا سی تے ہر سلُۄݨے وِچّ اُہ تری ذرُۄر چاہُںدّا سی۔ اِکّ واری جدۄں اُہدی بُڈھّی وہُٹی نیں گۄبھی گھِئۄ وِچّ بھُنّ کے بݨا دِتّی تاں اُس بڑا کھِجھ کے آکھِیا٬ "گۄبھی ٹھِیک بݨاݨِیں ایں تُۄں٬ جِویں آںڈڑے ہُںدّے نیں۔" گنّے تے بیراں دے سواد تۄں ہُݨ اُہ واںجھا ہۄ گِیا سی تے داݨے چبّݨے اُس لئی اسلۄں اسمبھّو سن۔ اِہناں سارِییاں چِیذاں دی کسر اُہ ودھیرا دُدھّ پی کے کڈھّ لَیںدا۔ شائِد اِسے دُدھّ دا سدکا ہی سی کِہ جدۄں کۄئی کاماں ہل کھلہار کے پَیلی دِییاں گُٹھّاں گۄڈݨ لگدا تاں آلا سِںگھّ کھلۄتا ہل آپ ہِکّ لَیںدا۔

اِہناں بُڈھِّیاں ڈھگِّیاں دی اُہ رگ رگ تۄں جاݨُۄں سی۔ اِس دھَۄلے ڈھگّے دی ماں دی ماں اُس دے پُتّر دے داج وِچّ آئی سی تے اُسدے گھر آ کے دس سُۄئے سُۄئی سی۔ اُہناں دس سُۄئِیاں وِچّ اِکّ اِس بُڈھّے ڈھگّے دی ماں سی۔ نِکّا ہُںدّا اِہ دھَۄلا ڈھگّا بڑا شَیتان سی۔ جدۄں آلا سِںگھّ اِس نُۄں کھۄلہ کے گاں ہیٹھ چھڈّدا تاں اِہ گاں ولّ ایڈی ذۄر دی بھجّدا کِہ اِس تۄں گاں دے کۄل آپݨے آپ نُۄں ٹھلّہِیا ناں جاںدا تے اِہ گاں دے ہیٹھ پَیݨ دی تھاں اُس کۄلۄں اگاںہ لںگھّ جاںدا تے پھِر مُڑ کے آئُںدا۔ گاں چُںگھّدے نُۄں بنّہݨ لگِّیاں پَیر مِدھّ دیںدا تے کدی-کدی گُسّے وِچّ٬ بنّہ کے پِچھاںہ ہٹݨ لگِّیاں نُۄں٬ سِر وی ماردا۔

اِس دی اُمر دے دُۄجے ورہے جدۄں سارے ڈںگّر چُگݨ لئی چھِڑدے تاں اِہ وہِڑکا کھُرلی تے ہی بدھّا رہِںدّا۔ کھُلہِیا ہۄئِیا تے اِہ کابُۄ ہی نہِیں سی آئُںدا۔ اِک ویر اِہ رسّا تُڑا کے کھُلہ گِیا سی تے انّیواہ بڑی دُۄر بھجّ گِیا۔ مساں مساں آلا سِںگھّ دے پُتّر نیں گھۄڑی تے چڑھ کے اِس نُۄں ویڑھ کے آںدا تے کئیِیاں جاݨِیاں رل کے پھڑِیا۔

تے تِیجے ورہے اِس نیں بدھّے بدھّے ہی اِکّ مجھّ تْرٹ دِتّی تے آلا سِںگھّ نُۄں مجھّ نُۄں بِیمار ہۄݨ تۄں بچائُݨ لئی اُس دے پِںڈّے ’تے چِیکݨی مِٹّی ملݨی پئی سی۔

چَۄتھے ورہے جدۄں اِس دے گل گھُںگّرُۄیاں دا ہار پا کے مُہرلے پھلہے جُتّا تاں کئی مںگّݨ آئے باذِیگر تے باذِیگرنِییاں اِس دِییاں لمِّییاں پلاںگھاں تے گھُٹویں جُسّے دِییاں سِفتاں کر کے تے اِس دے گل کَۄڈِییاں تے مݨکِیاں دِییاں گانِییاں پا کے آلا سِںگھّ تۄں کݨک دِییاں بھرِییاں لَے گئے۔ ہلِیں جُتّے دی نتھّ آلا سِںگھّ پِچھاںہ نُۄں پھڑھی رکھّدا۔ نہِیں تے اِہ آپݨے ہیٹھلے ڈھگّے نُۄں سِدھّا نہِیں سی ہۄݨ دِںدّا۔

پر ہُݨ تے نتھّ چھڈّ اِس دے گل رسّے دی وی لۄڑ نہِیں سی۔ اِہ دھَۄلا ڈھگّا تے آپݨی ہۄںد تۄں وی مُنکر سی۔ جِتھّے جۄئیِئے٬ بِناں اڑی دے جُپّ پَیںدا۔ گڈّے اُتّے بھاویں کۄئی آدمی وی ناں ہۄوے٬ سِدھّا گھر لَے آئُںدا۔ اۄڑ اسلۄں سِدھّی کڈھّدا۔ اِسدِییاں کۄئی وکھّرِییاں آدتاں نہِیں سن٬ ناں کۄئی خرابِییاں٬ ناں اِس دِییاں کۄئی خاہِشاں سن اتے ناں اُہناں دے پُۄرا کرن دا کۄئی یتن۔ اِہ کیول پٹھّے کھاںدا٬ ساہ لَیںدا تے جُۄلے ہیٹھاں جُپّدا۔ کۄئی پںدّراں ورہے پہِلاں اِہ دھَۄلا وہِڑکا تے آلا سِںگھّ دۄویں جِیئُںدے سن٬ پر ہُݨ اِکلّا آلا سِںگھّ ہی۔

ہاں٬ آلا سِںگھّ بُڈھّا ہۄ کے وی اجے جِیئُںدا سی۔ اُسدے جِیئُںدے ہۄݨ دا نِشچا کیول ڈاکٹراں نُۄں ہی نہِیں سی٬ سگۄں سارِیاں نُۄں٬ گھردِیاں نُۄں٬ پِںڈّ والِیاں نُۄں تے کۄل دے پِںڈّ والِیاں نُۄں وی سی۔ اِہناں سارِیاں لئی اُہ اجے جِیئُںدا سی۔ سارے اُسدی سُکھّ ساںد پُچھّدے اتے اُسدے بابت گلّاں دھِیان نال سُݨدے۔ آپݨے دوالے دے پِںڈّاں دی تے اُہ مانۄں ہوا وِچّ اُکّرِیا ہۄئِیا سی۔ کۄئی سۄجھی والا راہی جاں پْراہُݨا وی اُس دے ناں تۄں جاݨُۄں ہۄئِیاں بِناں نہِیں سی رہِ سکدا۔

کئیِیاں ورہِیاں تۄں آلا سِںگھّ اِسے ترہاں جِیئۄُ رِہا سی۔ پہِلے ورہِیاں وِچّ تے اِہ جِیون ٹۄر ہۄر وی تِکھّی سی۔ اُسدا سرِیر ایڈا وڈّا اتے تگڑا سی کِہ نیڑے نیڑے دے پِںڈّاں وِچّ اُسدے میچ دا کۄئی بںدّا نہِیں سی۔ اِکّ وار جدۄں امّْرِتسر دی مسِّیا تے اُسدا کڑا پاݨ نُۄں جِیء کِیتا سی تاں سارے امّْرِتسر وِچّ اُس دی وِیݨی تے کۄئی کڑا پُۄرا نہِیں سی آئِیا۔ نہِراں آئُݨ ’تے اُس ڈںگّر چھڈّ کے آپݨے پُراݨے پِںڈّ تۄں پںجّ چھے کۄہ دُۄر آپݨی بھۄئِں وِچّ آپݨے نویں پِںڈّ دی نِیںہ رکھّی سی۔ اُس نُۄں مُنسف منّ کے سارے پِںڈّ نیں آپݨے گھراں لئی ہاتے وںڈّے سن۔ اُسدے ذۄر دیݨ تے کمِّییاں نُۄں وی گھر چھتّݨ لئی ہاتے مِلے سن۔ کۄل دے کِسے پِںڈّ وِچّ کمِّییاں دی کۄئی آپݨی تھاں نہِیں سی۔ اُسنے ہی سارے پِںڈّ نُۄں اُدّم دے کے ساںجھا کھُۄہ لوائِیا سی تے پِںڈّ دی چھپّڑ دے پاݨِییاں تۄں کھلاسی کرائی سی۔ اِکّ وڈّے افسر نُۄں مِل کے اُس پِںڈّ وِچّ ڈاکخانا کھُلہوا لِیا سی۔ اِس نُۄں اُہ آپݨے رسُۄکھ دا سِخر سمجھدا سی۔ آپݨے سالِیاں نُۄں اُہ بڑا تِڑ کے کہِںدّا٬ " تُہاڈا کاٹ تے سانُۄں جھٹّ آ مِلدا اے٬ ساڈا کاٹ ای کِدھرے بھۄرے پَے جاںدا اے۔" نال دے پِںڈّ وِچّ بڑا وڈّا مُسلمان ذِمِّیدار سی جِس نُۄں ملک ساہب آکھدے سن۔ ہر اَیتوار اُسنُۄں لاہَۄرۄں اخبار آئُںدی۔ اُسدے آپݨے پِںڈّ ڈاککھانا ناں ہۄݨ کرکے ڈاکِیئے دے پھیرے تکّ اخبار آلا سِںگھّ دے پِںڈّ ہی پئی رہِںدّی۔ اِس اُڈِیک تۄں بچݨ لئی ملک ہُراں آپݨا نَۄکر گھۄڑی تے آلا سِںگھّ تے گھر گھلّݨا آرمبھّ دِتّا۔ نَۄکر دے پھیرِیاں وِچّ آلا سِںگھّ نُۄں ملک ’تے آپݨی جِتّ لُکی ہۄئی دِسّدی سی۔ ایڈا وڈّا ملک ہۄ کے وی ڈاکخانا نہِیں لوا سکدا سی۔

جدۄں وی اُہ نَۄکر نُۄں ویکھدا تاں ذرُۄر پُچھّدا٬ " اجّ نواب کِدھّر سوار ہۄئِیا اے؟"

"کِدھرے نہِیں جی٬ آہ ملک ہُراں دی اکھبار لَیݨ چلِّیاں ۔” نواب اُسدا جواب دِںدّا تاں آلا سِںگھّ پۄلے مُۄںہ آکھ دیںدا٬ "اچھّا اجّ اَیتوار ہۄݨا اے ناں۔" پر آپݨے آپ نُۄں کہِ رِہا ہُںدّا:" آلا سِںیاّں٬ تُۄں بڑا بںدّا ایں٬ جِس ڈاکخانا لوا لِیا اے٬ ویکھ کِڈّے کِڈّے بںدّے چھِکّے ٹںگّے ہۄئے نِیں۔"

اُسدے پِںڈّ دے نیڑے دی آبادی وِچّ دُۄجے ذِلہِیاں تۄں آئے آبادکار وسے ہۄئے سن۔ اِہناں نُۄں تے آلا سِںگھّ آدمی نہِیں سی سمجھدا۔ اِہ سارے آ کے اُسدی پُیاںدی بہِںدّے۔ اُہناں دِییاں گواچِییاں مجھِّیں اُہ کۄل دے جاںگلِییاں دِیاں پِںڈّاں وِچّۄں مُڑا دِںدّا٬ پر کئی واری اُہ آپ کُجھ بھراواں نُۄں نال لَے کے دھکۄ دھکی اُہناں دِییاں پکِّییاں ہۄئیِیاں کݨکاں وڈھّ کے گڈِّیاں تے لدّ لِیائُںدا ہُںدّا سی۔

آلا سِںگھّ دی شکائِت ناں کرن دا آبادکاراں نُۄں لابھ ذرُۄر مِلدا۔ اُہناں دے ڈںگّر گھٹّ چۄری ہُںدّے٬ اُہناں دِییاں سرہواں تے کݨکاں وِچّ راتِیں جاںگلی آپݨِییاں مجھِّیں ناں چاردے تے اُہناں دِییاں کُلِییاں وِچّ سنّہاں گھٹّ لگدِییاں۔ آپݨے پِںڈّ دے سارے رںڈّے کوارے کمّی آلا سِںگھّ نیں اِہناں پِںڈّاں وِچّ وِیاہ لئے سن۔

آئے گئے دی سیوا وِچّ آلا سِںگھّ سبھ تۄں اگّے سی۔ کھُرِیاں پِچھّے بھجّدِییاں واہراں نُۄں اُہ رۄٹی کھوائُںدا۔ اِکّ وار اکالِییاں دے اِکّ جتھّے نُۄں رۄٹی کھواݨ بدلے کئی راتاں اُسنُۄں ہوالات وِچّ کٹّݨِییاں پئیِیاں سن۔ اِک کہاݨی اُس بارے بڑی پْرسِدھّ سی۔ اِکّ شام اُہ گھۄڑی تے چڑھ کے مںڈِّیئۄں گھر آ رِہا سی۔ اُسے راہ تے اِکّ نواں وِیاہِیا جۄڑا سڑک سُیار سی۔ "چھۄہرا کِتھّے جائۄُ ایں؟" آلا سِںگھّ نیں مُںڈّے تۄں پُچھِّیا۔

"بہالِیکی جائۄُ آں٬ آپݨے سہُرے۔" بہالِیکی آلا سِںگھّ دا آپݨا پِںڈّ سی۔

"کِدہے گھر؟"

"وِیرُۄ سہائی دے۔"

آلا سِںگھّ آپ گھۄڑی تۄں اُتّر بَیٹھا تے اُہناں نُۄں اُتّے بِٹھا دِتّا۔ رات نُۄں جدۄں اُہ اِیسائی گھۄڑی آلا سِںگھّ دے گھر بنّہݨ آئِیا تاں اُس لَیݨۄں ناںہ کر دِتّی٬ "نہِیں بھئی وِیرُۄ٬ جدۄں میری دھی سہُرے جائے اِہدے تے چڑھ کے جائے تے جدۄں آوے اِہدے تے ای چڑھ کے آویگی۔"

پر ہُݨ تے پِںڈّ وِچّ ہوا ای کُجھ پُٹھّی جِہی وگ گئی سی۔ اُسدے آپݨے اُدّم نال چھتائے ہۄئے ساںجھے ٹپّ ہیٹھ کاواں رَۄلی جِہی پئی رہِںدّی۔ کُجھ مُںڈّے اُسدے بَیٹھِیاں ہی تاش کھیڈدے رہِںدّے تے آپس وِچّ جھگڑدے رہِںدّے جاں کۄئی پاڑھا اخبار لَے کے بہِ جاںدا تے پرل پرل اخبار ہی سُݨاںدا رہِںدّا۔ اۄنا چِر ہۄر کۄئی گلّبات ناں ہۄ سکدی کِئۄں جۄ سارے لۄکاں دا دھِیان اخبار سُݨن ولّ ہی ہُںدّا۔

پتا نہِیں کِئۄں آلا سِںگھّ نُۄں اخبار دی دُۄجِیاں نالۄں گھٹّ سمجھ آئُںدی تے اُہ اِس بارے کدے کۄئی سوادلی گلّ ناں کر سکدا۔ کئی ویری کھِجھ کے اُہ آکھدا٬ "اِہ سبھ جھُۄٹھ اے۔ اُہ کُۄڑ تھپّ کے ایتھے گھلّ دیںدے نیں٬ اُہناں نُۄں سارِییاں گلّاں دا کِویں پتا چلّ جاںدا اے۔" پر کِسے تے اِس گلّ دا رتی اسر ناں ہُںدّا۔ سبھ کُجھ جھُۄٹھ کِس ترہاں ہۄ سکدا سی؟ جدۄں لڑائی لگّݨ دی خبر آئی تاں سبھ کُجھ مہِںگّا ہۄݨ لگّ پِیا۔ لِیڈر کَید ہۄ گئے تے اُہناں دے کِدھرے جاݨ آئُݨ دی کۄئی خبر نہِیں سی آئُںدی۔ اںگّریذاں دی جِتّ دِییاں خبراں آئُݨ لگِّییاں٬ تاں لِیڈر چھڈّ دِتّے گئے۔ جدۄں لڑائی ہٹݨ دی خبر آئی تاں کۄئی نہِیں سی کہِںدّا کِہ لڑائی اجے نہِیں ہٹی۔ پر آلا سِںگھّ لئی اِہ سبھ کُجھ جھُۄٹھ سی۔ جے ٹپّ تھلّے جھُۄٹھ دا ہی پْرچار ہۄݨا سی تاں کِئۄں ناں گُردُیارے دے بھائی ہُرِیں آ کے ایتھے 'پںتھّ پْرکاش' جاں 'راج خالسا' پڑھِیا کرن۔ جدۄں بھائی ہۄرِیں راگ نال راج خالسا پڑھدے تے کِتۄں کِتۄں متلب سمجھاںدے تاں ٹپّ تھلّے امن ہۄ جاںدا۔ سارے لۄکاں دِییاں چترائیِیاں تے ڈُۄںگھِییاں وِچاراں نُۄں لگام مِل جاںدی تے ہر پاسے چُپ ہۄ جاںدی۔ آلا سِںگھّ دے بھارے اتے ستِکارے ہۄئے سرِیر دا رُئب اِس ترہاں پَیدا ہۄئے کھلاء وِچّ چھا جاںدا تے اُسدے من نُۄں شاںتی مِلدی۔ اِس مِٹھّے جِہے وایُۄمںڈّل دا اِمتِہان لَیݨ لئی اُہ کدی کدی کُجھ بۄلدا: "بھائی جی٬ ایتھۄں ذرا سہِج نال پڑھۄ", " بھائی جی اِہدا متلب ذرا سمجھائِیا جے٬" "دھنّ سِکھّ سن جی اُہ۔" پر مارشل لاء واںگ اِہ بھائی ہُراں والا ہتھِیار وی کدی کدی ہی ورتِیا جا سکدا سی٬ ہر رۄذ تاں نہِیں۔

کدے کدے ٹپّ تھلّے بہِساں ہُںدِّییاں٬ گرم گرم بہِساں٬ اکالِییاں دِییاں ,کاںگرسِییاں دِییاں٬ کمِئۄُنِسٹاں دِییاں۔ بہِس کرن والے جۄش وِچّ آ جاںدے٬ جِویں کۄئی اُہناں دے گھر ’تے وار کر رِہا ہُںدّا ہَے۔ آلا سِںگھّ جاݨدا سی اکالی سِکھّ پںتھّ دی اُنّتی چاہُںدّے ہن٬ کاںگرسی دیش دی آذادی تے کمِئۄُنِسٹ سبھ اِکّ کرنی چاہُںدّے ہن٬ پر ایس تۄں ودھیرے اُہ اِہناں بارے کُجھ نہِیں سی کہِ سکدا۔ اُہ مسِّیا تے سجّے راجسی دِیواناں وِچّ بَیٹھا سی۔ اُہناں دِییاں گلّاں سُݨِییاں تے سمجھِییاں سن٬ پر چںگّی ترہاں نہِیں۔ اِہ بہِساں کرن والے اخباراں تے رسالے وی پڑھدے سن۔ باہرۄں آئے ورکراں نُۄں مِلدے سن۔ گڈِّییاں وِچّ٬ ہٹِّییاں 'تے٬ سٹیشناں 'تے٬ سڑکاں 'تے اِہۄ ہی گلّاں کردے تے سُݨدے سن۔

کھتّری تے کمِین وی اِہناں بہِساں وِچّ نال رل جاںدے تے پھِر اِہ لۄک ٹپّ تھلّے بھۄئِں جاں آپݨی مںجّی تے بہِݨ دی تھاں بہِس کردے جٹّاں دے نال ہی تختپۄش جاں مںجّی تے بَیٹھ جاںدے۔ کئی ویری تے اِہ کمِین بہِس وِچّ کِسے جٹّ نُۄں ہَۄلِیاں کر دیںدے۔ آلا سِںگھّ لئی اِہ کلجُگ دی جھاکی ہُںدّی۔ اُہ ہَیران سی کِہ اُہ جٹّ اِس کمّ تۄں ہٹ کِئۄں نہِیں سی جاںدا۔ آلا سِںگھّ دا کدے کِسے نیں نِرادر نہِیں سی کِیتا تے ناں کدے کِسے اُسدی گلّ ٹۄکی سی٬ پر اُسدا من تے اِہناں گُںجھّلاں ولّ آئُںدا ہی نہِیں سی تے ناں ہی اُہ کُجھ کہِ سکدا سی۔ آپݨی ہتھِّیں چھتائے ٹپّ ہیٹھ اُہ اِس ترہاں بَیٹھا رہِںدّا٬ جِویں کِسے مَۄجی راجے نیں آپݨی رِیاست دے ہائیِکۄرٹ ججّ نُۄں سِول سرجن بݨا کے کِسے ہسپتال وِچّ بِٹھا دِتّا ہۄوے تے اُسنُۄں پتا ناں ہۄوے کِہ اُہنے کی کرنا ہَے؟

پِںڈّ وِچّ کمِئۄُنِسٹاں دے جلسے ہُںدّے۔ کمِئۄُنِسٹ لِیڈر تھاݨیداراں تے پُلس کپتاناں نُۄں اُہناں دے مُۄںہ تے سِدھِّییاں سِدھِّییاں سُݨاںدے٬ "تُسِیں نِکّے نِکّے ہِٹلر تے ٹۄجۄ ہۄ٬ اساں اُہناں دا راج کھتم کر دِتّا ہَے٬ تُہاڈا راج ودھیرا چِر نہِیں رِہ سکدا۔" جاں "پُلِس والِیاں نُۄں چاہِیدا ہَے کِہ اُہ آپݨِییاں رۄٹِییاں نال بنّہ کے لِیائِیا کرن٬ جٹّاں دے گھرۄں رۄٹِییاں کھاݨ دا اُہناں نُۄں کۄئی ہکّ نہِیں۔” آلا سِںگھّ ٹۄڈی نہِیں سی۔ مُربّے مِلݨ ویلے اُس مُربّا لَیݨ تۄں ناںہ کر دِتّی سی۔ اُہ ساہِب دے ترلے نہِیں سی پائُݨا چاہُںدّا٬ پر اِہۄ جِہِییاں گلّاں اُسدے مُۄںہۄں نہِیں سی نِکل سکدِییاں۔ اُس اُہ ویلے دیکھے سن جدۄں نمبّردار جاں ذَیلدار وِرُدھّ گلّ آکھݨی جُرم سی۔ اُہ اِہناں گلّاں تے تالی نہِیں سی وجا سکدا۔ ڈر تۄں نہِیں٬ اِس لئی کِہ اِہ اُسدے دِل دِییاں آواذاں نہِیں سن٬ پر اُہ اِہ وی انُبھو کر لَیںدا کِہ اُہ ہُݨ مُہرلی پال وِچّ نہِیں کھلۄتا سی۔ اُسدے اگّے ہۄر کئی لۄک سن تے اُہ بھجّ کے اُہناں نُۄں نہِیں مِل سکدا سی۔

کمِئۄُنِسٹ مُںڈّے ڈِپٹی کمِشنراں تے پُلس کپتاناں نُۄں مِلدے تے دھنّوادی ہۄݨ دی تھاں اُہناں نال ہۄئی-ہۄئی گلّبات اُتّے کھُلّہے جلسِیاں وِچّ نُکتاچِینی کردے۔ سرکار دے بارے اِہ لۄک اِس ترہاں گلّاں کردے جِویں کِسے نال دے پِںڈّ دی پرہے ہُںدّی ہَے۔

کئی فَۄجی مُڑ کے پِںڈّ آ رہے سن٬ آذاد ہِںدّ پھَۄج دے تے کئی دُۄجے۔ راج اُلٹائُݨ دے سُپنے دیکھݨ والے٬ آذاد دیشاں وِچّ بںدِّیاں واںگ پھِرن والے۔ اِہناں پھَۄجِییاں نیں جرنَیل ویکھے٬ بادشاہ ویکھے٬ بںدُّۄکاں٬ تۄپاں٬ مشِین گنّاں چلاݨِییاں سِکھِّییاں؛ مۄٹراں تے ٹَیںک چلاݨے سِکھّے۔ اںگّریذ ویکھے٬ امرِیکن ویکھے٬ ہبشی ویکھے٬ اِٹَیلِیئناں نُۄں کَید رکھِّیا٬ اِیران٬ مِسر٬ اِٹلی پھراںس تے اِںگلِستان وِچّ اُہ گئے۔ کِنِّییاں کَۄماں دِییاں اُمَیداں بݨے رہے۔ آلا سِںگھّ نُۄں آخر اُہ کِڈّا کُ وڈّا بںدّا سمجھ سکدے سن؟ اِکّ کوی مُںڈّے نُۄں دُۄرۄں جلسِیاں ’تے سدّے آئُںدے۔ وڈّے وڈّے اخباری لۄکاں نال اُسدا میل مِلاپ سی۔ اِہناں مُلاکاتاں دِییاں گلّاں اُہ جلسِیاں تۄں آ کے سُݨاںدا تے لۄکِیں بڑے گہُ نال سُݨدے۔ اِس سبھ کُجھ دے ساہمݨے آلا سِںگھّ لڑکھڑا جاںدا۔

پِںڈّ وِچّ سبھ تۄں اُچّی تھاں تۄں بِناں اُس ہۄر کۄئی تھاں نہِیں سی ویکھی تے اِس تھاں تۄں بِناں ہۄر کۄئی تھاں اُہ کبُۄلݨ لئی تِیار وی نہِیں سی۔ جدۄں اُہ ٹپّ تھلّے آ کے بہِںدّا تاں لۄکاں دا دھِیان کھِچّݨ لئی کئی گِیٹے آپݨی گُتھلی وِچّۄں کڈھّدا۔ نیڑے-تیڑے دے وڈّے پِیراں٬ فکِیراں دِییاں گلّاں سُݨاںدا٬ " پِیر بہار شاہ تے اسلۄں مستانا سی۔ میری اِکّ مجھّ نُۄں گھۄٹُۄ پِیا٬ بڑی مجھّ سی اُہ٬ اِہناں وٹُّۄیاں تۄں لئی سی مَیں لڑ جھگڑ کے۔ ڈںگّر نہِیں سن اِہ سہُرے ہتھّۄں چھڈّدے٬ لیکھا بھاویں کِنّاں دئیِئے۔ اۄس مجھّ نُۄں گھۄٹُۄ پِیا تے مَیں کھِیر سُکھّی۔ مجھّ بچ رہی٬ ربّۄں ہی بچ رہی۔ بہار شاہ وِچارے اۄتھے کی کرنا سی؟ لئۄ جی مَیں اُہ کھِیر لَے کے گِیا تے اِکّ تھڑھے جِہے تے بَیٹھا ہۄئِیا٬ پر نںگّا ای تے بسّ اسلۄں ای پلاںگھ کُ تے کۄل تھڑھے دے اُتّے ہی جھاڑے پھِرِیا ہۄئِیا سُۄ۔"

تے کدی کۄئی ہۄر انۄکھی جِہی گلّ نُۄں لَے تُردا٬ " اِہ جِہڑے اںگّریذ نیں٬ اِہ بڑی تاڑ والے بںدّے ہُںدّے نیں٬ نُہار دی بڑی سِںجھّاݨ رکھّدے نیں۔ اِکّ بںدّۄبست والا ساہب سی پُراݨا تے کِدھرے باپُۄ اُراں دے ویلے اِدھّر رہِ گِیا ہۄئِیا سی۔ امر سِںگھّ دی رکھّ وِچّ شِکار کھیڈدا مَینُۄں ٹکّر گِیا۔ اجے کالی داڑھی ساں اُدۄں۔ جھٹّ آںہدا اے٬ " اۄئے تُم نتھّا سِںگھّ دا لڑکا ایں۔" مَیں آکھِیا٬ "جی آہۄ٬ اُہ میرا باپ سی۔"

کدی اُہ پِںڈّ دے مُںڈِّیاں دے دادِیاں پڑدادِیاں دے گھۄلاں تے دَۄڑاں دے مُکابلے جاں بھٹِّییاں تے کھرلاں دی وڈّی لڑائی دِییاں گلّاں چھیڑ دِںدّا۔ گلّبات وِچّ اُہ سارے پِںڈّ وِچّۄں سُچجّا سی٬ گلّاں اںتّ مُکّ جاںدِییاں۔ تھۄڑھی دیر رس رہِںدّا تے پھِر کاواں رَۄلی پَے جاںدی تے اِس کاواں رَۄلی وِچّ آلا سِںگھّ دی شخسِیئت گواچ جاںدی۔

اِکّ دِن اِکّ وڈّا سارا اِنامی گھۄڑا آلا سِںگھّ مُلّ لَے آئِیا۔ نیڑے نیڑے دے سارے چںگّے گھۄڑِییاں گھۄڑے اُس مُکابلے لئی وِساکھی دے میلے تے سدّے تے ہرا دِتّے٬ بھجّݨ وِچّ٬ نیجے وِچّ تے بھُمبّر وِچّ۔ آلا سِںگھّ دی ہویلی 'تے گھۄڑا ویکھݨ والِیاں دا میلا لگّا رہِںدّا۔ اُہ وی گھۄڑے نُۄں لۄڑ تۄں ودھّ سںگّل پِچھاڑِییاں پائی رکھّدا۔ آئے گئے نُۄں رۄٹی پاݨی دِںدّا تے گھۄڑے دِییاں گلّاں سُݨاںدا۔

اِکّ وار اِکّ اڑی کھۄڑا جٹّ وی آپݨی گھۄڑی بھجاݨ لئی اۄتھے لَے آئِیا۔ آکھے جاں گھۄڑی دے دیݨی جاں گھۄڑا لَے لَیݨا٬ دَۄڑ ہۄئی٬ گھۄڑی ہار گئی۔ گھۄڑی والے جٹّ نیں گھۄڑی آلا سِںگھّ دی کھُرلی ’تے بنّہ دِتّی۔ ساری بھِیڑ دے ساہمݨے آلا سِںگھّ نیں اُسدے مۄڈھے 'تے ہتھّ دھر کے آکھِیا٬ "گلّ سُݨ بھراوا٬ اِہ کھُرلی وی تیری تے کِلّے وی تیرے۔ جے تاں گھۄڑی بدھّی آ آپݨی کرکے تاں جم جم بنّہ٬ پر جے میری کر کے بدھّی آ تاں ہُݨے کھۄلہ لَے۔ مَیں کۄئی تیری گھۄڑی دا بپار تے نہِیں ناں کرنا۔ بئی کۄئی بپاری آں مَیں۔ مَینُۄں تے اِہ میرا آپݨا ای بڑا اے کرماں والا٬ بسّ جِئۄُںدا رہے۔" ہر پاسِئۄں واہ-واہ ہۄئی۔

اگلے دِن ہی ڈِسٹْرِکٹ بۄرڈ دی اِکّ سِیٹ لئی مَیمبر کھلہارݨ دی گلّ ہۄ گئی۔ آلا سِںگھّ دے خِیال وِچّ اِہ کۄئی ودھیرے سۄچݨ والی گلّ نہِیں سی۔ اُس آکھِیا٬ "پِچھلی ویر مَیمبر سی شیرے کی برادری دا٬ اَیتکِیں ساڈی ٹلّے کِیاں دی واری اےَ۔ پِںڈّ تے اُہناں نالۄں ساڈے ڈھیر بہُتے نیں٬ پر ادھّ تے دیݨ ناں سانُۄں۔"

پر آلا سِںگھّ دی اِہ دلِیل کِسے نُۄں جچی ناں۔ اُہ پارٹِییاں دِییاں ٹِکٹاں ,پالسِییاں تے پْرۄگراماں٬ چَۄڑے تے سَۄڑے دْرِشٹِیکۄݨاں دِییاں گلّاں کرن لگّ پئے۔ آخر اِہ کَۄݨ لۄک سن جۄ آپݨی کُل نالۄں ٹِکٹ نُۄں چںگّا سمجھدے سن۔ پِچھلے دِن دی واہ-واہ پِچھّۄں اِہ ہار چۄکھی چُبھدی سی۔ آلا سِںگھّ اُٹھّ کے آپݨی ہویلی نُۄں ٹُر پِیا۔

اۄتھے مُربِّیاں والا مںگّل سِںگھّ آئِیا ہۄئِیا سی۔ مںگّل سِںگھّ آلا سِںگھّ دا لںگّۄٹِییا یار سی۔ پر دُۄر ہۄݨ کرکے دۄویں گھٹّ ودھّ ہی مِلدے سن۔

"مںگّل سِںہّاں٬ تَینُۄں آکھِیا سی ناں٬ آہلݨِئۄں ڈِگّا بۄٹ مُڑ نہِیں وِچّ پِیا کدی۔ پِںڈّۄں نِکل کے تُۄں اسلۄں بیگانا ہۄ گِیا ایں۔" آلا سِںگھّ نیں اُلہاما دِتّا٬ تے پھیر ہۄر گلّاں ہُںدِّییاں رہِییاں٬ مال ڈںگّر دِییاں٬ فسلاں دِییاں٬ گواںڈھی پِںڈّاں دِییاں٬ گڈّی دِییاں٬ بھۄئِں دِییاں۔"

" آ پِںڈّ چلِّیئے آلا سِںیاّں٬ ٹپّ ہیٹھ بہاںگے٬ جھٹّ٬ کۄئی گلّ کراں سُݨاںگے۔" مںگّل سِںگھّ نیں سلاہ دِتّی۔

"پِںڈّ تے اسلۄں کھچّ ہۄ گِء اے۔ بںدّا تے مُڈھّۄں رِہا ای کائی نہِیں ناں۔ مُںڈِّیر تے بھُۄتری ہۄئی تے ہر ویلے کاواں رَۄلی پائی رکھّدی اے۔ ناں کۄئی سُر سُیاد دی کرنی تے ناں کۄئی سُݨنی۔ مَینُۄں تے پِںڈّ اسلۄں اُجاڑ لگّدا اے؛ اُجاڑ۔ مَیں نئیِں جاݨا اۄتھے کدی۔"

کۄل ہی بیری ہیٹھ بدھّا دھَۄلا ڈھگّا اُگالی کر رِہا سی۔ اُسدے پکّے ہۄئے کنّ 'تے اِکّ کاں چُںجھّ مار کے لہُۄ کڈھّ رِہا سی٬ پر بُڈھّا ہۄئِیا ڈھگّا آپݨے لمّے سِںگّاں نال اُسنُۄں ہٹاںدا نہِیں سی۔

سڑک تے ملک دا نَۄکر پِںڈّۄں اخبار لِیائُݨ لئی گھۄڑی تے چڑھِیا جا رِہا سی۔ آلا سِںگھّ نیں اُسنُۄں ویکھِیا٬ پر اجّ کوائِیا ناں۔