وِچار ادھِین مُدّا ہَے اُردُۄ اتے شاہمُکھی وِچّ پُۄرِییاں ماتراں کِئۄں نہِیں ٹائیِپ کِیتِییاں جاںدِییاں۔ پر پہِلۄں لِپِّییاں وارے کُجھ ذرُۄری نُکتے سںکھّیپ وِچّ وِچار لئے جاݨ تاں ٹھِیک رہیگا۔ اسِیں سارے جاݨدے ہاں کِہ ہر اِکّ بھاشا دا ہَۄلھی-ہَۄلھی تے کُدرتی وِکاس ہۄئِیا٬ پہِلۄں بۄلݨ لئی تے پھِر لِکھݨ لئی۔ اِس کارج نُۄں سدِییاں دا سماں لگِّیا۔ بھاشاواں اتے لِپِّییاں دا وِکاس اجّ وی ہۄ رِہا ہَے اتے اگّے نُۄں وی ہُںدّا رہیگا۔ وِکاس ہی جِیون ہَے ہر اِکّ شَے دا۔ وِکاس دی گتی اُس بھاشا جاں لِپّی وِشیش نُۄں بۄلݨ لِکھݨ والھِیاں دی بَۄدھکتا٬ سۄچ اتے اِچھّا انُسار ہُںدّی ہَے۔ بھاشاواں اتے لِپِّییاں نُۄں٬ اُنہاں وِچّ لِکھے گئے دھرم گْرںتھّاں نیں امرتا وی بخشی ہَے اتے جڑھ جُۄنی وی۔ سُۄجھوان وِدوان اتے ماہر بھاشا اتے لِپّی نُۄں سمِیاں دِییاں ہاݨی بݨائُݨ دے سدا یتن کردے رہِںدّے ہن۔ سماں٬ ’چۄر سِپاہی دی چال‘ وِچلے چۄر واںگ سدا اگّے رہِںدّا ہَے۔

پںجّابی دِییاں دۄ لِپِّییاں ہن۔ گُرمُکھی اتے شاہمُکھی۔ سمیں نیں بۄلݨ والھِیاں دی گِݨتی پکھّۄں شاہمُکھی نُۄں پہِلے نمبّر اُتّے لَے آںدا ہَے۔ اِنہاں وِچّۄں وِرلے ہی ہن جۄ گُرمُکھی اتے شاہمُکھی دۄہاں دے وِدوان ہن۔ ہر اِکّ وِئکتی تۄں اِہ آس رکھّی وی نہِیں جا سکدی۔ پر گُرمُکھی اتے شاہمُکھی دِییاں چںگِّییاں رچناواں دا پرِورتن اِچھّاواناں اگّے ذرُۄر پرۄسِیا جا سکدا ہَے۔ اِس کارج لئی اجۄکا کمپِّئۄُٹر اتے پْرۄگرامر٬ دۄویں ہی سمرتھّ ہن۔ پںجّابِییاں دے اِکّ دُۄجے دے جِیون ڈھںگّ نُۄں سمجھݨ لئی اِنہاں دۄہاں لِپِّییاں دا آپسی پرِورتن بہُت ذرُۄری ہَے تے سہی ڈھںگّ ترِیکا ہَے۔

لیکھک 25, 30 سال تۄں گُرمُکھی شاہمُکھی پرِورتن دِییاں سمسِّیاواں نُۄں سُلجھائُݨ دے یتناں وِچّ ہَے۔ گُرمُکھی٬ شاہمُکھی دا دُپاسی پرِورتن دۄ وِدھِییاں نالھ کِیتا جا سکدا ہَے۔ 1. اکھّر تۄں اکھّر دا٬ جِنہاں دی کُلّ گِݨتی سَۄ کُ دے کرِیب بݨدی ہَے۔ اِہ سَۄکھا ترِیکا ہَے۔ پر اِس لئی چاہِیدا ہَے کِہ جِتھّۄں تِیکر ہۄ سکے٬ دۄہاں لِپِّییاں دے اکھّر سماناںتر ہۄݨ, جۄ ہن نہِیں۔ اِس لئی کِتے ناں کِتے سمجھَۄتا کرنا پَیںدا ہَے۔ 2. شبد تۄں شبد دا۔ ہۄ اِہ وی سکدا ہَے پر شبداں دی گِݨتی لکھّاں٬ کرۄڑاں بھاو اسِیم ہَے تے پْرۄگرام سِیمت شبداں دا ہی بݨائِیا جا سکدا ہَے۔ سَۄکھ اتے درُستی لئی پرورتن لئی دۄہاں وِدھِییاں دا سُمیل ہی ٹھِیک رہِںدّا ہَے۔

اِنہاں پرِوتناں وِچّ وڈّی سمسِّیا ہَے لِکھݨ سمیں رچناواں وِچّ بݨدِییاں ماتراں دا ناں لائُݨا۔ ماتراں دی اݨہۄںد وِچّ واک دے سںدّربھ وِچّ پاٹھک سۄجھی انُسار شبد نُۄں آپے ہی سمجھدا ہَے تے سۄجھی ہر اِکّ دی آپۄ آپݨی ہُںدّی ہَے۔ اِس وِچار نُۄں وِدواناں نیں وی پروان کر لِیا ہَے کِہ اِس وِدھی انُسار ارتھاں نالھ انرتھ ہُںدّے دیکھے سُݨے گئے ہن۔ اِہ کاروائی شاہمُکھی نُۄں گُرمُکھی وِچّ اُلتھائُݨ ویلے سِکھر اُتّے دیکھی گئی ہَے۔

پرورتن سبںدھّی سہی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ جے شاہمُکھی وِچّ بݨدِییاں سارِییاں ماتراں لائیِیاں جاݨ تاں شاہمُکھی تۄں گُرمُکھی پرورتن اِکّ بچِّیاں دی کھیلہ بݨ جاںدا ہَے اتے ہۄویگا وی لگبھگ سَۄ پْرتِیشت ٹھِیک۔ اِنِییاں لابھدائِک ہۄݨ تے وی شاہمُکھی وِچّ سارِییاں ماتراں کِئۄں نہِیں لائیِیاں جاںدِییاں٬ اِس سبںدھّی لیکھک ولّۄں اُردُۄ دے وِدواناں اگّے سمیں سمیں سوال اُٹھائے گئے ہن۔ تے اُتّر کُجھ اگّے لِکھے انُسار مِلھے ہن۔

1. دھارمک گْرںتھّاں وِچّ ماتراں دی بہُت گھٹّ ورتۄں ہَے٬ اِس لئی آم لِکھتاں وِچّ وی ماتراں نہِیں لائیِیاں جاںدِییاں۔ (سُۄچنا: لیکھک نیں سمرالھے مسجِد وِچّ جا کے آپ دیکھِیا کِہ کُران شرِیپھ وِچّ پُۄرِییاں ماتراں لگِّییاں ہۄئیِیاں ہن۔ جدۄں اِسدی چرچا اُردُۄ لِکھارِییاں نالھ کِیتی تاں٬ “گھٹّ پڑھِیاں نُۄں کُران شرِیپھ دی سہی سمجھ دیݨ لئی اِہ لائیِیاں گئیِیاں ہن۔ ورنا اسلی کُران شرِیپھ وِچّ پُۄرِییاں ماتراں نہِیں لائیِیاں گئیِیاں۔” اُتّر مِلھِیا سی۔ پر اِہ ورتارا گُرمُکھی وِچّ نہِیں۔ اِس دے دھارمک گْرںتھّاں وِچّ ماتراں پائُݨ دی آپݨی گرامر ہَے اتے آم رچناواں وِچّ ہۄر۔ گُرمُکھی لِپّی وِچّ لۄڑ انُسار وِکاس ہۄ رِہا ہَے٬ جِسدِییاں سپشٹ اُداہرݨاں بھائی کانہ سِںگھّ نابھا رچِت مہانکۄش وِچّ اتے پُراݨی تے اجۄکی پںجّابی دا مُکابلا کر کے دیکھِییاں جا سکدِییاں ہن۔

2. لِکھاری دا سُستی مارن دا سُبھاء۔ پر سُستی گُرمُکھی وِچّ گھٹّ اتے شاہمُکھی وِچّ ودھّ کِئۄں ماری جاںدی ہَے؟ ماتراں گھٹّ پائُݨ والھِیاں دی دلِیل ہَے کِہ جدۄں اِنہاں دے پائُݨ تۄں بِناں ہی سر جاںدا ہَے٬ پھِر وادھُۄ کھیچلھ کِئۄں کِیتی جاوے؟

3. شاہمُکھی (اُردُۄ) وِدوان پُۄرِییاں ماتراں لِکھݨ والھے نُۄں اناڑی سمجھدے ہن اتے گھٹّ پائُݨ والھے نُۄں پہُںچِّیا ہۄئِیا وِدوان۔ ہر کۄئی آپݨے آپ نُۄں اِکّ پہُںچِّیا ہۄئِیا وِدّوان ہی سمجھِیا جاݨا چاہُںدّا ہَے۔

4. کۄرٹ کچہِری دی بھاشا دے لِکھݨ دی رُچی سںکھّیپ ہتھّ لِکھت (شَۄرٹ ہَیںڈ) ولّ نُۄں تۄردی ہَے تاں کِہ ہاکم دے بۄلݨ دے نالھ-نالھ ہی لِکھِیا جاوے اتے کۄئی بھاگ رہِ ناں جائے۔ اُردُۄ بھاشا٬ جۄ شاہمُکھی دی ماں ہَے٬ کئی سدِییاں تِیکر پںجّاب دی سرکاری درباری بھاشا رہی ہَے۔ سۄ لِکھاری چھیتی لِکھݨ لئی ماتراں لِکھݨِییاں چھڈّ دِںدّے ہن۔

5. شاہمُکھی تے اُردُۄ پہِلۄں پْرِںٹّ کرن لئی کمپّۄذ کرن دے یۄگ نہِیں سن۔ سۄ اخبار٬ کِتاباں پہِلۄں کاتِباں ولّۄں ہتھّ نالھ لِکھِییاں جاںدِییاں سن۔ کاتِب گھٹّ تۄں گھٹّ سمیں وِچّ ودھّ تۄں ودھّ لِکھݨ لئی پُۄرِییاں ماتراں پائُݨ دی کُتاہی کر جاںدے سن۔ پاٹھکاں کۄلھ اُدۄں وی تے اجّ وی سِوائے اِس کمذۄری نُۄں سوِیکار کرن دے کۄئی دُۄسرا راہ نہِیں رہِ جاںدا سی۔ جے پاٹھک کِںتُّۄ پْرںتُّۄ اُٹھائُݨ تاں پْرِںٹّر کۄلھ وی ٹھِیک چھاپݨ تۄں بِناں کۄئی ہۄر راہ باکی ناں ہۄوے۔ اسل وِچّ پُۄرِییاں ماتراں ناں پائُݨ دا وڈّا کارن اِہۄ ہی جاپدا ہَے۔

میری سُۄجھ انُسار کمپِّئۄُٹر دے آ جاݨ نالھ اُپرۄکت کارناں وِچّۄں جے سارے نہِیں تاں بہُتے کارن اجّ الۄپ ہۄ چُکّے ہن۔ آس کِیتی جاںدی ہَے کِہ ہُݨ شاہمُکھی لِکھݨ جاں ٹائیِپ کرن والھِیاں نُۄں پُۄرِییاں ماتراں پائُݨ ولّ مۄڑا کٹّݨا چاہِیدا ہَے۔ پر کٹّدا دِکھائی نہِیں دے رِہا۔ کِئۄں؟ اِہۄ ہی اجّ دا وڈّا مسلا ہَے۔ جے رۄگ لگّ پوے تاں اُسدا بھۄگ وی پائِیا جا سکدا ہَے۔

اِسدا کارن جاݨن لئی مَیں ’کَینیڈِیئن پںجّابی ساہِت سبھا ٹۄراںٹۄ‘ دی جُلائی 21, 2024 دی مِیٹِںگّ وِچّ اِہ مُدّا پیش کِیتا۔ کِئُںکِہ اِس وِچّ بہُت سارے پاکِستانی وِدوان جِویں کِہ اۄرِیئَںٹل کالج لاہَۄر دی پْرِںسِّیپل تے اِںسٹِیچِئۄُٹ آپھ پںجّابی اَیںڈ کلچرل سٹڈِّیذ دی ڈائِرَیکٹر ڈا. نبِیلا رہِمان٬ پْرۄ. آشِک رہِیل٬ ہذرت شام سںدھُّۄ٬ سمِیئُلّا خان٬ رۄبِینا نسِیم٬ مکسُۄد چَۄدھری٬ رشِید ندِیم٬ ذاہِدا رہِیل٬ اہِمد فَیسل سدِیک٬ خالِد وِرک٬ مُہمّد اُسمان خان٬ مہُمّد سلِیم٬ مہُمّد اُمَید وِرک٬ فَیسل اِلِیاس٬ سلِیم جاوید آدِ اِس ہاذر سن۔ پر کِسے ولّۄں وی کۄئی ڈھُکواں اُتّر نہِیں مِلِیا۔ کیول پْرۄپھَیسّر آشِک رہِیل ہۄراں نیں کِہا٬ “اِسدا اُتّر مَیں 2008 وِچّ دے چُکِّیا ہاں۔” مَیں اِس نُۄں آپݨے سوال دی وِرۄدھتا وجۄں لِیا۔

اگلے دِن مَیں رہِیل ساہِب نُۄں پھۄن اُتّے اُہ کارن دۄبارا دسّݨ لئی بینتی کِیتی۔ اُنہاں کۄئی کھاس نہِیں دسّے۔ سگۄں اِہ جاݨکاری دِتّی کِہ اُنہاں نیں تاں میرے ہکّ وِچّ گلّ کِیتی سی۔ کھَیر مَیں تے رہِیل ساہِب کئی دہاکِیاں تۄں اِکٹھّے کمّ کردے آ رہے ہاں۔ اُہ بہُت ہی ودھِییا اِنسان وی ہن تے وِدوان وی ہن۔ مَیں اُنہاں دا دِلۄں ستکار کردا ہاں٬ بھاویں کِہ اُہ میری جگِیاسا دی پُۄرتی نہِیں کر سکے۔ پر اُنہاں نیں بہُت سارِییاں کِتاباں گُرمُکھی تۄں شاہمُکھی وِچّ لِپِّییاںتر کِیتِییاں ہن۔

مَیں اُردُۄ شاہمُکھی دے لِکھارِییاں نُۄں کھاس کرکے اتے ہر بھاشا دے لِکھارِییاں نُۄں آم کرکے بینتی کردا ہاں کِہ سُستِییاں٬ لاپرواہِییاں لِپِّییاں نُۄں غلت دِشاواں ولّ تۄردِییاں ہن۔ کِرپا کرکے اپݨِییاں رچناواں وِچّ سہی اتے پُۄرِییاں ماتراں دی ورتۄں کرۄ۔ سہی گلّ تاں اِہ وی ہَے کِہ اکھّراں٬ شبداں٬ ماتراں دی سہی ورتۄں جِنّی ذرُۄری ہَے٬ پںکّچُۄئیشن چِنّہاں دی سہی ورتۄں وی اُنّی ہی ذرُۄری ہَے۔ پںکّچُۄئیشن دی غلت ورتۄں کئی پرماݨت لِکھاری وی آم ہی کر جاںدے ہن۔ ساڈِییاں اجّ دِییاں کِتاباں اتے اخباراں رسالے اِس دے چشمدِید گواہ ہن۔

اںتّ وِچّ مَیں وِدواناں اگّے بینتی کردا ہاں کِہ سوال ادھِین مُدّے - اُردُۄ شاہمُکھی لِکھݨ سمیں بہُتِییاں ماتراں کِئۄں چھڈّ دِتِّییاں جاںدِییاں ہن - کی اِہ سہی ہن جاں غلت٬ سبںدھّی جۄ وی تُہاڈے وِچار ہن٬ اُنہاں تۄں جاݨُۄ ذرُۄر کروائۄ۔ تُہاڈے وِچار بھوِکھّ وِچّ لِپِّییاں دے سُدھار٬ وِکاس لئی لاہیوںدّ ہی ہۄݨگے۔ دھنّواد۔