ستھّ وِچۄں دۄ نِیاݨے گُلّی-ڈںڈّا چُکّی جاںدے ویکھ کے تائے نیں اُنہاں نُۄں سَینت ماری۔
اُنہاں وِچۄں اِک مُۄںہ وِچ اُںگل لَے کے سںگّدا سںگّدا تائے دے نیڑے آ گِیا٬ پر دُۄجا جھگّے ہیٹھ گُلّی لُکا کے اگاںہ نسّ گِیا۔
“اَۄہ کہِںدّا سی کُش اُئ؟” کۄل آئے مُںڈّے دی باںہ پھڑ کے تائے نیں پُچھِّیا۔
“اُہ٬ اُہ ماگھے کا۔”
“ماگھے کا کی اُئ؟”
“ماگھے کاݨے دا بھتِیجا۔”
“گھگّے ڈھِیںڈُۄ دا مُںڈّا؟”
مُںڈّے نیں “ہاں‘ وِچ سِر ہلا دِتّا۔ تائِیا آپݨِییاں سںگھّݨِییاں مُچھّاں وِچۄں مُسکرائِیا تے مُۄںہ مُںڈّے دے ہۄر نیڑے کر کے ہَۄلی جِہی بۄلِیا٬ “ تے تُۄں سںتّے بُجھڑ دَیں ناں؟ تیرے بابے دا ناں تَینُۄں پتَے؟”
مُںڈّے نیں جِیبھ باہر کڈھّ کے تائے تۄں باںہ چھُڈاںدِیاں سںگّ کے مُۄںہ پاسے کر لِیا۔
“دادی دِیا کھسما٬ آودے بابے دا ناں نہِیں پتا؟ دسّ “کِسُۄ مُکھتِیار اےَ کِہ پھِڈُّۄ راںجھا؟”
تائِیا اُچی ساری ہسِّیا٬ پر مُںڈّا مُۄںہ وِچ اُںگل پائی٬ گلی دے اگلے سِرے ’تے سہِمے کھڑۄتے٬ آپݨے گُلّی والے بیلی ولّ جھاکدا٬ باںہ چھُڈائُݨ دا یتن کردا رِہا۔
“چںگّا چلّ ایہۄ دسّ بئی پُتّ کِیہدَیں؟”
“لالُۄ دا۔” مُںڈّے نیں چھیتی دیݨی جُیاب دِتّا۔
“گُرمُکھ کے لالُۄ دا؟”
“ہُۄں!”
“لگدا ’ہُۄں‘ دا! نانی دِیا یارا٬ ناں بابا٬ ناں تائِیا٬ ’ہُۄں‘ اِہ کِیہنے متّ دِتّی اےَ اُئ تَینُۄں؟”
مُںڈّے دا سںگّ تے سہِم نال مُۄںہ لال ہۄ گِیا۔ تائے دا بھارا چِہرا وی بھکھ گِیا۔ اُس رتا کھرہوِیں آواذ وِچ پُچھِّیا٬ “مَیں تیرا کی لگدَیں بھلا؟”
مُںڈّا گُمّ-سُمّ کھڑۄتا رِہا۔
“اۄئ کُش تاں بۄل نانکِیاں دِیا جمِّیاں؟”
اۄویں سہِمے ہۄئے مُںڈّے دے مُۄںہۄں ’تائِیا‘ نِکل گِیا۔
“دُر پھِٹے مُۄںہ تیرے جمّݨ دے۔ مَیں تیرے پِئۄ دا وی تائِیا تے تیرا وی تائِیا؟
اِہ سکِیری کِدھرۄں بھالی اےَ اُئ تَیں؟ گھرے تیری کۄئی دادی٬ بیبے وی ہَے متّ دیݨ والی کِہ جمّ کے بھُۄںڈاں دِییاں گرۄلِییاں آںگُۄں رۄڑھ ای چھڈّے اۄ؟”
تائے نیں باںہ چھڈّ کے اُہدے گھۄنے سِر ’تے پۄلی جِہی چُپیڑ ماری۔ مُںڈّا باںہ چھُٹّدِیاں ای شُۄٹ وٹّ کے آپݨے بیلی نال جا رلِیا۔ اُتھۄں اُہ دۄئیں پِچھاںہ مُڑ مُڑ جھاکدے چھپّڑ ولّ بھجّ گئے۔ تائے نیں اِک واری اُنہاں ولّ ویکھِیا تے گمبھِّیر ہۄ کے آپݨے کھُۄںڈے نُۄں پلۄسݨ لگّ پِیا۔
تکڑا دِن چڑھ گِیا سی٬ پر اجے تائیِں تائے دا کۄئی ستھّ والا بیلی نہِیں سی آئِیا۔ چِتّ کاہلا پَیݨ لگّ پِیا۔ گلی وِچ وی سُنّ-سراں ای لگدی سی۔ بھُلّراں دے گھرۄں٬ اِک بہُۄ گۄہے دا ٹۄکرا لَے کے باہر نِکلی سی٬ اُس پِچھّۄں کۄئی نہِیں سی دِسِیا۔
“کی ہُںدّا جاںدَے جمانے نُۄں٬” تائِیا آپ مُہارا ای بۄل پِیا۔ تے اُس اِک وار مُڑ آسے پاسے نِگہا ماری۔ “راما وی پتا نہِیں مر گِیا کِہ جِئُںدَے۔ پُچھّۄ تاں آکھُۄ٬ ’بہُۄیاں سدیہاں چاہ نہِیں کر کے دِںدِّییاں۔‘ بھلا پُچھّݨ آلا ہۄوے٬ اَیہۄ جِییاں بہُۄیاں نُۄں پھاہے دیݨَیں! اِنہاں نُۄں سہیڑ کے کِئۄں لِیاںدا سی؟ ایدُۄں تاں…۔”
پر کۄئی مںدّا بۄل بۄلݨۄں رُک کے٬ تائِیا کھُۄںڈے دا آسرا لَیںدِیاں اُٹھ کھلۄتا۔
اِںدر کارِیگر دے کارکھانے ولّ تُردِیاں پھیر آپ مُہارا بۄلݨ لگّ پِیا٬
“اگّے دِن چڑھدے نال بُڑھِیاں-ٹھیرِیاں نیں ستھّ وِچ آ بَیٹھݨا٬ گھرے نُۄںہاں دھِییاں نیں سَۄ کمّ کرنے ہۄݨے٬ بُڑھِیاں تۄں پلّے کردِییاں پھِرن کِہ گۄہا-کُۄڑا نبیڑن۔ نالے بںدّے دا بُڑھِییاں کۄلے کمّ کی۔ پر ہُݨ گُرمُکھ ارگے وی ٹھرکے پھِردے٬ اکھے بہُۄیاں نُۄں گھُںڈّ کڈھّݨ دی ذرُۄرت ہی کِیا اےَ؟ “ آہۄ! نُۄںہ سہُرے دی سالی٬ بابا پۄتِییاں دا ماسڑ! جے سںگّ-چھرم ای ناں رہی تاں بںدّے وِچ تے پشُۄ وِچ پھرک کی ہۄئِیا ۔”
“اۄئ کِیہدے نال سُکھمنی دے ارتھ کردا آئُںدَیں بئی؟” اِںدر نیں بٹھّل وِچ اگّ ’تے سُکّے سکّ سُٹّدِیاں٬ دُۄرۄں ای اُہدا سُیاگت کِیتا۔
“ارتھ کِیہدے نال کرنے اَیں اِںدر سِیاں٬ آودے ای رۄݨے رۄنے اَیں۔” کھُۄںڈے دے آسرے آپݨے بھارے سرِیر نُۄں بۄچدا اُہ اِںدر دے ساہمݨے مُڈھّی ’تے جا بَیٹھا۔ دھُکھدے سکّاں دے نِگھّے دھُۄںئیں وِچ ہتھّ پائُںدِیاں اُہ پھیر آپ مُہارا ای بۄلݨ لگّ پِیا٬ “اِںدر سِیاں٬ تُۄں تاں گِیان-بان پُرچھ اَیں٬ اِہ دُنِییاں نُۄں ہُںدّا کی جاںدَے؟ مَیں تڑکے دا ستھّ وِچ آ کے بَیٹھاں٬ کۄئی چِڑی نہِیں پھڑکی! کھبرے گھرِیں بَیٹھے لۄک کی گِیتا دا پاٹھ کردے اےَ؟ اگّے ٹِکّی چڑھدی نال مار رَۄݨکاں لگّ جاݨِییاں۔ بُڑھِیاں-ٹھیرِیاں نیں٬ مُںڈِّیاں-کھُںڈِّیاں نُۄں مکھَۄل کرنے۔ ہُݨ ابّل تاں کۄئی آپ ای کُس نہِیں کہِںدّا٬ جے کہِ بَیٹھے تاں اُدھڑ کے اگّۄں گل پَے جاݨگے۔ بھلِئۄ بںدِّئۄ! اِہ تاں سۄچۄ بئی جے پِںڈّ وِچ اَینا ای سہِچار ناں رِہا تاں پھیر اِتھے رہِ کے کی کرنَیں٬ باہر کھیتِیں ناں جا کے چھپّر پا لاںگے؟ ہَیں بئی اِںدر سِیاں؟”
“پائی تاں جاںدے اےَ۔ ہُݨ تیرے ساہمݨے تُلّہی کِیاں نیں٬ ارجݨ کِیاں نیں٬ تۄتُۄ نمۄلِیئے نیں٬ سارِیاں نیں کھیتِیں جا کۄٹھے پائے۔ جدۄں پُچھِّیئے کِمے اۄں٬ آکھݨگے٬ ’وِیہ اَیں بھراوۄ٬ سِیاپے ’چۄں نِکلے!’ لَے٬ پِںڈّ نُۄں ’سِیاپا‘ ای دسدے اےَ!”
تائے نیں گہُ نال اِںدر دے مُۄںہ ولّ دیکھِیا تے اُہدے متھّے دِییاں بھارِییاں تِئُڑِییاں سںگھّݨِییاں ہۄ گئیِیاں۔
“دُر فِٹے مُۄںہ!’ گھِرݨا نال تائے نیں بٹھّل وِچۄں دھُکھدا سکّ چُکّ کے٬ اُس نالۄں مچِّیا ہِسّا جھاڑِیا تے آپݨے پاسِیں کھِلرے اِںدر دے تِکھّے سںدّاں ولّ جھاک کے کھرہوِیں اواذ نال بۄلِیا٬ “اِںدر سِیاں کدے کدے تاں اَیں جِیء کردَے٬ بئی آہ جِہڑے اجّکلّہ دے مُںڈّے-بہُۄیاں فُۄں-پھُۄں کردے پھِردے اےَ ناں٬ اِنہاں دِییاں پھڑ کے کُہاڑے نال لتّاں چھاںگ دِیاں٬ تے۔”
“مُںڈّے-بہُۄیاں تَیتھۄں لتّاں چھںگَّۄݨگے کِہ آپݨِییاں چھاںگݨگے؟” اِںدر آپݨی کھۄدی٬ کرڑ-برڑی داڑھی ’تے ہتھّ پھیردِیاں بۄلِیا٬ “اسل وِچ بائی سمیں دی گلّ ہُںدّی اےَ٬ جِہۄ جی وا٬ اۄہۄ جِیا اۄہلا۔ تیرے میرے ارگِیاں دے ہُݨ ذمانے ای نہِیں رہے۔”
“چھڈّ جار٬ کی گلّاں کردَیں٬ مَیں تاں دۄہاں نُۄں آکھِیا وِئَے٬ بئی جے تاں بںدّے بݨ کے چلۄگے تاں سبھ کُجھ تھۄڈا۔ جے بہُتی چِیں-وِیں کِیتی تاں سالِئۄ٬ ساری ذمِین کُڑِییاں دے ناں لُیا دُۄں٬ تُرے پھِرِئۄ ڈںڈّے وجَۄںدے! ویکھ لَے کنّ وِچ پائے نہِیں رڑکدے۔ اُہ چھۄٹی بہُۄ ماڑا جِہا اُچی-نِیوِیں ہۄݨ لگّی سی٬ مَیں اِک دِن وِہڑے وِچ کھُۄںڈا کھڑکا کے اَیسی دبکائی٬ اُدُۄں پِچھۄں چاہ پاݨی نُۄں دِن نہِیں چڑھن دِںدّی۔ آپے پاݨی تتّا کر کے دھر جُۄ٬ آپے۔”
“تُۄں تاں ہۄئِیا کرماں آلا جی!” اِںدر نیں تائے دی وڈِیائی کردِیاں کِہا٬
“تیری کۄئی رِیس اےَ۔ نالے جدۄں واہِگُرُۄ نیں اُلاد سلگّ دِتّی ہۄوے تاں سبھ کُجھ آپے راس آ جاںدَے۔”
“اُئ نہِیں اِںدر سِیاں٬ بںدّے وِچ آودے وِچ ساہ-ست چاہِیدَے٬ باکی سبھ گلّاں آپے راس آ جاںدِیئَں۔ جدۄں آپ ای لۄکاں دا امان ہلِّیا پھِردَے٬ تاں اُلاد کی کرُۄ؟ اہُ رامُۄ نیں نُۄںہ کی سہیڑ لِیاںدی اےَ٬ سارا دِن اُسے دِییاں گلّاں ای کری جائۄُ٬ “ہمری بہُۄ گھُںڈّ نہِیں کڈتی٬ اُہ دس جماتاں پڑھی ہۄئی اےَ۔” مُںڈّا کِتے باہر پھِردَے٬ آپ اُہنُۄں سالا اِتھے رکھّی بَیٹھَے۔ بئی کںجّر دِیا کںجّرا٬ اِہدا اِتھّے کی کمّ؟ ہُݨ دسّ٬ دُنِییاں دا کۄئی ہال اےَ۔”ہَے بیڑا گرکݨ ’تے آئِیا کِہ نہِیں؟”
اِںدر وی گمبھِّیر ہۄ گِیا سی۔ تائے نیں کۄئی ہۄر کتھا چھیڑ لئی٬ پر پرتاپے کا سِیری تاپا کہی تلپَۄݨ آ گِیا۔ اِںدر نیں کہی پھڑ کے پاسے رکھّدِیاں کہِ دِتّا٬ “بِںدّ کُ نُۄں لَے جِیں٬ اجے بائی نال گِیان گۄشٹ کردے اَیں۔
“تُۄں بھراوا گِیان گۄشٹاں پھیر کر لِیں٬ مَیں تاں جے بِںدّ کُ ناں گِیا٬ میری تاں پرتاپے دا سذادا سںگھّی گھُٹ دُۄ۔”
“تَیتھۄں کُجھ نہِیں سرُۄ اۄئ کجاتے۔” تائے نیں اُس ولّ ہِرکھ کے وِںہّدِیاں کِہا۔
“تائِیا٬ گھُگّی کی جاݨے ستگُر کِییاں باتاں۔” تاپے نیں پَیراں بھار بٹھّل دے نیڑے ہۄ کے بہِںدِّیاں کِہا٬ “تُۄں تاں گھرۄں ’بیدکھل‘ ہۄئِیا پھِردَیں۔ پرتاپے کے مُںڈّے تاں ہُݨے اَیڈے چکّمیں ہۄئے فِردے اےَ٬ اکھے اسمان ساڈا ای کھڑھائِیا کھڑھَے۔ پرتاپے ویلے تاں کدے ٹُکّ دا بھۄرا وی مِل جاںدا سی٬ ہُݨ تاں آکھݨگے٬ چاہ وی گھرۄں کر کے لِیائِیا کرۄ۔ آہ ویکھ٬ دُدھّ دا پئۄُیا٬ چاہ تے گُڑ دی ڈلی نال لَے کے چلِّئَں۔ ڈبّا کھیت رکھّ چھڈِّئَے۔ جدۄں تلب ہۄئی٬ آپے کر کے پِیئۄُں٬ کۄئی بات نہِیں پُچھّدا۔”
جدۄں تاپے نیں آپݨے مُۄکے دے پِچھلے لڑ نال بنّہِیاں نِکّ-سُکّ وِکھائِیا تاں تائِیا سچِّیں ہَیران ہۄئِیا٬ پر اِںدر نُۄں کۄئی ہَیرانی ناں ہۄئی۔ اُس آپݨی گلّ دُہراںدِیاں کِہا٬ “چںگّا تُۄں اجے گھرے گیڑا مارِیا٬ پھیر مُڑدا لَے جِیں۔ اجے تاں جار ہڈّ ای نہِیں جُڑے٬ ٹھںڈھّ تاں ویکھ اُتۄں کِنّی پَیںدی اےَ۔”
“آہۄ چاچا٬ تَینُۄں ٹھںڈھّ تاں لگُّۄ ای!” تاپا اُٹھ کے کھڑھا ہُںدِّیاں کُجھ وِئںگّ نال بۄلِیا٬ “آودے اڈّے ’تے بَیٹھَیں٬ کِسے سالے دی مِینمیکھ نہِیں٬ جۄ آکھۄں ستّ اےَ٬ چںگّا پھیر مَیں ہُݨے آئُنَے”لَے٬ چاچا بݨ کے کرادِیں ہُݨے٬ چںگّا؟
تائِیا بھۄلا تاپے دی گلّ سُݨ کے اُںج ای گُمّ ہۄ گِیا سی۔ اچانک اُہنُۄں جاپِیا جِویں اُہ کِسے ہۄر پِںڈّۄں آ کے وسِیا ہۄوے۔ اِںجھ سِیری بۄتلاں وِچ دُدھّ پائی٬ چاہ دِییاں پُڑِییاں٬ گُڑ پلّے بنّہی٬ اُس ’آپݨے پِںڈّ‘ تاں کدی نہِیں سن ویکھے۔ اُنہاں دے سِیری نُۄں تاں ہُݨ وی مُںڈِّیاں دے نال دی چاہ مِلدی سی؛ نال دی رۄٹی مِلدی سی؛ اُہ آپ ساری اُمر اِویں کردا رِہا سی۔
“چںگّا بئی اِںدر سِیاں٬ مَیں وی چلدَیں۔” تائے نیں اُٹھدِیاں کِہا۔
اِںدر نیں دۄ تِنّ وار اُہنُۄں بَیٹھݨ لئی کِہا٬ پر تائِیا لمّا ہئُکا بھر کے “واکھرُۄ٬ واکھرُۄ٬ تیرے رںگّ” کہِںدِّیاں باہر نِکل گِیا۔
گلی وِچ آ کے اُہنے چڑھدے ویکھِیا تاں کُجھ بںدّے تُرے آئُںدے دِسے۔ اُہ رُک کے گہُ نال اُدھر تاڑن لگّ پِیا٬ پر کۄئی پچھاݨ نہِیں آئی۔ بںدّے ہۄر نیڑے آ گئے٬ اُہ پھیر وی ناں پچھاݨ سکِیا۔ جدۄں اُہ چار کرماں دی وِتھّ ’تے رہِ گئے٬ تاں کِتے جا کے سںتّۄکھ ڈھِلّۄں کے سِیری دی پچھاݨ آئی۔ اُس سِر اُتے وڈّا سارا بِسترا چُکِّیا ہۄئِیا سی٬ پر نالدِیاں نُۄں اُہنے اجے وی نہِیں پچھاݨِیا۔ “تائِیا ستِ سْری اکال! تکڑَیں؟” سِیری دے مگر آئُںدے گۄرے نچھۄہ گبھّرُۄ نیں مُسکراںدِیاں کِہا تے کُچھّڑ چُکّے مُںڈّے دے دۄئے ہتھّ اُتاںہ کردا بۄلِیا٬ “بابا جی کۄ گُڈّ مارنِںگّ بۄلۄ!”
پر بھۄلا جِویں ٹھٹھمبّر گِیا۔ اُہنُۄں اینی کُ گلّ سمجھ آ گئی کِہ اُہ سںتّۄکھے ڈھِلّۄں دا مُںڈّا ہۄ سکدا سی جِہڑا ہوائی جہاذاں والی پھَۄج وِچ نَۄکر سی٬ پر اُہدے کُچھّڑ چُکِّیا٬ ربڑ دے باوے ورگا٬ لال کھٹّی کۄٹی تے پشم دے ٹۄپے والا نِیاݨا تے اُہدے مگر آئُںدی لمّے لال کۄٹ والی شہِرن کُڑی دی٬ اُہنُۄں کۄئی سمجھ نہِیں سی آ رہی کِہ اُہ کَۄݨ سی۔ اُہنُۄں چںگّی ترہاں یاد سی کِہ سںتّۄکھے دا اِہ مُںڈّا اجے وِیاہِیا نہِیں سی۔ “کِہڑَے؟” بھۄلے نیں ستِ سْری اکال دا جُیاب دِتّے بِناں٬ اُس دے مُۄںہ ولّ تکدِیاں پُچھِّیا۔
“مَیں سںتّۄکھے دا پِیلُۄ اَیں تائِیا٬ پچھاݨِیا نہِیں؟”
“پچھاݨ تاں لِیا٬ پر ہاء کی”?” ہر شبد ہَیرانی نال تے لمکا کے بۄلدِیاں بھۄلے نیں کِہا٬ تے چُپّ کر کے٬ ادھّ نںگّا سِر کری٬ ہتھّ وِچ مہِں دے لیوے ورگا کالا جھۄلا جِہا لمکائی٬ بۄتے دے پِچھّے-پِچھّے تُری جاںدی اُس کُڑی ولّ اِئۄں جھاکݨ لگّ پِیا جِویں اُہنُۄں گلّ ای بھُلّ گئی ہۄوے کِہ اُس کی پُچھّݨا سی۔
پلوِںدّر اُچی ساری ہسّ کے٬ کُچھّڑ چُکّے مُںڈّے نُۄں اُتاںہ اُگاسدِیاں بۄلِیا٬
“اِہ تائِیا تیری نُۄںہ اَیں!”
بھۄلے دی جِویں جِیبھ ٹھاکی گئی ہۄوے۔ اُہ آپݨی اِس ’نُۄںہ‘ نُۄں گھُۄردا رِہا۔
“تَینُۄں تاں تائِیا جِویں چَۄںدھی ای لگّ ’گی۔” تائے دے مۄڈھے اُتے ہتھّ رکھّدِیاں٬ ٹھہاکا مار کے پلوِںدّر نیں پھیر کِہا٬ “تُۄں کھُۄہ دے ڈڈُّۄ آںگُۄں ساری اُمر تسِیلۄں اگاںہ نہِیں ٹپِّیا٬ تاہِیں اینا ہَیران ہۄئِیا کھڑھَیں ناں٬ دُنِییا تاں تائِیا چںدّ ’تے اپّڑگی!”
بھۄلا کُجھ نہِیں بۄلِیا۔ اُہ پلوِںدّر نُۄں کۄئی مۄٹی ساری گالہ کڈھّݨی چاہُںدّا سی٬ پر سارے سرِیر وِچ جِویں ستِّیا ای نہِیں سی۔ مُںڈّے نُۄں کُچھّڑ چُکّی٬ اُہنُۄں مُڑ-مُڑ چُمّدا تے اُس نال ’ہۄر ای‘ بۄلی وِچ گلّاں کردا پلوِںدّر تائے نُۄں دُپہِرے مِلݨ دا اِکرار کر کے جدۄں بۄتے دے مگر تُری جاںدی آپݨی وہُٹی نال جا رلِیا تاں تائِیا اُتھۄں ای پھیر پِچھاںہ مُڑ پِیا۔
اِںدر وی اچھۄپلے باہر آ کھڑۄتا سی۔ اُس اُہنُۄں مُڑدِیاں ویکھ کے وِئںگّ نال کِہا٬ “کِئۄں٬ ویکھے دُنِییاں دے رںگّ! اِہ سارا کُش باہرۄں-باہر ای کرائی پھِردَے۔ کہِںدَّے اِہ اۄدھرلی کۄئی بںگّالݨ اسامݨ اَیں۔ آپے سلاہ کر کے وِیاہ کرا لِیا۔ اۄتھے ای جُیاک جمّ لے٬ ہَے ودھِییا کمّ کِہ نہِیں بئی؟ ناں ہِںگّ لگّے ناں پھٹکڑی٬ رںگّ اَین کیراں لال برںگّ۔” پر تائِیا پھیر وی کُجھ نہِیں بۄلِیا۔ اُس اگّ والے بٹھّل دے کۄل آئُںدِیاں٬ ڈھِلّی آواذ ’چ کِہا٬ “اِہدے ’تے سکّ-سُکّ پا چار٬ میرے تاں پَیر ای بلا ٹھردے جاںدے اےَ۔”