پںجّاب لئی 19وِیں سدی گھۄر سںکّٹاں تے سںگھّرشاں دی سدی ہَے۔ اِہ اُہ سما سی؛ جدۄں اِکّ پاسے گۄرِیاں دی گُلامی دا جُۄلھا اُتارن لئی کتاربںدّی کرن٬ دُۄجے پاسے بھارتی سماج وِچۄں اگِیانتا٬ انپڑھتا تے اںدھّوِشواساں دا ہنیرا دُۄر کرن٬ اُنّہا وِچ سوَیمان٬ اݨکھ تے چیتنا دی جۄت پْرچںڈّ کرن اتے تِیجے بْراہݨوادی جۄکاں دی جکڑ وِچۄں گُردُیارے مُکت کرن تے شُدھ سِکھّ-سِدھاںت تے پوِتّر گُر-مرِیادا بہال کرن دی پھِکرمںدّی دے کارج سن۔ اِنہاں گھۄر سںکّٹاں٬ اَۄکڑاں تے بھِیانک بِمارِییاں تۄں کڈھّݨ لئی اُدۄں دے سماج سُدھارکاں٬ پْرچارکاں اتے کَۄمی مرجِیوِڑِیاں دے اݨتھکّ کارنامِیاں تے اتھاہ کُربانِییاں اگّے آپمُہارے سِر جھُکدا ہَے۔ اِنہاں مہان مۄڈھِییاں وِچۄں سن: گِیانی دِتّ سِںگھّ تے اِنہاں دے سمکالی ساتھی سن: پْرۄپھَیسر گُرمُکھ سِںگھّ٬ بھائی جۄدھ سِںگھّ٬ بھائی تیجا سِںگھّ٬ بھائی وِیر سِںگھّ٬ بھائی کانہ سِںگھّ نابھا٬ پْرۄپھَیسر پُۄرن سِںگھّ٬ اکالی کَۄر سِںگھّ اتے ہۄر بہُت سارے جۄ آپۄ آپݨے پھِیلڈ دے ادُتّی نائِک٬ وِدوان لیکھک٬ مہان دارشنِک٬ پوِتّر تے اُچّی سُچّی جِیون-جاچ دے مالک سن۔

اُدۄں سماج دے جن-جِیون اُتّے بْراہمݨاں دی بُری ترہاں جکڑ سی۔ جںںّمّݨ تۄں مرن تکّ بْراہمݨی رسماں دا جالھ وِچھِیا ہۄئِیا سی۔ اِس ہالت وِچ دلِتاں٬ اچھُۄتاں تے انسُۄچِت جاتِییاں دی دشا بیہدّ ترسیۄگ سی۔ دلِتاں نالھ گھۄر وِتکرا٬ تِرسکار تے گھِرݨا بھرِیا وِہار ہُںدّا سی۔ جانوراں تے اچھُۄتاں وِچ بہُتا پھرک نہِیں سی۔ اِنہاں لئی چیتنا تے چانݨ دے٬ اِذّت تے ستِکار دے اتے بھائیِچارک برابرتا دے سارے دُیار بںدّ سن۔ سِکھّاں دے آپݨے گُر استھاناں٬ گُردُیارِیاں وِچ وی گھۄر بیکدری٬ بیدردی تے نپھرت والھا وِہار کِیتا جاںدا سی۔ گُردُیارِیاں وِچ تے ہۄر دھارمِک ستھان وِچ اِکّ ترہاں نالھ اِنہا دے داکھلے 'تے پابںدّی سی۔ دلِت جاتی دے کِسے وِئکتی دے چھُہݨ نالھ تے کئی وار اِنہا دے کیول پرچھاویں نالھ اپوِتّر ہۄݨ, پتِت ہۄݨ جاں بھِٹّے جاݨ دا ڈر بݨِیاں رہِںدّا سی اتے اِنہا تۄں دُۄر رہِݨ دی مرِیادا دا بۄل بالا سی۔ ہر تھاں٬ ہر مَۄکے اِنہا دے پلّے نپھرت تے گھِرݨا پَیںدی سی۔ اجِہے دُکھدائی تے اںدھّکار ہالات وِچ گِیانی دِتّ سِںگھّ دے وِئکتِیتو دا اتے اُس دی وِدوتا تے پْرتِبھا دا اُبھار اکّاں وِچ گُلاب تے کلّراں وِچ کںوّل پَیدا ہۄݨ ورگی گھٹݨا ہَے۔

گِیانی دِتّ سِںگھّ نُۄں آپݨی ذِںدّگی دی اُساری لئی کئی بھوساگر ترنے پئے٬ کںڈِّیالے راہاں 'تے تُرنا پِیا٬ سکھت اَۄکڑاں٬ تھُڑاں٬ تْرِسکار تے نپھرت بھرے ہالات وِچ سکھت مِہنت کرنی پئی۔ پر دْرِڑھ لگن٬ کٹھۄر سِرڑ تے تپسِّیا ورگی لگن رںگّ لِیائی۔ جِس نالھ اِہ سِکھّ کَۄم دے کْراںتِیکاری٬ گَۄروشالی تے پْرتِبھاشالی نائِک بݨ کے اُبھّرے ہن۔

پںجّاب دے ذِلا پھتیہگڑھ دے پِںڈّ کلَۄڑ وِچ پِتا بھائی دِوان سِںگھّ٬ ماتا رام کَۄر دے گھر٬ 21 اپْرَیل 1850 نُۄں رامداسِییا بِرادری وِچ پَیدا ہۄئے۔ گرِیب پروار سی۔ پِتا گھر دی کھڈّی 'تے کپّڑا بُݨدے سن۔ مُشکل نالھ گُذارا ہُںدّا سی۔ پر گِیانی دِتّ سِںگھّ بچپن تۄں ہی اِکّ پھکّر٬ درویش تے جگِیاسُۄ بِرتی دے مالک سن۔ اِنہاں نیں تھاں تھاں تۄں پھِر کے بڑی مِہنت نالھ وِدِیا دے کِݨکے اِکٹھّے کِیتے۔ ادھِئَنشِیل بِرتی دے مالک گِیانی دِتّ سِںگھّ نیں وکھّ وکھّ نِرملے سادھُۄیاں تے پںڈّتاں پاسۄں بْرہم وِدِیا٬ دیو باݨی سںسّکْرِت٬ بْرِج بھاشا تے ہِںدّی دا گِیان ہاسل کِیتا۔ مُنشی سیدّ پاسۄں اُردُۄ٬ پھارسی تے اربی بھاشا دی وِدِیا لئی۔ بھارتی سبھِتا تے سںسّکْرِتی دا٬ اِتہاس تے مِتھہاس دا٬ بھارتی درشن شاستر تے نِیتی گْرںتھّاں دا نِٹھّ کے ادھِئَن کِیتا۔ بہُت لمّے سمے پِچھّۄں 1883 وِچ اِنہاں 'گِیانی' دی پْرِیکھِیا پاس کِیتی۔ اِس ترہاں اِہ آپݨے سمے دے بہُ-پکھّی وِدوتا٬ پْرتِبھا دے مالک٬ نِیتِیویتا٬ پںڈّت تے آلم پھاذل منّے جاںدے سن۔ اِنہاں دی چُمبّکی٬ پْربھاوشالی تے اذِیم شکھسِیئت دے انیکاں پاسار تے وِیاپک پرتاں ہن۔ اُہ پُراتن سِںگھّاں واںگ ہٹھی٬ جپی٬ تپی بھاونا دے بھرے ہۄئے٬ اسُۄلی تے سِرڑی سُبھاء دے پکّے گُرسِکھّ سن۔ 1884 وِچ لاہَۄر وِچ اُنہاں ٹھٹھیرِیاں دی گلی وِچ تِنّ-چھتّا مکان لِیا٬ جِس وِچ اُنّہاں پکّی رِہائِش کِیتی۔ اُہ پںجّاب دی راجدھانی لاہَۄر دے ہر کھیتر وِچ اِکّ بُلںدّ تے پْربھاوشالی اواذ سن۔ ترک٬ دلِیل٬ ڈِبیٹ تے ہاذر-جبابی وِچ اُنّہاں دا کۄئی سانی نہِیں سی۔ آپ اُکتی-یُکتی دے دھنی٬ سپشٹوادی٬ اجِتّ تے نِربھَے پْرچارک سن۔ اُہ اِکّ نِپُنّ پتّرکار٬ پْربھاوشالی ادھِیاپک تے سِدھاںتکار لیکھک سن۔ کھۄجی تے سِرڑی بِرتی دے مالک٬ سماج سُدھارک٬ مہاں پْروچنکار٬ سُلہجھے لیکھک٬ کْراںتِیکاری تے پْربھاوشالی وِیاکھِیاکار سن۔ اُہ اِکّۄ اِکّ سِکھّ وِدوان سن؛ جِنّہاں آپݨے سمے دے یُگ پرِورتک اتے آرِییا سماج دے بانی سُیامی دئِیانںدّ سرسوتی نُۄں شاستْرارتھ وِچ ہار دِتّی٬ آپݨی اُچّ لِیاکت تے وِدوتا دا لۄہا منوائِیا اتے ڈِیبیٹ وِچ لاجباب کِیتا۔

اِنہاں دی ذِںدّگی دا اِکّ اِکّ لمہا گَۄرومئی تے اِنکلابی سِکھّ اِتہاس دی سِرجݨا کردا ہَے۔ کُلّ پںجّاہ تے اِکّ سال دی آیُۄ وِچ اُنّہاں اُہ مہان کارج کِیتے جۄ اِکّ سںسّتھا ہی کر سکدی ہَے۔ اِس ترہاں اُہ وِئکتی نہِیں٬ بہُ-پکھّی تے بہُ-مںتّوی سںسّتھا ورگے مہان وِئکتی سن۔ پںجّاب وِچ اُدۄں اِسائی مِشنرِییاں تے آرِییا سماج دے پْرچار تے پْربھاو دُیارا سِکھّ-سِدھاںتاں نُۄں اتے پںجّابی سبھِیاچار نُۄں کھۄرا لائُݨ دے یتن ہۄ رہے سن۔ پںجّاب دی جُیانی پتِت ہۄ رہی سی۔ اِس دے وِرۄدھ وِچ آپ نیں آپݨی شکتِیشالی تے کْراںتِیکاری اواذ بُلںدّ کِیتی۔ پںجّابی سبھِیاچار تے سِکھّ-سِدھاںتا دی مہانتا دا پْرچار کِیتا تے اِس ہنیری نُۄں ٹھلّہݨ وِچ سپھلتا پْراپت کِیتی۔

1877 وِچ اۄرِیئَںٹل کالج لاہَۄر دی ستھاپنا ہۄئی؛ جِس وِچ آپ پںجّابی دے پْرۄپھَیسر نِیُکت ہۄئے۔ آپ آپݨے وِشے نُۄں اِتہاسک تتھّاں تے دلِیلاں دُیارا رَۄچک تے دِلچسپ بݨائی رکھݨ دے ماہر وکتا سن۔ اِنہا وِچ گھںٹِّیاں بدھّی سُرۄتِیاں نُۄں کِیلݨ تے وِشے نالھ جۄڑی رکھّݨ دی بلکاری تے شکتِیشالی سمرتھّا سی۔ آپ نِشکام سِکھّی-سپِرٹ تے مِشنری بھاوناں نالھ بھرے ہۄئے سن۔ اِنہا دا سارا جِیون سماج سُدھار تے مانوتا دی سیوا نُۄں سمرپت رِہا ہَے۔ مِتھہاس دی جِلّہݨ وِچۄں کڈھّݨ والھے٬ اِتہاس دا چانݨ دیݨ والھے تے پِیار دِییاں رِشما وںڈّݨ والھے گُرباݨی دے سمرتھّ تے پْربھاوشالی وِیاکھِیاکار سن۔ اِنہا نیں پُراتن جنم ساکھِییاں نُۄں کلاتمِک چھۄہاں دِتِّییاں٬ وِشے دی گہِرائی نالھ جۄڑِیا اتے اُنّہاں نُۄں سِدھاںتک سیدھ دِتّی۔

سال 1877 وِچ آپدا میل آپݨے سمے دے مہان کْراںتِیکاری٬ پْرتِبھاشالی تے پْربھاوشالی گُرسِکھّ پْرچارک پْرۄپھَیسر گُرمُکھ سِںگھّ نالھ میل ہۄئِیا۔ اِنہا مہان ہستِییاں نیں پںجّاب وِچ سُدھاروادی تے اگاںہ ودھُۄ لہِر دے جھںڈّے بُلںدّ کِیتے٬ چیتنا دے رݨسِںگّے تے ڈھۄل وجائے۔ ساہ-ست ہِیݨ بھارتی جںتّا وِچ اِنکلابی جاگْرِتی دِییاں جۄتاں جگائیِیاں۔ سچّائی 'تے چلّݨ, کُۄڑ تے جھُۄٹھ دِییاں کںدھّاں ڈھہِ ڈھیری کرن٬ منُکھّ ہکّاں دی راکھی لئی رݨ وِچ جُۄجھݨ تے نِسچے بھری جِتّ دا ہۄکا دِتّا۔

جِس ورگ نُۄں گُرُۄ ساہِب نیں 'رںگّریٹے گُرُۄ کے بیٹے' آکھ آپݨے سِینے نالھ لائِیا سی٬ مان سنمان دِتّا تے بھائیِچارک برابرتا دِتّی سی؛ اُسے ورگ نُۄں گُر استھانا٬ گُردُیارِیا وِچ٬ مرِیادا دی آڑ وِچ تُئ تُئ ہُںدّی ویکھ٬ اݨکھی تے سِدکی سُۄرمے کِویں سہِن کر سکدے سن؟ گِیانی دِتّ سِںگھّ تے پْرپھَیسر گُرمُکھ سِںگھّ نیں اِس دھکّے تے انِیاں وِرُدھّ٬ دھارمِک اںدھّ وِشواساں بھری مرِیادا وِرُدھّ٬ پکھںڈّ تے چھُۄت چھات وِرُدھّ٬ پُۄرے ذۄر تے جۄش نالھ اواذ بُلںدّ کِیتی۔

پر 'سچ کی باݨی نانکُ آکھَے٬ سچُ سُݨائِسی سچ کی بیلا' تۄں بیمُکھ ہۄئے٬ چِڑھے ہۄئے تے ڈرے ہۄئے٬ اکال تکھت 'تے کابذ٬ وکت دے پُجارِییاں نیں سِکھّ کَۄم دے اِنہاں دۄ اذِیم تے نایاب کَۄمی ہِیرِیاں نُۄں تے اُنّہاں دی مہانتا٬ وِدوتا تے پْرچںڈّ پْربھِتا نُۄں ڈھاہ لائُݨ لئی تے نِیواں دِکھائُݨ لئی کۄئی کسر ناں چھڈّی۔ اِنہاں نُۄں کِسے ناں کِسے کیس وِچ اُلجھائی رکھّݨ دے یتن کِیتے۔ اںتّ مہان شردھاوان٬ نِشکام تے سِرڑی گُرسِکھّ پْرچارک پْرۄپھَیسر گُرمُکھ سِںگھّ نُۄں 18 مارچ 1887 نُۄں پںتھّ وِچۄں چھیکݨ دا 'ہُکمناما' جاری کر دِتّا۔ اِہ ہُکمناما اِک کْراںتِیکاری تے بُلںدّ اواذ بںدّ کرن دا دھارمِک پھتوا سی۔ پر مںدّ بُدھّی٬ کٹھۄر چِتّ تے اِیرکھا دے بھرے پُجارِییاں نُۄں کی پتا سی:

"مر گئے٬ کٹ گئے پر ناں جھُکے اسِیں٬

ہۄر سن جۄ مر گئے ہتھّ جۄڑدے۔"

1872 وِچ 'سِںگھّ سبھا امّْرِتسر' دی وی ستھاپنا ہۄ چُکّی سی گِیانی دِتّ سِںگھّ تے پْرۄپھَیسر گُرمُکھ سِںگھّ دے یتنا دُیارا 2 نومبّر 1879 وِچ 'سِںگھّ سبھا لاہَۄر' دی ستھاپنا کِیتی گئی۔ 1883 وِچ 'کھالسا دِیوان امّْرِتسر' دی اتے اپرَیل 1886 وِچ 'کھالسا دِیوان لاہَۄر' دی ستھاپنا کِیتی گئی۔ بھاویں اِنہاں وِچ کئی ترہاں دے سِدھاںتک متّ-بھید سن؛ پھِر وی اِنہاں سبھاواں دا تے 'کھالسا دِیوانا' دا آدرش تے نِشانا گُرمتِ دا پرچار تے سماج سُدھار سی پر دائِرا آپۄ آپݨا سی٬ ڈھںگّ تے پْربھاو وی آپۄ آپݨا سی۔

پتّرکاری دے کھیتر وِچ گِیانی دِتّ سِںگھّ دی لِیاکت تے یۄگِتا نُۄں٬ مہانتا٬ وِشیشتا٬ وِلکھّݨتا نُۄں اتے اِنہا دی ساہِتک سیوا نُۄں بھُلائِیا نہِیں جا سکدا۔ اِنہاں دی لِکھݨ-شَیلی اتِئںتّ رَۄچک٬ پْربھاوشالی تے وِدوتا بھری سی۔ اِنہاں پرئُپکاری٬ اُدّمی تے وِدوان ہستِییاں نیں 13 جُۄن 1886 وِچ 'کھالسا اکھبار لاہَۄر' دی پْرکاشنا ارمبھّ کِیتی؛ جۄ اِکّ سماج سُدھارک تے اگاںہودھُۄ وِچاردھارا دا اکھبار سی۔ سِکھّ-سِدھاںتا دا پْرچار تے پںجّاب دی جنتا دِییاں بھاوناں دی ترذمانی کردا سی۔ آپݨے سمے دا اِہ بیہدّ مکبُۄل اکھبار 1901 تکّ چلدا رِہا۔ اِس دے پہِلے سمپّادک پْرۄپھَیسر گُرمُکھ سِںگھّ٬ پھِر بھائی جھںڈّا سِںگھّ٬ اکھِیر وِچ اِس دے سمپّادک پْرسِدھّ وِدوان بھائی مئیِیا سِںگھّ بݨے۔

وِدِیا دے کھیتر وِچ گِیانی جی دا بیہدّ مہان تے اِتہاسک یۄگدان ہَے۔ وِدِئک سںسّتھاواں دے اِہ 'دِماگ' منّے جاںدے سن۔ اِنہاں دے اہِد وِچ 14 اکتُۄبر 1882 وِچ 'پںجّاب یُۄنِیورسِٹی لاہَۄر' دی ستھاپنا ہۄئی۔ اگںرّیذاں دے راج وِچ بھارت دی چَۄتھی تے پںجّاب وِچ اِہ پہِلی یُۄنِیورسِٹی سی۔ آپدے اݨتھکّ یتنا دُیارا 5 مارچ٬ 1892 وِچ کھالسا کالج امّْرِتسر دی ستھاپنا ہۄئی۔ اںگّریذ اپھسر سر جیمذ لائِل نیں کالج دا نِیہ پتھّر رکھِّیا۔ پںجّاب وِچ سِکھّاں دا اِہ پہِلا مہان چانݨ مُنارا سی۔ اجّ اِہ گُرُۄ نانک دیو یُۄنِیورسِٹی دا رُتبا ہاسل کر چُکّا ہَے۔ گِیانی دِتّ سِںگھّ دی مہانتا٬ یۄگِتا٬ پْرتِبھا تے دھارمِک بِرتی نُۄں مُکھّ رکھدِیاں کھالسا کالج پْربںدھّک کمیٹی نیں اِنہا نُۄں کالج وِچ وڈّے اہُدے 'تے نِیُکت کِیتا۔ کالج کلاساں لئی سلیبس وی اِنہا نیں تِیار کِیتا۔ وِدِیا دے کھیتر وِچ اِس تۄں وڈّی وِدِئک یۄگِتا تے مہانتا ہۄر کی ہۄ سکدی سی؟ سِکھِیا شاستری تے وِدِیا دے بھںڈّار گِیانی جی جِیون بھر اِس اہُدے 'تے بِراجمان رہے۔ اِنہاں پِچھّۄں اِس مہان رُتبے 'تے بھائی کاہن سِںگھّ نابھا جی نُۄں سُشۄبھت کِیتا گِیا۔

آپ اݨتھکّ ساہِتکار٬ سُلہجھے پتّرکار تے بلکاری وِیاکھِیاکار سن۔ اِنہا دُیارا رچِت کوِتا تے وارتِک دِییاں پُستکاں دی گِݨتی 70 تکّ اپّڑدی ہَے؛ جۄ اِنہا دی آپݨی اُمر دے سالاں تۄں کِتے ودھیرے بݨدِییاں ہن اتے جۄ پںجّابی ساہِت وِچ مہان اُچّا درجا رکھدِییاں ہن۔ اینی چھۄٹی آیُۄ وِچ اینِییاں پُستکاں لِکھݨ تے چھاپݨ دا کارج اِکّ چمتکار ورگا کارج ہَے۔ اِہ اِکّ رِشِییاں٬ مُنِییاں٬ تپسّوِییاں دے سِرڑ تے سِدک ورگی سادھنا ہَے۔

6 ستمبّر 1901 نُۄں دِن دے ساڈھے دس وجے گِیانی دِتّ سِںگھّ اِس سںسّار تۄں سدا لئی وِدا ہۄ گئے۔ آپدے اکال چلاݨے نالھ پُۄرے پںجّاب وِچ سۄگ دی لہِر چھا گئی۔ اِس پںتھّک ہِیرے دی مَۄت 'تے پںجّاب بھر دے آگُۄیاں٬ وِچارکاں٬ بھائی وِیر سِںگھّ سمیت ہۄر وِدواناں٬ پتّرکاراں تے چِںتّکاں نیں ڈُۄںگھے وَیݨ پائے تے دھاہاں مار کے آپݨے دُکھّ تے غم دا اِذہار کِیتا۔

گِیانی دِتّ سِںگھّ دے جِیون نالھ سبںدھّت کُجھ امر گھٹناواں دا ویروا جانݨا وی ذرُۄری ہَے:

گِیانی دِتّ سِںگھّ دے پِتا دا ناں بھائی دِیوان سِںگھّ٬ ماتا رام کَۄر سن۔ گِیانی جی دی سُپتنی دا ناں بِشن کَۄر سی؛ جِس دی 1930 وِچ مِرتُۄ ہۄئی۔ آپݨے سمے پْرسِدھّ وِدوان اتے گُلاب داسی متّ دے پرچارک ش بھاگ جی آپ جی دے سہُرا سن۔ گِیانی جی دی اِکلۄتی پُتّری دا ناں وِدِیاوںتّ کَۄر سی؛ جِس دا اکال چلاݨا 17 جُۄن 1901 وِچ ہۄئِیا۔

گِیانی دِتّ سِںگھّ دے اِکلۄتے پُتّر بلدیو سِںگھّ دا جنم 1882 وِچ ہۄئِیا۔ ش پھَۄجا سِںگھّ دی پُتّری بِیبی اِںدر کَۄر نالھ شادی ہۄئی؛ اِس دی 1920 وِچ مِرتُۄ ہۄئی۔ 1905 وِچ بلدیو سِںگھّ ڈاکٹری دی پڑھائی لئی اِںگلَیںڈ گِیا۔ 1922 وِچ پروار سمیت نِAذِیلَیںڈ گِیا۔ 1930 وِچ نِئُذِیلَیںڈ تۄں پںجّاب واپس٬ 1937 وِچ ہُشِیارپُر ہَیلتھ اپھسر نِیُکت۔ 1928 وِچ بلدیو سِںگھّ دے اِکلَۄتے پُتّر دی مِرتُۄ۔ 16 جُۄن 1940 وِچ٬ شِملے دے نذدِیک سۄلن وِکھے بلدیو سِںگھّ سںسّار تۄں سدا لئی وِدا ہۄ گِیا۔

اِس دے نال ہی گِیانی دِتّ سِںگھّ دے کھاندان دا سُۄرج است ہُںدّا ہَے۔