ستویں دہاکے دے اںتّ اُتّے چلّی نکسلباڑی لہِر نیں سمُچّے بھارت دے چیتنّ اتے جۄشِیلے مدھّ-ورگی گبھّرُۄیاں نُۄں آپݨے کلاوے وِچّ لَے لِیا۔ ہُݨ تکّ آذادی نال جُڑے سُپنِیاں تۄں جن-سادھارن دا مۄہ-بھںگّ ہۄ چُکّا سی۔ سِیاسی-سماجی جِیون وِچّ نِتّ فَیلدے جا رہے بھْرِشٹاچار اتے آدرش-وِہِیݨتا تۄں لۄک دُکھی سن۔ ’اِنکلاب‘ لئی تُرِییاں پارٹِییاں ’بُنِیادی سِدھّاںتک وکھریوِیاں‘ کارن پہِلاں ہی اڈّۄ-پاٹی ہۄ چُکِّییاں سن۔

نکسلباڑی اںدّۄلن نیں ’تیذ-گتی‘ نال ’دَۄڑ کے‘ اِنکالب تکّ پہُںچّݨ لئی جۄ نائرا دِتّا اُہ سُپنشِیل دِلاں لئی ہُلارا بݨ گِیا۔ اِس لہِر نال جُڑے آگُۄ وی ودھیرے پْرتِیبدھّ٬ اِیماندار اتے کُربانی والے جاپدے سن۔ کِسے شَۄک نُۄں تاں نہِیں سن اُہ ستھاپتی دا تشدّد سہِݨ لئی تِیار ہۄئے! پںجّاب وِچّ نَۄجوان لیکھکاں دا اِکّ وڈّا ورگ اِس وِچاردھارا ولّ آکرشِت ہۄئِیا۔ اِہ مہِسُۄس کِیتا جاݨ لگّا کِہ اِہناں سمِیاں وِچّ بُنِیادی سِیاسی پرِورتن ہی پہِلی اتے پْرمُکھّ لۄڑ ہَے۔ اِس لۄڑ دی فَۄری پُۄرتی واستے ساہِت نُۄں اِکّ ہتھِیار وجۄں ورتِیا جاݨا چاہِیدا ہَے۔ لِختاں راہِیں سِیاسی وِچاردھارا دا پْرچار وی ہۄݨا چاہِیدا ہَے تے لۄکاں اتے پاٹھکاں نُۄں اِس ’وِشیش لہِر‘ ہِت سرگرمی نال کمّ کرن لئی لامبںدّ کِیتا جاݨا چاہِیدا ہَے۔

اِس ویلے تکّ میرا مارکسواد دا کۄئی ڈُۄںگھا مُتالِیا نہِیں سی۔ لۄک-سںگھّرش لڑدے کمِئۄُنِسٹ مَینُۄں شُرُۄ تۄں ہی آپݨے لگّدے رہے سن پر مَیں کِسے اِکّ پارٹی نال نہِیں ساں جُڑِیا ہۄئِیا۔ ’سجّے-کھبّے‘ دۄویں ہی میرے آپݨے سن۔ پر جدۄں ہُݨ اُہناں وِچّۄں نِکلی ’تِیجی دھِر‘ ولّۄں دسِّیا گِیا کِہ ’اِہ دۄویں پارٹِییاں تاں اِنکلابی پَیںتڑے تۄں اُکھّڑ کے پارلِیمَیںٹرِیواد دے اَۄجھڑے راہ ’تے پَے گئیِیاں اتے اِنکلاب دِییاں بھگَۄڑِییاں ہن‘ تاں میرے جۄشِیلے من نُۄں وی اِہ گلّاں ٹھِیک لگّݨ لگِّییاں۔

اِس تۄں پہِلاں وی مَیں پْرگتِیوادی وِچاردھارا تۄں پْربھاوِت تاں ساں ہی اتے میرِییاں لِکھتاں وِچّ اِکّ آدرش وی وِدمان ہُںدّا سی۔ اجے پِچھلے سال ہی میری اِکّ کہاݨی ’اکھّاں وِچّ مر گئی خُشی‘ ’پْرِیت-لڑی‘ وِچّ چھپی سی۔ اُس کہاݨی وِچّ جن-سدھارن دِییاں ’اکھّاں وِچّ مر گئی اُس کھُشی‘ دا دُکھاںت سِرجِیا گِیا سی٬ جِہڑی خُشی یُۄنِیئن جَیک دے اُتّرن اتے تِرںگّے جھںڈّے دے لہِرائُݨ نال سادھارن لۄکاں دِییاں اکھّاں وِچّ چمک اُٹھّی سی۔ میری اِس کہاݨی بارے نوتیج سِںگھّ نیں مَینُۄں بڑی ہی ہُلارا دیݨ والی پِیاری چِٹھّی لِکھ کے میری کہاݨی-کلا اتے اُس وِچّ پیش دْرِشٹِیکۄݨ دی سراہݨا کِیتی۔ اُس کہاݨی بارے پْرِیت-لڑی دی مارفت آئیِیاں کُجھّ چِٹھِّییاں وی نوتیج سِںگھّ نیں مَینُۄں بھیجِییاں۔ اِہناں چِٹھِّییاں وِچّۄں مِلی پْرسںسّا اتے پْریرنا نیں وی مَینُۄں اہِساس دُیائِیا کِہ ’راجسی دِکھّ‘ والی کہاݨی لِکھݨا سمیں دی لۄڑ ہَے۔ راجسی تبدِیلی اِس سمیں دی مُکھّ ذرُۄرت سمجھ لئی جاݨ کرکے میرِییاں کہاݨِییاں دا آدرش ’اِنکلاب‘ ہۄ گِیا۔ جِہڑی لِخت لۄک-گھۄلاں نُۄں تِکھّا اتے اُتشاہِت نہِیں کردی اُہ میرے اتے میرے سمبھاوی لۄکاں لئی گَۄݨ-مہتّو دی دھارنی سمجھی جاݨ لگّی۔ ’پْرِیت-لڑی‘ وِچّ چھپ جاݨ کر کے ہُݨ تاں میرے اںدّر ’کہاݨِیکار‘ بݨ جاݨ دا بھرۄسا وی پَیدا ہۄ گِیا سی۔

اِہناں دِناں وِچّ ہی لُدھِیاݨے تۄں چھپدا ماسِک پتّر ’ہیم-جیۄتی‘ وی اِکّ دم آپݨا ’رںگّ‘ بدل گِیا۔ اِسدا سمپّادک ’سُریںدر‘ ساہِتک اتے سُہجاتمک رُچِییاں والا وِئکتی سی۔ اُسنے کُجھّ سال پہِلاں جدۄں ’ہیمجیۄتی‘ پرچا شُرُۄ کِیتا تاں اِس وِچّۄں اُسدِییاں اِہناں رُچِییاں دا جھلکارا مِلدا سی۔ کلا٬ ساہِت٬ کھیڈاں اتے بچِّیاں نُۄں سمرپِت اِس پرچے وِچّ تسوِیراں وی چھپدِییاں۔ اُس ویلے تکّ اِس پرچے دی ذاہِرا تَۄر ’تے کۄئی راجسی رںگّت نہِیں سی۔ پر ہُݨ اِہ بدلے ہۄئے رںگّ وِچّ سِیاست اتے ساہِت دے نیڑلے سمبّںدھّاں نُۄں پْرگٹائُݨ دا واہݨ ہۄ نِبّڑِیا۔ اِس وِچّ لیکھکاں نُں اُچیچی وںگّار دِتّی ہُںدّی سی کِہ اُہ سمیں دے ہاݨی ہۄ کے وکت دے شیر دِییاں اکھّاں وِچّ جھاکݨ دی جُرئتّ کرن تے اِہۄ جِہِییاں جاندار لِختاں لِکھݨ جِہڑِییاں ’اِنکلاب‘ لئی لڑی جا سکݨ والی وڈّی چھال واستے پڑُلّ بݨن۔ ساڈے لئی ورتمان سمیں وِچّ لڑی جاݨ والی وڈّی سِیاسی لڑائی ہِت پاٹھکاں نُۄں پْربھاوِت اتے پْریرِت کرنا ہی ساہِت دا مُکھّ منۄرتھ ہۄ گِیا۔

کۄئی وی وڈیری گھٹنا٬ دُرگھٹنا جاں سِیاسی ہلچل سبھ تۄں پہِلاں کوِتا وِچّ ہی ابھِوِئکت ہُںدّی ہَے۔ کہاݨی جاں ناول لِکھݨ لئی پْرچلِت ورتارے تۄں تھۄڑھی ساہِتک وِتھّ درکار ہُںدّی ہَے تاں کِہ لیکھک سمیں دی وِتھّ تۄں وکھّ اتے اُچّا ہۄ کے سمُچّے ورتارے نُۄں نِہار اتے پڑتال سکے۔ اُسدِییاں گُںجھّلاں٬ پرتاں اتے پیچِیدگِییاں نُۄں سمجھ سکے اتے رچنا وِچّ سںتُّلت ’ساہِتک ترک‘ سِرج سکݨ دے سمرتھّ ہۄ سکے۔ سمکالی گھٹناواں دے وہِݨ وِچّ وہِںدِّیاں لیکھک دے اِکّ-پاسڑ٬ اُلار اتے اںتّرمُکھی ہۄ جاݨ دی شںکّا اتے سمبھّاونا بݨی رہِںدّی ہَے۔ اِسے لئی اِس سمیں پَیدا ہۄئی اِس ساہِتک-سِیاسی لہِر نُۄں سبھ تۄں ودھّ بھرواں ہُںگّارا کوِییاں ولّۄں مِلِیا۔ ساہِتک چِتر-پٹّ اُتّے پاش٬ امرجِیت چںدّن٬ ہربھجن ہلواروی٬ لال سِںگھّ دِل٬ سںتّ سںدھُّۄ٬ درشن کھٹکڑ آدِ کوِییاں دا اُدَے ہۄئِیا۔

’ہیم-جیۄتی‘ وِچّ چھپدے کوِییاں اتے ہۄر لیکھکاں دِییاں لِکھتاں ’چۄں تاں تتکالِین ساہِتک-سِیاسی چِںتّا دا پْرگٹاوا ہُںدّا سی٬ پر پاٹھک مںگّ کر رہے سن کِہ کہاݨی دے کھیتر وِچّ اجِہی ساہِتک-سِیاسی سۄچ دا پْرگٹاوا کِئۄں نہِیں ہۄ رِہا! اجِہی مںگّ کردِییاں چِٹھِّییاں وی پرچے وِچّ چھپ رہِییاں سن۔ میرا اںدّر وی اِس لۄڑ نُۄں شِدّت نال مہِسُۄس کر رِہا سی۔ سمیں دے رُجھان مُتابک مَیں جُجھارُۄ کوِتاواں وی لِکھ رِہا ساں اتے اُس ویلے دے اٹھّ-دس چںگّے شائِراں دی سُۄچی وِچّ پِچھے جِہے کر کے میرا ناں وی چھپدا ہُںدّا سی۔ اِہناں دِناں وِچّ اِنکالبی لیکھکاں دِییاں کانفرںسّاں اتے کوی-دربار وی ہۄݨ لگّے۔ مَیں اِہناں کانفرںسّاں وِچّ وی ہاذر ہُںدّا۔ کوی-درباراں وِچّ کوِتاواں پڑھدا۔ چارے پاسے جۄش اتے اُتشاہ دا واتاورݨ سی اتے کُجھّ کر گُذرن دی پْربل خاہِش۔ اُس سمیں چھپے چۄݨویں کاوِ-سںگّْرہِیاں ’آرمبھّ‘ اتے ’اسِیں جِئۄُںدے اسِیں جاگدے‘ آدِ وِچّ وی میرِییاں کوِتاواں وی شامِل کِیتِییاں گئیِیاں سن۔ کُجھّ کوِتاواں دے انُواد تاں اُس ویلے دے پْرسِدھّ ہِںدّی سپتاہِک ’دھرم-یُگ‘ وِچّ وی چھپے سن۔

پر مَیں کہاݨی لیکھک وجۄں اِنکلابی رںگّ دی کہاݨی لِکھݨ والا پہِلا لیکھک بݨنا چاہُںدّا ساں۔ اِہناں دِناں وِچّ اِکّ نَۄجوان نُۄں پُلِس نیں جھُۄٹھے پُلِس مُکابلے وِچّ مار دِتّا۔ اُس بارے پرَیسّ وِچّ کھاسا رَۄلا پِیا۔ نوتیج سِںگھّ نیں ’پْرِیت-لڑی‘ وِچّ ’میری دھرتی میرے لۄک‘ کالم وِچّ اِس اݨمنُکھّی کتل بارے آپݨا رںجّ اتے رۄس وی پْرگاٹائِیا۔ اُس ہۄݨہار نَۄجاوان دی مَۄت نُۄں٬ وِچاردھارک فرک دے باوجُۄد٬ سارے اگاںہودھُۄ ہلکِیاں وِچّ نِںدِّیا گِیا۔ دُکھّ اتے رںجّ وِچّ بھرے میرے من نُۄں لگّا کِہ مَینُۄں اُسدی مَۄت ’تے ساہِتک-ہائُکا ذرُۄر بھرنا چاہِیدا ہَے۔ مَیں کہاݨی لِکھی٬ ’لۄہے دے ہتھّ’۔ جدۄں اِہ کہاݨی ’ہیم-جیۄتی‘ وِچّ چھپی تاں اِسدی بڑی سراہنا ہۄئی۔ سُریںدر ہیمجیۄتی نیں مَینُۄں لِکھِیا کِہ٬ “لۄہے دے ہتھّ‘ ورگی کہاݨی لِکھݨ والے تیرے ہتھّ چُمّ لَیݨ نُۄں جِیء کردا ہَے!”

اِسے سمیں جدۄں میرِییاں کُجھّ ہۄر کہاݨِییاں ’ہیم جیۄتی‘ وِچّ چھپِییاں تاں لیکھکاں-پاٹھکاں ولّۄں اِہناں نُۄں بھرپُۄر ہُںگّارا مِلݨ لگّا۔ ’ہیم-جیۄتی‘ وِچّ چھپِییاں اتے مَینُۄں آئیِیاں چِٹھِّییاں نیں اِہ دسِّیا کِہ مَیں ’سمیں دے ہاݨ’ دی کہاݨی لِکھ رِہا ہاں۔ بیشکّ مَیں کوِتاواں وی لِکھ رِہا ساں پر پہِلے اتے اِکۄ اِکّ ’اِنکلابی‘ کہاݨِیکار دے تَۄر ’تے میری پچھاݨ ہۄݨی شُرُۄ ہۄ گئی سی۔ 1970 دے ختم ہُںدِّیاں اگلے سال وِچّ اُبھر رہِییاں نوِییاں ساہِتک سمبھّاوناواں وجۄں ’ہیمجیۄتی‘ دے سمپّادکی وِچّ لِکھِیا گِیا٬ “پاش٬ لال سِںگھّ دِل٬ درشن کھٹکڑ اتے ورِیام سںدھُّۄ 1971 دا اِکرار ہن۔”

اِہناں وِچۄں پہِلے تِنّ تاں کوی سن- کیول مَیں ہی اِکلّا سمبّںدھّت وِچاردھارا دے ساہِتک آگُۄیاں دِییاں نذراں وِچّ٬ کُجھّ ’نواں کر سکݨ والا‘ کہاݨِیکار ساں۔ اِہناں ہی دِناں وِچّ مَینُۄں ہربھجن ہلواروی اتے امرجِیت چںدّن آ مِلے۔ اُہناں دی سۄچ مُتابک مَیں اُہناں دا سںگّی-ساتھی بݨن والا بڑا یۄگ وِئکتی ساں۔ ہلواروی اُس ویلے نکسلباڑی لہِر نال سمبّںدھّت راجسی پرچے ’لۄک-یُدھّ‘ دا سمپّادک اتے پارٹی دی سُۄبا کمیٹی دا مَیمبر سی پر اُہ امرجِیت چںدّن نال مِل کے ’ساہِتک فرںٹّ‘ نُں اُسارن اتے مذبُۄت کرن لئی وی یۄگدان پا رِہا سی۔ چںدّن نُۄں مَیں پہِلاں وی اِکّ دۄ مِیٹِںگّاں وِچّ ویکھِیا اتے مِلِیا ہۄئِیا ساں۔ ساڈی اِہ مِلݨی امّْرِتسر دے ہال-باذار دے باہر کِسے چاہ دی دُکان اُتّے ہۄئی۔ اِس اُچیچی مِلݨی دا مکسد ذاہِر سی کِہ مَیں اُہناں دے ’سںگھّرش‘ وِچّ اُہناں دا ساتھی بݨاں!

اُہ دۄویں اُس تۄں بائد میرے کۄل میرے پِںڈّ وی آئُݨ لگّے۔ امرجِیت چںدّن گھٹّ بۄلݨ والا پر تِکھّی وِئںگّمئی گلّ کر کے ٹیڈھے رُخ مُسکرائُںدا؛ جد کِہ ہلواروی ودھیرے بیباک اتے کھُلّہ کے نِرچھل ہاسا ہسّݨ والا وِئکتی سی۔ دۄویں ہی اُس ویلے اںڈّرگرائۄُںڈ سن۔ دۄواں نال ہی میری نیڑلی ساںجھ سی۔ دۄویں ہی مَینُۄں پِیار کردے۔ میرے ماں-پِئۄ اُہناں نُۄں آپݨے پُتّراں واںگ رکھّدے۔ میرے ماپِیاں نُۄں اِہ وی لگّدا کِہ ماواں دے اِہ لاڈلے پُتّ گھر-گھاٹ چھڈّ کے٬ سِر ’تے کھپھّݨ بنّہ کے بھگت سِںگھّ واںگ کُربان ہۄݨ لئی مَیدان وِچّ نِتّرے ہۄئے ہن۔

اگلے دِناں وِچّ مَیں ہلواروی نال کُجھّ ودھیرے کھُلّہ گِیا۔ اُہ میرے لئی بھارے-گَۄرے چِہرے والا٬ گِݨ-مِتھّ کے سۄچ سۄچ کے گلّ کرن والا راجسی آگُۄ ناں رہِ کے٬ اپݨتّ-بھاو نال بھرِیا٬ سرل شخسِیئت والا مۄہ-وںتّا اِنسان بݨ گِیا۔ کہِںدّے ہن جدۄں تُسِیں کِسے نال پِیار اتے لِںگّ-سمبّںدھّاں دے مُیاملے وِچّ آپݨے بھید ساںجھے کرن لگّ جاوۄ تاں تُہاڈی آپس وِچلی اہُدے جاں درجے دی پہِل-دُۄج ختم ہۄ جاںدی ہَے اتے تُسِیں اِکّ دُۄجے نال برابر دی دھِر وجۄں وِچرنا شُرُۄ کر دِںدّے ہۄ۔ ساڈے نال وی اِںج ہی ہۄئِیا۔ اِس وِشے اُتّے ساڈے کۄل بھاویں بہُتا کُجھّ دسّݨ-سُݨن لئی ہَے نہِیں سی پر جِنّاں وی سی٬ اُہ اسِیں اِکّ دُۄجے نال ساںجھا کرن لگّ پئے۔ ساڈی اِہ ساںجھ نِرۄل راجسی ساںجھ ناں رہِ کے مانوی ساںجھ بݨ گئی۔ پر راجسِیپݨ اِس وِچّۄں غَیرہاذر نہِیں سی۔ ہلواروی نیں میرا ہُݨ تکّ دا لِکھِیا سارا ساہِت پڑھِیا۔ میرے چںگّے لِکھے دی پْرسںسّا کِیتی اتے کچّی لِخت اُتّے اسِیں دۄہویں رل کے ہسّدے وی۔

آپݨی لِخت نُۄں اِںج دُۄری تۄں ویکھ کے اُس اُتّے ہسّ سکݨا اتے اُسنُۄں ردّ کر سکݨا اُس لیکھک لئی بہُت ذرُۄری ہَے جۄ اگّے کُجھّ نواں کرنا چاہُںدّا ہَے۔ مَیں کِئُںکِہ اِس سمیں کُجھّ نواں٬ وکھّرا اتے وِشیش لِکھݨا اتے دِسݨا چاہُںدّا ساں٬ اِس لئی مَینُۄں آپݨے پُراݨے لِکھے تۄں اِکّ دم ناتا تۄڑن دی لۄڑ وی مہِسُۄس ہۄئی۔ رۄماںٹِک-اِنکلابی تے سُدھاروادی رںگّ تاں بھاویں میرِییاں پہِلاں لِکھِییاں کہاݨِییاں وِچّ وی سی تد وی اُہناں وِچۄں کُجھّ کہاݨِییاں منۄوِگیانک رںگّݨ والِییاں یتھارتھک تے کلاتمک کہاݨِییاں وی سن۔ پر ہُݨ سِیاسی وِچاردھارا نال پْرتِیبدھّ ہۄ کے نِسچِت سِیاسی مکسد دی پُۄرتی لئی لِکھݨا میرا اُدیش ہۄ گِیا۔ جِیون دے وِبھِنّ رںگّاں نُۄں پڑھن تے پچھانݨ والی ساہِتک نذر نُۄں مَیں ’لال رںگّ‘ والِییاں اَینکاں لا کے اۄہلے وِچّ کر لِیا۔ مَینُۄں کیول تے کیول اِکّ رںگّ ہی دِکھائی دیݨ لگّا۔ لگّدا٬ دُۄجے رںگّاں نال کھیڈݨا جھکھّ مارن برابر ہَے۔

ہُݨ تکّ دا میرا جۄ کُجھّ وی چھپِیا سی اُہ سارا ہی آپݨی ماں نُۄں چُلّہے وِچّ اگّ بالݨ لئی دے دِتّا۔ ہُݨ مَیں بِیتے دِییاں لِختاں تۄں سُرخرُۄ ہۄ گِیا ساں۔ اِہۄ ہی کارن سی کِہ جدۄں مَینُۄں آکھِیا گِیا کِہ پہِلا کہاݨی-سںگّْرہِ چھپوائُݨ لئی آپݨِییاں چۄݨوِییاں کہاݨِییاں دا کھرڑا تِیار کراں تاں مَینُۄں مساں دس کہاݨِییاں لبھّ سکِییاں٬ جِہڑِییاں مُشکِل نال کِتاب دے اسّی کُ پنِّیاں تکّ ہی فَیل سکِییاں۔ 1971 وِچّ چھپے اِس سںگّْرُہِ ’لۄہے دے ہتھّ‘ نُۄں چھپائُݨ دا سارا اُدّم امرجِیت چںدّن نیں کِیتا۔ اِستۄں کُجھّ چِر پہِلاں ناٹککار گُرشرن سِںگھّ نویں ستھاپت کِیتے پْرکاشن-گھر ’بلراج ساہنی پُستکالا‘ ولّۄں پاش اتے سںتّ سںدھُّۄ دے کاوِ-سںگّْرہِ ’لۄہ-کتھا‘ اتے ’سِیس تلی ’تے‘ چھاپ چُکّا سی۔ میرا کہاݨی-سںگّْرہِ وی گُرشرن سِںگھّ ولّۄں ہی چھاپِیا گِیا پر اِس اُتّے سُریںدر ہیمجیۄتی نال سمبّںدھّت ’دیودُۄت پبلِشرذ٬ لُدھِیاݨا‘ دا نام پْرکاشک وجۄں چھاپِیا گِیا۔

کِتاب چھپ گئی تاں گُرشرن سِںگھّ نیں مُختار گِلّ دے ہتھّ اِسدِییاں سَۄ کاپِییاں مَینُۄں بھیجِییاں۔ اِس وِچّ پچھّمی نِکّی کہاݨی دے اکادمِک بںدھّیج انُسار نِکّے آکار دِییاں کہاݨِییاں شامل سن۔ اِہناں کہاݨِییاں وِچّ آرتھک کاݨی-وںڈّ اتے غرِیبی دا سںتّاپ٬ پْراپت آذادی دا کھۄکھلاپݨ, ستھاپت تاکتاں دا جبر-ذُلم وی سی اتے اِس ذالم اتے جابر نِذام نُۄں تبدِیل کرن دی وںگّار سی۔ ’جیب کترے‘ اتے ’لۄہے دے ہتھّ‘ وِچّ تاں اِس ستھاپت نذام نُۄں تبدِیل کرن ہِت اںدھّ-وِشواس تِیاگ کے وِگِیانک سۄچ دے لڑ لگّݨ, ہتھِیاربںدّ ہۄ کے سںگھّرش کرن اتے آپݨے نِشانے لئی کُربان ہۄ جاݨ دا ساہِتک سدّا وی دِتّا گِیا سی۔ اِس گھۄل نُۄں پںجّاب دے گَۄرومئی اِتِہاسک-سںگھّرش نال جۄڑ کے ویکھݨ دا یتن وی اِہناں کہاݨِییاں وِچّۄں نذر آئُںدا سی۔

اِس پُستک وِچلِییاں بہُتِییاں کہاݨِییاں تاں پہِلاں ہی ’ہیم-جیۄتی‘, ’آرسی‘ اتے ’پْرِیت-لڑی‘ آدِ وِچّ چھپ کے پْرسںسّا ہاسل کر چُکِّییاں سن پر کِتابی رُۄپ وِچّ چھپ کے آئُݨ اُتّے اِہ پاٹھکاں دے وڈّے دائِرے تکّ پُجّ گئیِیاں اتے پْرسںسّا دِییاں پاتر بݨِییاں۔ خاس تَۄر اُتّے کالج دے وِدِیارتھِییاں ولّۄں پاش دی ’لۄہ کتھا‘, سںتّ سںدھُّۄ دی ’سِیس تلی ’تے‘ اتے میری پُستک ’لۄہے دے ہتھّ‘ اُچیچ نال خرِیدِییاں اتے پڑھِییاں جاݨ لگِّییاں۔ کُجھّ نویں چھپدے پرچِیاں وِچّ اِہ کہاݨِییاں پُنر-پْرکاشِت وی ہۄئیِیاں۔ وکھّ-وکھّ کالج-مَیغذِیناں وِچّ اِہناں وِچّۄں بہُتِییاں کہاݨِییاں وِدِیارتھِییاں ولّۄں آپݨے ناواں اُتّے چھپائیِیاں ہۄئیِیاں مَیں آپ ویکھِییاں۔ ساڈے پِںڈّ لاگلے کالج بِیڑ بابا بُڈھّا ساہِب وِکھے دسمبّر 1971 وِچّ سُرجِیت پاتر تے جۄگِںدّر کَیرۄں ولّۄں کروائے گئے کوی-دربار وِچّ ہِسّا لَیݨ گِیا تاں ویکھِیا کِہ کںدھّاں اُتّے کالے پیںٹ نال مۄٹے اکھّراں وِچّ لِکھِیا ہۄئِیا سی٬ ’لۄہے دے ہتھّ‘ کِتاب مارکِیٹ وِچّ آ گئی ہَے٬ ’لۄہے دے ہتھّ‘ پڑھۄ٬ آدِ۔”

رام سرُۄپ اݨکھی نیں اِس کہاݨی-سںگّْرہِ بارے اجِیت اخبار وِچ ّاِکّ کالم وِچّ لِکھِیا سی کِہ جے اِس وکت تکّ چھپے سارے کہاݨی-سںگّْرہِ تکّڑی دے اِکّ پلّڑے وِچّ رکھّ دِتّے جاݨ تے دُۄجے پلڑے وِچّ ’لۄہے دے ہتھّ‘ نِکّی جِہی پُستک رکھّ دِتّی جاوے تاں ’لۄہے دے ہتھّ‘ والا پلڑا بھاری ہۄویگا۔

’تِیسری اکھّ‘ نام دے کالم ہیٹھ ’سردل‘ دے اکتُۄبر 1972 دے اںکّ وِچّ گُرشرن سِںگھّ نیں لِکھِیا٬ “’لۄہے دے ہتھّ‘ سںگّْرہِ دی اِکّ اِکّ کہاݨی٬ ’کالی دھُپّ‘, ’نںگّا سُۄرج‘, ’ساںجھ‘, ’پُچھّݨا‘, ’اکھّاں وِچّ مر گئی خُشی‘, ’دُکھاںت دا سفر‘, ’راکھا‘, ’انۄکھا راہی‘, ’جیب کترے‘, ’لۄہے دے ہتھّ‘, سںگھّرششِیل-ساہِت دے مِتھے ہۄئے ٹِیچے ’تے پُۄری اُتّردی ہَے۔ - ’لۄہے دے ہتھّ‘ سںگّْرہِ دِییاں اِہ کہاݨِییاں کہاݨی کلا دی ہر پرخ تے پُۄرا اُتّردِییاں ہن اتے آم کہے گئے اِس کتھن نُۄں کِہ نویں لیکھکاں وِچّ سادھنا دی گھاٹ ہَے٬ جھُٹھلائُںدِییاں ہن۔ اِس لیکھک کۄلۄں اِہ اُمِید کِیتی جا سکدی ہَے کِہ اُہ آپݨے راہ ’تے چلّدا ہۄئِیا سںجِّیدا ساہِت سِرج سکیگا۔”

نَۄجوان ورگ تے تبدِیلی دی خاہش رکھّݨ والے لیکھکاں وِچّ اِس کہاݨی-سںگّْرہِ نیں مَینُۄں اُچیچی پچھاݨ اتے پْرسِدھّی دِتّی۔ پر کُجھّ ہۄر ہلکِیاں ولّۄں ’وِچاراں سدکا کلا نُۄں کُربان کرن‘ دے میرے ساہِتک وتِیرے دی آلۄچنا وی ہۄئی۔ اُہناں لیکھکاں-آلۄچکاں ولّۄں لۄک-پِیڑ نُۄں سُہِردتا نال انُبھو کر کے لِکھِییاں گئیِیاں اِہناں کہاݨِییاں دی دِشا نُۄں تاں سلاہݨیۄگ آکھِیا گِیا پر نال ہی اِہ وی کِہا کِہ مَینُۄں بھوِکھّ وِچّ ودھیرے سفل اتے پْربھاوشالی کہاݨِییاں سِرجݨ لئی ’اسُبھاوکتا اتے اُپبھاوکتا‘ تۄں چھُٹکارا پائُݨا پویگا۔ میرِییاں کہاݨِییاں وِچّ ’بلوان سماجک چیتنا‘ دی پْرسںسّا کردِیاں اِس وِچلے ’بھاشݨکاری اتے نائریباذی والے اںشّ‘ نُۄں تِیاگݨ دی سلاہ وی دِتّی گئی۔ پْریم پْرکاش نیں ’نوِیں سُۄجھ‘ والِییاں اتے ’نویں لیکھکاں نُۄں نواں راہ دسّݨ والِییاں‘ اِہناں کہاݨِییاں دی پْرسںسّا وی کِیتی پر نال ہی مَینُۄں سیکھۄں٬ وِرک٬ دھِیر والی پْرمپّرا انُسار ’پُراݨے نُسخِیاں نُۄں ورتݨ والا کہاݨِیکار‘ وی آکھِیا۔ اِیشر سِںگھّ اٹاری نیں لِکھِیا: ’کالی دھُپّ‘, ’ساںجھ‘ اتے ’راکھا‘ ورگِییاں سُںدّر کہاݨِییاں لِکھݨ والا سںدھُّۄ٬ ’لۄہے دے ہتھّ‘ ورگی نِپٹ پْرچار والی اتے نائرے-باذی والی کہاݨی تکّ پُجّ کے کلا دے تراذُۄ اُتّے جِنّا نِیواں گِیا ہَے٬ ’کلا پْرچار لئی‘ دے اُدیش وِچّ اۄنا ہی اُچّا اُٹھّ گِیا ہَے۔

جِہڑے لۄک اِہناں کہاݨِییاں وِچّ پْرچار دے اںشّ دا ذِکر کر کے اِہناں کہاݨِییاں دا کلاتمک کدّ گھٹّ دسّݨا لۄڑدے سن٬ اُہناں دی رائ نال مَینُۄں اِختلاف نہِیں٬ کِئُںکِہ اِہناں وِچّۄں کُجھّ کہاݨِییاں واکِیا ہی نِسچِت وِچاردھارا دے پْرچار ہِت لِکھِییاں گئیِیاں سن٬ پر اجِہا نہِیں کِہ سارِییاں کہاݨِییاں ہی سُٹّ پائُݨ والِییاں سن۔ اِہناں وِچّ ’کالی دھُپّ‘, تے ’نںگّا سُۄرج‘, تاں انُوادِت ہۄ کے اُس سمیں دے ہِںدّی دے چرچِت پرچِیاں وِچّ وی چھپِییاں۔ ’کالی دھُپّ‘ نام دی نِکّی کہاݨی تاں ہِںدّی دے تتکالِین پْرسِدھّ پرچے ’سارِکا‘ وِچّ تھۄڑھے تھۄڑھے سمیں بائد دۄ وار چھپی اتے اِسدی سُۄخمتا اتے کلا دی داد مَینُۄں ہِںدّی–جگت ولّۄں وی پْراپت ہۄئی۔ ’اکھّاں وچّ مر گئی خُشی‘ تاں اجے کُجھّ ہی سال ہۄئے ہِںدّی دے اِکّ ہۄر پْرسِدھّ پرچے وِچّ پْرکاشِت ہۄئی ہَے٬ شائِد اِس کرکے کِہ اِسدا سُنیہا اجّ وی بھارتی جن-مانس لئی کۄئی ارتھ رکھّدا ہَے۔ ’انۄکھا راہی‘ ڈیڈھ کُ دہاکے تۄں پںجّاب سکُۄل بۄرڈ دی اٹھّوِیں شْریݨی دی پںجّابی دی پاٹھ-پُستک وِچّ شامِل ہَے۔ پر ستھاپت نذام پْرتی سںگھّݨی نفرت اتے اِسنُۄں بدلݨ دا سُنیہا کُجھّ کہاݨِییاں وِچّ میرے اںدّرلے سیک کارن کُجھّ ودھیرے فَیل گِیا اتے کلا دے گھیرے تۄں باہر ہۄ گِیا۔ کُجھّ کہاݨِییاں دے اںتّ اُتّے اجِہی مرۄڑی دیݨ دا یتن وی دِکھائی دِںدّا سی٬ جِس تۄں مَیں ’آپݨے سِدھّاںت‘ دا ذاہِرا پْرچار کردا جاپدا ساں۔

’لۄہے دے ہتھّ‘ کہاݨی دا نائِک جھُۄٹھے پُلِس مُکابلے دا شِکار ہۄئِیا اِنکلابی نَۄجوان سی۔ اُسنُۄں پُلِس نیں کۄہ کۄہ کے مارِیا سی۔ کبڈّی تے والِیبال دے پْرسِدھّ کھِڈاری٬ اِس درشنی جوان٬ دے کُربان ہۄ جاݨ پِچھّۄں اُہدی لاش دا سسکار کرن مَۄکے رِشتیدار٬ آم-لۄک٬ ہمدرد اتے اُہدے ساتھی دُکھاںتک اتے بھاوک پلاں وِچّ اِکٹھّے ہُںدّے ہن۔ اُسدے ہتھّاں ’تے بدھِّییاں پٹِّییاں کھۄلہ کے ویکھدے ہن تاں کہاݨی انُسار::

-- پر ہتھّ بۄلدے پئے سن٬ “سانُۄں مُکابلے تۄں پہِلاں اِکّ ریلوے شٹیشن تۄں پھڑھ کے ہتھّکڑی لائی گئی سی تے پُچھّ-پڑتال دا کیںدر اِکّ اُجاڑ بݨ گئی سی۔”

ہتھّاں دِییاں تلِییاں وِچلے لہُۄ رںگّے نِشان چِیک رہے سن٬ “اِس اِیسا نُۄں اپݨے اِیمان تۄں ڈُلائُݨ لئی اِسدِییاں تلِییاں وِچّ کِلّ ٹھۄکے گئے۔” پر اُہ تاں سبھ سُۄلِییاں نال سمجھَۄتے کری بَیٹھا سی تے جۄ سُۄلِییاں نال سمجھَۄتا کر لوے٬ اُہ ذِںدّگی وِچّ کدی سمجھَۄتا نہِیں کردا۔

اُسدِییاں اُںگلِییاں ’تے کۄئی سابت نہُں نہِیں سی۔ تے اُہ لمِّییاں پتلِییاں اُںگلِییاں کہِ رہِییاں سن٬ “جد اِہ منی سِںگھّ آپݨے آدرش تۄں ناں ڈۄلِیا تاں اِہدا اِکلّہا اِکلّہا نہُں جمبُّۄراں نال کھِچّ کھِچّ کے لاہِیا گِیا۔

تے پھِر چھاتی اُتلے لہُۄ دے سُرخ نِشان بۄل اُٹھّے٬ “جد کۄئی پیش ناں گئی تاں بڑی ’بہادری‘ نال اِسدی چھاتی وِچّ گۄلی ماری گئی تے پھِر اِہناں ذخمی ہتھّاں وِچّ رِیوالور پکڑائِیا گِیا۔ تے مُکابلے دی خُۄبسُۄرت کہاݨی پُۄری ہۄ گئی۔

“اِہ کِلّاں دے نِشان ہن تلِییاں ’تے۔ اِسدے نہُں کِتھّے ہن؟” اُسدے کالج دے سںگّی-ساتھی چِیک اُٹھّے۔

“اِہ ذُلم ہۄئِئَے٬ اِہ انرتھ ہۄئِئَے۔” آواذاں دا اِکّ تُۄفان اُٹھّ کھڑا ہۄئِیا۔

تے ’اجّ دے رکھوالِیاں‘ نیں چھیتی چھیتی دیہ چُکّ کے آپے مڑھی ’تے رکھّ کے اگّ لا دِتّی۔

مڑھی وِچۄں لاٹاں اُچِّییاں ہۄئیِیاں۔ کالے دِن وِچّ چانݨ مگھ اُٹھِّیا۔ جنتا دِییاں اکھّاں اگّے اُہ سۄہݨا جوان گھُمّ رِہا سی۔ اُسدے ذخمی ہتھّ دِس رہے سن؛ جِنہاں ہتھّاں نال اُہ کبڈّی کھیڈدِیاں جپھّا پائُںدا ہُںدّا سی٬ جِنہاں ہتھّاں نال اُہ والِیبال نُۄں دھپھّا ماردا تے اِںج لگّدا جِویں بال پاٹ گِیا ہۄوے۔۔ کھیڈ دے مَیدان دا ہِیرۄ اجّ ذِںدّگی دے سچّ دی کھیڈ٬ کھیڈ گِیا سی۔ اجّ اُسنے اِہ کِہۄ جِہے بال نُۄں دھپھّا مارِیا سی! اِہ ربڑ دا بال تاں نہِیں سی۔ اِہ تاں لۄہے دا بال سی جِس نال کھیڈِیاں اُسدے ہتھّ ذخمی ہۄ گئے سن۔

بھِیڑ دِییاں چھاتِییاں وِچّ اگّ بل رہی سی۔ ساہمݨے بل رہی چِتا دِییاں لال سُرخ لاٹاں اُہناں سبھ دِییاں سُرخ اکھّاں ولّ ویکھدِیاں جِویں وںگّار دے رہِییاں ہۄݨ, “وِیرۄ! سچّ دی کھیڈ لۄہے دے گیںد نال کھیڈݨ لئی تُسِیں آپ ہی سۄچۄ کِہ ہُݨ کِنہاں ہتھّاں دی لۄڑ ہَے؟”

تے اُسدے نَۄجوان ساتھِییاں نیں دھرتی دی مِٹّی نُۄں مُٹھّاں وِچّ بھر لِیا۔ اُہناں دے ہۄٹھاں ’تے کسماں سن۔ اُہناں آپݨِییاں مِیچِییاں ہۄئیِیاں مُٹھّاں ولّ تکِّیا تے اُہناں نُۄں لگّا جِویں اُہناں دے ہتھّ لۄہے دے ہۄ گئے ہۄݨ۔ -

اجّ مَینُۄں پِچھلِییاں ستراں وِچّ دِتّی ’وںگّار‘ اتے کہاݨی دے اںتّ اُتّے لِکھِیا واک کہاݨی نال خاہمخاہ اِکّ ماٹۄ واںگ ٹںگِّیا نذر آئُںدا ہَے۔ کہاݨی وِچّ جے پِچھلِییاں پںجّ چھے ستراں ناں وی ہُںدِّییاں تاں کہاݨی دا کُجھّ وِگڑنا نہِیں سی سگۄں کُجھّ سَۄرنا ہی سی۔

اِںج ہی اُہناں سمِیاں وِچّ ’لۄہے دے ہتھّ‘ واںگ میری اِکّ ہۄر کہاݨی ’جیب-کترے‘ وی کافی چرچا وِچّ رہی سی۔ کہاݨی دا مُکھّ-پاتر پْرائیِویٹ سکُۄل دا ادھِیاپک اتِ دے آرتھک سںکّٹ سمیں کِسے ہمدرد دۄست کۄلۄں بڑی آس نال پَیسے اُدھار لَیݨ جاںدا ہَے پر جاںدِیاں نُۄں اُسدے اُس اِنکلابی دۄست نُۄں پُلِس گْرِفتار کر کے لَے جاںدی ہَے۔ نِراس ہۄ کے واپس آئُںدِیاں راہ وِچّ اُسنُۄں آپݨے سکُۄل دی پْربںدھّک کمیٹی دے آگُۄ مِل جاںدے ہن جِہڑے ہلکے دے نویں جِتّے اَیم اَیل اے نُۄں تھَیلی بھیٹ کرن لئی اُگراہی کر رہے ہن۔ سکُۄل دی پْربںدھّک کمیٹی دے پْردھان آپݨے ’رِذک-داتے‘ نُۄں ناںہ کر سکݨی اُسدے وسّ وِچّ نہِیں۔ اُہ اُسدی جیب وِچلی پہِلاں تۄں ہی مَۄجُۄد تھۄڑھی جِنّی راشی وی اُگراہی دے رُۄپ وِچّ “کر کر جیب ڈھِلّی٬ وِںہّدا کی ایں؟” کہِ کے کڈھوا لَیںدا ہَے۔ آپݨے سالے دے وِیاہ ’تے جاݨ لئی سِر پئی آرتھک لۄڑ نُۄں پُۄری کرن لئی پہِلاں تۄں مَۄجُۄد تھۄڑھی جِہی راشی وی اُس کۄلۄں کھۄہ لئی گئی۔ اسلۄں ہی کھالی ہتھّ ہۄ کے گھر پرتے نائِک نُۄں اُسدی پتنی ’لۄڑ پُۄری ہۄ گئی‘ دی کلپنا کردی اُتیجِت ہۄ کے پَیسے مِل جاݨ دی پُشٹی کرن لئی رسۄئی وِچّۄں سبذی چِیردی باہر آئُںدی ہَے۔ سبذی چِیرن والی چھُری اُسدے ہتھّ وِچّ پھڑھی ہۄئی ہَے۔ کہاݨی انُسار:

“سُݨائۄ سر گِیا؟ مَینُۄں پتا ہَے اُہ آپ بھاویں کِنّاں گرِیب ہَے پر جدۄں وی ساڈا ہتھّ تںگّ ہۄئِیا٬ اُسنے ساڈی مدد ذرُۄر کِیتی۔” تے پھِر اُہ اُتسُک نذراں نال پتی ولّ ویکھݨ لگّی۔

“ہاں سر تاں گِیا سی پر راہ وِچّ میری جیب کٹّی گئی۔” اُسنے دھاہ مارن واںگ ادھّا سچّ تے ادھّا جھُۄٹھ رلا کے کِہا۔

میرے اںدّرلے اجّ دے کہاݨِیکار نُۄں جاپدا ہَے کِہ کلاتمک پدھّر ’تے کہاݨی اِتھّے ختم ہۄ گئی سی٬ اتے اِہ آپݨے آپ وِچّ مُکمّل کہاݨی سی پر اُس ویلے دی سِیاسی سۄچ نال میری پْرتِیبدھّتا نیں نائِک دی پتنی کۄلۄں- جِہڑی رسۄئی وِچّۄں سبذی چِیردِیاں باہر آئی سی اتے سبذی چِیرن والی چھُری جِسدے ہتھّ سی- اِہ اکھوائُݨا ذرُۄری سمجھِیا۔ :

“جے مَینُۄں جیب کترے دا پتا لگّ جے تاں مَیں اِہ چھُری اُسدے ڈھِڈّ وِچّ کھۄبھ دِیاں!”

اجّ مَیں سۄچداں اِہ ’چھُری‘ اسل وِچّ کہاݨی دے ڈھِڈّ وِچّ وجّی سی۔ جے اِہ واک ناں وی لِکھدا تاں باکی کہاݨی٬ کلا دے تکاذِیاں ’تے پُۄری اُتّردی سی۔ اِہۄ کارن ہَے کِہ جدۄں میرِییاں ہُݨ تکّ دِییاں سمُچِّییاں کہاݨِییاں دی پُستک ’تِلھ-پھُلّ‘ پْرکاشت ہۄئی تاں مَیں اِس کہاݨی دے اخِیر ’تے ٹںگّی اِہ ستر کٹّ دِتّی۔

اسل وِچّ ’لۄہے دے ہتھّ‘ وِچلِییاں اِہ کُجھّ کہاݨِییاں وِشیش راجسی مںتّو نُۄں مُکھّ رکھّ کے لِکھِییاں گئیِیاں سن۔ اُدۄں لگّدا سی کِہ ’اِنکلاب‘ تاں اَۄہ نیڑے ہی دِسدا پِیا ہَے۔ جِویں وی ہۄوے اِسنُۄں کھِچّ نیں چھیتی تۄں چھیتی ہۄر نیڑے کر لِیا جاوے۔ جِویں کِسے ساںجھے دُشمݨ نُۄں مارن لئی گھر جاں پِںڈّ دے سارے جِیء جۄ وی چھۄٹا-مۄٹا ڈںڈّا-سۄٹا جاں ہتھِیار اُہناں دے ہتھّ آوے٬ لَے کے بھجّ اُٹھّدے ہن٬ اِںج ہی ساڈے ہتھّ اُدۄں ساہِت وی اِکّ ہتھِیار سی اتے اسِیں اِسنُۄں ورتݨا سمیں دی لۄڑ سمجھدے ساں۔ ذاہِر سی کِہ اِس ستھِتی وِچّ مںتّو نُۄں وڈّی پہِل مِل گئی سی تے کلا کِتے کِتے اُسدے ادھِین ہۄ کے وگݨ لگّی سی۔

اِہناں دِناں وِچّ کیںدری پںجّابی لیکھک سبھا ’تے کبذا کرن دی لڑائی وی شُرُۄ ہۄ چُکّی سی۔ گرم لہُۄ والے ’اِنکلابی‘ لیکھکاں نُۄں سبھا دی سںچّالک ستھاپت لیکھکاں دی پُراݨی ٹِیم ویلا-وِہا چُکّی٬ اِنکلاب دی لِیہۄں-لتھّی اتے ’سرکارُۄ‘ ہۄ گئی لگّدی سی۔ سبھا ’تے کبذے دی لڑائی وِچّ نویں-پُراݨے لیکھکاں دے جابھاں دے بھیڑ سُݨن مَیں وی جاںدا۔ اِستۄں اِلاوا گرم-خِیالی لیکھکاں ولّۄں آیۄجِت کِیتے جاݨ والے وکھّ-وکھّ سَیمِیناراں٬ سماگماں اتے کانفرںسّاں وِچّ وی لگاتار جاݨا جاری رکھِّیا۔ اۄتھے گرما-گرم وِواد-سںوّاد سُݨن نُۄں مِلدے۔ مَیں وی آپݨے اںدّر نُۄں رِڑکدا۔ ساہِت٬ ساہِت-سِدھّاںت اتے مارکسواد دا مُتالِیا کردا اتے اِہناں دی اںتّرِیو-آتما نُۄں سمجھݨ دی کۄشِش کردا رہِںدّا۔ اِہ تاں نہِیں کہِ سکدا کِہ مَینُۄں سبھ کُجھّ ساف ساف دِکھائی دیݨ لگّ پِیا سی پر میرے اںدّر ساہِت اتے سِیاست بارے اِکّ سہِج-لِشک پَیدا ہۄݨی شُرُۄ ہۄ گئی سی۔ مَینُۄں ’جماتی دُشمݨاں‘ دی سفائے دی مُہِمّ تۄں شُرُۄ کر کے ’بیس ایرِیئے‘ بنائُݨ تے پَۄڑی-در-پَۄڑی اِنکلاب تکّ پہُںچّݨ دا سُپنا٬ یتھارتھک گھٹّ اتے خِیالی ودھیرے لگّݨ لگّا۔ اِہ وی جاپدا کِہ جِنّاں چِر کِسے لہِر وِچّ جن سدھارن اپݨتّ-بھاو نال شامل نہِیں ہُںدّا٬ اُسدی سفلتا یکِینی نہِیں ہۄ سکدی۔ لۄک لہِراں اُسارن تۄں بِناں اِنکلاب دے دراں تکّ پُجّݨا اسمبھّو ہَے۔

اِکّ تاں میرے سُبھاء وِچّ ہی ہَے کِہ مَیں کِسے نال لمِّییاں بہِساں وِچّ نہِیں پَیںدا۔ آپݨے ہی من وِچّ سُݨِییاں٬ پڑھِییاں اتے جاݨِییاں گلّاں دا ترک-وِترک اُسار کے کِسے نِرݨے اُتّے پُجّدا ہاں۔ لمِّییاں بہِساں وِچّ پَے کے آپݨا نِرݨا اگلے نُۄں منوائُݨ دی میری رُچی نہِیں۔ اُںج وی کئی وار بھاویں میرے کۄل دسّݨ سمجھائُݨ لئی پُۄرا ترک ناں وی ہۄوے میرے اںدّرۄں کِسے مسلے دے ٹھِیک جاں گلت ہۄݨ دا جۄ جھلھکارا وجّدا ہَے٬ اُس تۄں پْراپت سہِج-سۄجھی نُۄں وی مَیں گھٹّ مہتّوپُۄرن نہِیں سمجھدا۔

پارٹی فرںٹّ اُتّے کمّ کرن والے جِہڑے آگُۄ میرے کۄل آئُںدے مَیں اُہناں دی ٹھاہر تے رۄٹی-پاݨی سمیت ہۄر سردی-بݨدی سیوا کردا۔ کدی کدی مِیٹِںگّاں دا پْربںدھّ وی کر-کرا دِںدّا۔ مُںڈِّیاں نُۄں آکھ کے رات-براتے کںدھّاں اُتّے پارٹی دے اِشتِہار وی لگوا دِںدّا۔ پر میرے اںدّرلی لِشک دسّدی پئی سی کِہ اِس اَۄجھڑے راہے تُر کے مںذِّل اُتّے پہُںچّݨا مُمکِن نہِیں۔ کدی کدی میرے کۄل آئُݨ والے آگُۄیاں وِچۄں مَیں کِسے نال آپݨے من دی دُبِدھا ساںجھی ناں کِیتی۔ آپݨے سُبھا انُسار مَیں کِسے نال بہِس وِچّ وی نہِیں ساں پَیݨا چاہُںدّا۔ اِس پِچھّے شائِد اِکّ کارن اِہ وی سی کِہ اُہناں ولّۄں آم لائے جاںدے دُۄشݨ مُتابک کِتے مَیں آپݨے ’مدھّ-ورگی خاسے انُسار اِنکلاب دا بھگَۄڑا‘ ناں سمجھ لِیا جاواں! اِس پکھّۄں مَیں کمذۄر وی نہِیں ساں دِسّݨا چاہُںدّا۔ تد وی جدۄں اِکّ پارٹی آگُۄ نیں مَینُۄں میرے پِںڈّ اتے اِلاکے وِچّ بھاویں اَیویں ہاسے-ہاسے وِچّ کِسے ’جماتی دُشمݨ’ دی نِشاندیہی کرن لئی آکھِیا تاں مَیں اُسنُۄں کۄرا جواب دِںدِّیاں آکھِیا کِہ پارٹی دے نِسچِت ماپ-دںڈّ انُسار اِتھّے کۄئی اِس ترہاں دا وڈّا جاگِیردار٬ سُۄدکھۄر جاں ’سفائییۄگ‘ وِئکتی نذر نہِیں آئُںدا۔ اُسنے اگّۄں اِکّ ترہاں میرا مذاک اُڈائُںدِیاں وِئںگّ نال آکھِیا٬ “اِس ہِساب نال تاں اِس اِلاکے وِچّ سماجواد آ گِیا ہۄئِئَے!”

مَیں اُس نال وی گلّ نُۄں لمکائُݨا چںگّا ناں سمجھِیا۔

اُںج وی مَیں پارٹی دا کۄئی باکائِدا مَیمبر نہِیں ساں۔ کیول ہمدرد ساں۔ پر ہُݨ میری ہمدردی میرے اںدّرۄں اُٹھّدے پْرشناں وِچّ ہی گھِردی جاںدی جاپدی سی۔ مَیں دیش-وِدیش وِچّ لۄک-ساتھ تۄں وِروِییاں اجِہِییاں بھُۄمی-گت دہِشتپسںدّ لہِراں دا اِتِہاس اتے ہۄݨی جاݨ سمجھ چُکّا ساں۔ اجِیب گلّ اِہ ہۄݨی شُرُۄ ہۄئی کِہ اِس لہِر وِچّ چھیتی ہی کئی ترہاں دے وکھّۄ-وکھّرے گُٹّ بݨنے شُرُۄ ہۄ گئے۔ مَینُۄں ہَیرانی ہُںدّی سی کِہ مَیں تاں بھلا اجِہِییاں لہِراں نال سمبّںدھّت اِتِہاس بہُتا پڑھِیا نہِیں سی ہۄئِیا پر سارا کُجھّ جاݨدے سمجھدے ہۄئے وی اِہ آگُۄ نِکّے نِکّے سِدھّاںتک مُدِّیاں اُتّے اڈّۄ-پاٹی کِئۄں ہۄئے فِردے نیں؟ کی اِسدا کارن اُہناں دی وِئکتِیگت ہئُمَے ہی تاں نہِیں؟ جِنہاں لۄکاں لئی اتے جِنہاں لۄکاں راہِیں اِنکلاب آئُݨا ہَے٬ اُہناں تکّ تاں اِہناں دی پہُںچّ ہی کۄئی نہِیں۔ اِہ لہِر تاں بہُتی مدھّ-ورگ دے پڑھے-لِکھے نَۄجواناں تکّ سِیمت ہَے۔ مَیں اںدّرے-اںدّر اِس سِیاسی-سۄچ تۄں کِنارا کردا جا رِہا ساں پر میرے کۄل آئُݨ والے سِیاسی-دۄستاں نال بھرپّݨ والا رِشتا بݨ جاݨ کرکے اُہناں نُۄں دۄ-ٹُکّ جواب دے کے اُہناں تۄں اسلۄں ہی الگّ ہۄ جاݨ دی دلیری کرنی مَینُۄں اَۄکھی لگّدی سی۔

آپݨے من دے اِہ شںکّے مَیں ہربھجن ہلواروی نال ساںجھے کر سکدا ساں کِئُںکِہ اُسدا تے میرا رِشتا ’سِیاسی‘ نالۄں ’ساہِتک‘ ودھیرے سی۔ اسِیں سِیاست دِییاں بہُتِییاں گلّاں وی نہِیں ساں کردے سگۄں ساڈی چرچا دا کیںدر آم تَۄر تے ساہِت ہی ہُںدّا۔ مَۄجُۄدا لِکھے جا رہے پںجّابی-ہِںدّی ساہِت تۄں گلّ شُرُۄ ہۄ کے سںسّار-ساہِت تے پھِر اکسر مہان رُۄسی گلپ-ساہِت ’تے جا کے ختم ہُںدّی۔ کدی کدی اسِیں آپݨے نِجّ دِییاں ساںجھاں٬ تاںگھاں اتے تْرِپتِییاں-اتْرِپتِییاں وی اِک-دُۄجے نال ساںجھِییاں کر لَیںدے۔ اِس لئی اُس نال آپݨی اتے اُسدی ورتمان سِیاسی ستھِتی بارے گلّ کرنی ناں اَۄکھی سی تے ناں ہی اۄپری۔ دۄستی دے بݨ گئے نیڑلے رِشتے وِچۄں ہی مَیں اُسنُۄں کِہا کِہ پارٹی دی مَۄجُۄدا لائیِن انُسار اِکّا-دُکّا اَیکشن کرکے اتے رات-براتے کںدھّاں ’تے اِشتِہار لا کے جاں نائہرے لِکھ کے رۄماںچک-سُنّسُنی تاں پَیدا کِیتی جا سکدی ہَے پر لۄکاں نال لۄک-لہِر اُسارن والا رابتا ہرغِذ نہِیں بݨ سکدا۔ اُہ میرِییاں گلّاں نال مُتفِک نذر آئِیا۔ اُسنے وی منِّیاں کِہ لۄکاں نُۄں نال جۄڑن لئی جنتک-جتھیبںدِّییاں اُسارن دی بہُت ذرُۄرت ہَے۔

کُجھ چِر بائد ہلواروی نیں دسِّیا کِہ اُہ اتے اُہدے ساتھی ناگی-رَیڈی گرُپّ نال جا رہے ہن اتے اِس گرُپّ دی لائیِن جنتک جتھّیبںدِّییاں اُسار کے اگّے ودھݨ دی ہَے۔ مَینُۄں اِہ گلّ آپݨی سۄچ انُسار کُجھّ کُجھ ٹھِیک لگّی۔ پر مَیں من وِچّ پکّے تَۄر تے نِرݨا کر لِیا کِہ اِکّ سِیمت ہدّ تکّ ہی سہِیۄگ دیݨا ہَے۔ مَیں ہال دی گھڑی سِیاسی کارکُن وجۄں وِچرن دا اِرادا تاں اسلۄں ہی تِیاگ دِتّا۔ سۄچِیا؛ جِنّاں کُ ہۄ سکِیا نَۄجُیان بھارت سبھا جاں مُلاذم-مُہاذ ’تے سہِیۄگ دے دِیاںگا٬ پر میری سُرت اتے امل دا کھیتر کیول تے کیول ساہِت ہی ہۄویگا۔ ناں ہی مَیں آپݨے تۄں کۄئی وڈّی آس رکھّے جاݨ دا ہکّ کِسے نُۄں دیݨ لئی تِیار ساں اتے ناں ہی کِسے وڈّی آس تے پُۄرا اُتّرن جاں ناں اُتّرن لئی جُیابدیہ ہۄݨ لئی تِیار ساں۔

مَیں ہُݨ تکّ آپݨے آپ نُۄں ٹۄہ کے ویکھ لِیا سی۔ سرگرم سِیاسی بںدِّیاں واںگ سِیاست وِچّ بھاگ لَیݨ والا میرا سُبھا ہی نہِیں سی۔ بھاویں ناگی-رَیڈی گرُپّ ولّۄں جنتک جتھیبںدِّییاں اُسارنا ’ہاں-مُخی‘ کدم سی٬ پر انیکاں گرُپّاں وِچّ وںڈّی کمِئۄُنِسٹ لہِر تۄں کِسے تݨ-پتّݨ لگّ سکݨ دی آس ہُݨ مَینُۄں نہِیں سی رہی۔ مَیں آپݨے آپ نُۄں نِرۄل ساہِتک گتِیوِدھِییاں دے گھیرے وِچّ رکھّݨ دا نِرݨا کر لِیا۔ اِس مکسد لئی ہلواروی اتے اُسدے ساہِتک-ساتھِییاں ولّۄں ساہِتک-مسلِیاں اتے رچناواں نُۄں گھۄکھݨ-واچݨ لئی کدی کدی ہُںدِّییاں مِیٹِںگّاں وِچّ شامِل ہۄݨا مَینُۄں پْروان سی۔ اِہ میل-مِلاپ بݨائی رکھّݨ پِچھّے وڈّا کارن اِہ وی سی کِہ مَیں اِہناں ساہِتک-مِتّراں دی سںگّت دے مۄہ-جال وِچّ وی پھسِیا ہۄئِیا ساں۔ اِسے مۄہ سدکا اتے کُجھّ چںگّا تے سارتھِک کردے رہِݨ دی تاںگھ کارن ہی مَیں آپݨے پِںڈّ وِچّ وِشیش تَۄر ’تے اتے آپݨے اِلاکے وِچّ آم کر کے نَۄجوان بھارت سبھاواں نُۄں اُسارن وِچّ یۄگدان دِتّا اتے گَۄرمِںٹّ ٹِیچرذ یُۄنِیئن وِچّ ’ناگی رَیڈی‘ گرُپّ دی لائیِن لاگُۄ کروائُݨ لئی سرگرم رۄل وی ادا کِیتا۔